Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „WOP”. Zobacz też: inne znaczenia tego hasła.
Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego
ilustracja
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1945
Rozformowanie 1965
Tradycje
Kontynuacja Wojska Wewnętrzne
Dowódcy
Pierwszy płk Henryk Toruńczyk
Ostatni gen. Bronisław Kuriata
Organizacja
Dyslokacja Dowództwo KBW w Warszawie
Podległość MBP
MSW
Medal dla upamiętnienia 20. rocznicy powstania KBW. 1965
Pomnik 4 poległych żołnierzy KBW w Birczy, 2006
Płyta z napisem upamiętniająca budowę drogi w Bieszczadach przez żołnierzy rzeszowskiej jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
Dawne koszary KBW w Szczecinie.
Obecnie budynek Wydziału Prawa i Administracji US
Odznaka absolwenta OS KBW

Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) – specjalna formacja wojskowa podporządkowana ministrowi bezpieczeństwa publicznego (1945–1954), a następnie ministrowi spraw wewnętrznych, powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 25 maja 1945 roku. Żołnierze KBW nosili zielone mundury i czapki z granatowymi otokami. Stan osobowy wojsk KBW na 1.01.1962 r.: etatowo – 26.314 faktycznie – 25.470 żołnierzy.

Geneza korpusu[edytuj | edytuj kod]

Geneza KBW sięga jesieni 1944 roku. Po upadku powstania warszawskiego i fiasku rozmów ze Stanisławem Mikołajczykiem w Moskwie Stalin zadecydował o zaostrzeniu polityki PKWN na terenach zajętych przez Armię Czerwoną. Wtedy to zapadły decyzje o utworzeniu Wojsk Wewnętrznych jako specjalnej formacji wojskowej działającej w ramach resortu bezpieczeństwa publicznego PKWN.

Bazą do utworzenia nowego rodzaju wojsk był Samodzielny Batalion Szturmowy, sformowany 18 października 1943, który 21 marca 1944 został przekształcony w Polski Samodzielny Batalion Specjalny. Była to pierwsza jednostka Wojsk Wewnętrznych[1]. Batalion podlegał bezpośrednio wydziałowi krajowemu Związku Patriotów Polskich. W 1944 był on podporządkowany tajnemu Centralnemu Biuru Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b), a następnie przejściowo Polskiemu Sztabowi Partyzanckiemu. 20 października 1944 roku w skład batalionu włączono Samodzielny Batalion Ochrony Jeńców Wojennych. Oba bataliony dały początek 1 Brygadzie Wojsk Wewnętrznych. W późniejszym okresie powstały dwie kolejne brygady (2 i 3).

Powstanie Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[edytuj | edytuj kod]

26 marca 1945 Rząd Tymczasowy podjął uchwałę o powołaniu KBW. Uchwała ta nakazywała ministrowi bezpieczeństwa publicznego Stanisławowi Radkiewiczowi w terminie do 1 maja sformować Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Wyznaczonej daty nie udało się dotrzymać ze względu na liczne dezercje żołnierzy z nowo formowanych jednostek KBW. Tylko w okresie kwiecień-maj 1945 zdezerterowało ok. 800 żołnierzy – 23 kwietnia 1945 zdezerterował prawie cały 2 Samodzielny Batalion Operacyjny Wojsk Wewnętrznych z Lubaczowa, 27 kwietnia 1945 – 2 Batalion 1 Brygady Wojsk Wewnętrznych z Sokołowa Górnego, a 1 maja 1945 zdezerterował Samodzielny Batalion Operacyjny 3 Brygady Wojsk Wewnętrznych z Biłgoraja[1].

24 maja 1945 roku Rząd Tymczasowy polecił sformowanie korpusu ministrowi obrony narodowej. Tego dnia Krajowa Rada Narodowa powołała do życia i ta data stanowiła później czas obchodzenia rocznic powstania KBW[2]. Ze składu Wojska Polskiego wydzielono 4 Dywizję Piechoty, jako podstawę do organizacji KBW. Na czele KBW stanął dotychczasowy dowódca 4 DP gen. Bolesław Kieniewicz. Bazę do formowania KBW, oprócz 4DP, stanowiły: dowództwo korpusu, dwie brygady zaporowe, dziesięć pułków kawalerii, pięć samodzielnych batalionów ochrony, samodzielny batalion łączności i inne jednostki będące we wstępnej fazie organizacji. Proces powstawania KBW trwał do 22 sierpnia 1945 roku, czyli do czasu przekazania go przez resort obrony narodowej do MBP. W 1945 KBW liczył 29 tys. żołnierzy, w 1950 – 41 tys., a w 1956 – 25 tysięcy[3]. Od marca 1946 terenowe jednostki KBW wraz z UB, MO, ORMO podporządkowane były wojewódzkim komisjom bezpieczeństwa, podległym Państwowej Komisji Bezpieczeństwa.

Zgodnie z zarządzeniem premiera z 24 czerwca 1965 roku KBW do końca 1965 r. uległ rozwiązaniu, a jego jednostki weszły w skład Wojsk Obrony Wewnętrznej w ramach systemu Obrony Terytorialnej Kraju. Część jednostek włączono w skład Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW.

Struktura organizacyjna KBW[edytuj | edytuj kod]

Stan na 29 września 1961:

Szkolnictwo Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[4]:

  • Centrum Wyszkolenia Wojsk Wewnętrznych w Jastkowie (od 6 listopada 1944)
  • Centrum Wyszkolenia Wojsk Wewnętrznych w Andrzejowie (od 24 kwietnia 1945)
  • Centrum Wyszkolenia Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Andrzejowie (od 25 maja 1945)
  • Centrum Wyszkolenia Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Legnicy (od 10 listopada 1945)
  • Oficerska Szkoła Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Legnicy (3 stycznia 1946 – 14 grudnia 1954)

Zadania korpusu[edytuj | edytuj kod]

KBW powołano do walki z tak zwanym podziemiem reakcyjnym, do którego zaliczano polskie podziemie zbrojne, ukraińskie UPA i OUN i niemiecki Werwolf, oraz zapewnienia ładu i porządku publicznego na terytorium kraju[3].

Wojska KBW zabezpieczały także ochronę władz państwowych, ważniejszych obiektów przemysłowych i szlaków komunikacyjnych.

Działania korpusu[edytuj | edytuj kod]

Do 1953 KBW uczestniczyło w akcjach przeciwko podziemiu antykomunistycznemu, prowadziło pacyfikacje wsi popierających Polskie Stronnictwo Ludowe i oddziały partyzanckie[3], w okresie kampanii przed sfałszowanymi przez komunistów: referendum ludowym z 1946 i wyborami do Sejmu Ustawodawczego w 1947, powołano tzw. Grupy Ochronno-Propagandowe[3] – które wspólnie z UB prowadziły m.in. akcję propagandowo-dezinformacyjną mającą na celu skompromitowanie PSL w oczach społeczeństwa. Według informacji tygodnika ilustrowanego „Żołnierz Polski” z 1946 roku, w pierwszą rocznicę powstania KBW, w tym czasie jednostki korpusu dokonały likwidacji 81 band dywersyjnych, rozproszenia 14 oraz aresztowania 11 190 terrorystów z bronią w ręku[5]. W okresie od marca 1945 do kwietnia 1947 oddziały KBW zabiły ponad 1500 żołnierzy podziemia niepodległościowego, raniły 301, wzięły do niewoli 12 200 osób, aresztowały ok. 300 współpracowników podziemia oraz dalszych 13 000 osób oskarżanych o przynależność do antykomunistycznych organizacji konspiracyjnych[1]. W walkach zginęło kilkuset żołnierzy i oficerów KBW[1].

W 1947 brygady KBW wzięły udział w militarno-przesiedleńczej akcji „Wisła”, w czasie której w walkach z UPA zginęło łącznie 32 żołnierzy KBW[1]. Po wojnie zajmowały się głównie działalnością konwojową i ochronną – ważniejszych obiektów przemysłowych, obozów jenieckich, obozów dla internowanych przeciwników politycznych, obozów odosobnienia i pracy[3]. Ogólna liczba obiektów chronionych przez KBW wzrosła w okresie 1947–1954 od 83 do 109, następnie uległa stopniowemu zmniejszaniu[1]. Zwiększenie liczebności KBW do 40 tys. ludzi w 1953 było związane z ochroną zakładów przemysłowych. W tym celu wprowadzono również, na mocy przyjętej ustawy z 4 lutego 1953, przedłużenie służby wojskowej w KBW do 27 miesięcy. KBW zostało zaangażowane w wyszukiwanie ulotek antykomunistycznych zrzucanych nad Polską w ramach tzw. akcji balonowej (rozpoczętej 12 lutego 1955 z inicjatywy Radia Wolna Europa), ochronę przymusowego ściągania kontyngentów żywnościowych na wsi i ochronę kierujących tą akcją tzw. komisji skupu płodów rolnych[1]. Oddziały KBW brały również udział w osłanianiu operacji wymiany odcinków granicznych pomiędzy Polską i ZSRR w roku 1951, a także kontroli ruchu ludności (w tym celu wykorzystywano tzw. grupy zaporowe i tworzono posterunki kontrolne na drogach i dworcach kolejowych), a także w akcji rozminowywania kraju i zwalczania skutków klęsk żywiołowych (np. powodzi czy pożarów).

KBW wziął udział w pacyfikacji wystąpień robotniczych w czasie Poznańskiego Czerwca 1956. W sumie do walk z demonstrantami 28 czerwca 1956 skierowano 329 żołnierzy KBW stacjonujących w Poznaniu (z 10 Wielkopolskiego Pułku KBW), którzy przy użyciu transporterów opancerzonych mieli odblokować oblężony przez protestujących gmach WUBP, co zakończyło się fiaskiem. KBW dostarczało amunicję pododdziałom UB. Wobec decyzji władz PZPR o użyciu wojska (głównie czołgi) przeciwko manifestantom, zastępca dowódcy KBW płk Mieczysław Puteczny – wszedł w skład sztabu dowodzącego operacją gen. Stanisława Popławskiego. Następnie żołnierze KBW zostali podzieleni na kilkunastoosobowe grupy, które w nocy z 28 na 29 czerwca 1956 likwidowały stanowiska ogniowe demonstrantów. W starciach zginął 1 żołnierz KBW. Wydarzenia poznańskie z roku 1956 były jedną z głównych przyczyn wstrzymania procesu redukcji jednostek KBW.

W okresie politycznego przesilenia w październiku 1956 oddziały KBW zostały użyte do rozstrzygnięcia sporów politycznych w PZPR. Według późniejszych twierdzeń wiceministra spraw wewnętrznych gen. Juliusza Hibnera i dowódcy KBW gen. Włodzimierza Musia – oddziały KBW (na polecenie dowódcy Wojsk Wewnętrznych Wacława Komara, który sympatyzował z Gomułką) skierowano do Warszawy w celu zabezpieczenia stolicy przed interwencją wojsk sowieckich (rozkaz okrążenia Warszawy przez wojska sowieckie i polskie wydał wówczas Konstanty Rokossowski)[3]. Twierdzeń gen. Hibnera i gen. Musia nie potwierdzają jednak żadne zachowane dokumenty[1], a wojska KBW w rzeczywistości miały ochraniać tzw. frakcję puławian w PZPR (skupioną wokół Gomułki) przed ewentualnym zamachem stanu ze strony tzw. frakcji natolińskiej w PZPR[1]. Podczas ówczesnego konfliktu o władzę między obiema frakcjami, w okresie obrad VIII Plenum KC PZPR (październik 1956), oddziały KBW m.in. zabezpieczały w tym celu gmachy użyteczności publicznej w Warszawie[1].

W 1962 Śląska Jednostka Wojsk Inżynieryjnych nr KBW-4 wybudowała bieszczadzkie obwodnice.

Kontrwywiad Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[edytuj | edytuj kod]

Informacja Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[edytuj | edytuj kod]

Zarząd Informacji Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego powołano 5 maja 1945 roku. Odpowiedzialny był za ochronę kontrwywiadowczą i początkowo podlegał szefowi Głównego Zarządu Informacji Naczelnego Dowództwa WP[6]. Z dniem 23 października Zarząd Informacji KBW podporządkowano ministrowi bezpieczeństwa publicznego. Podlegały mu Oddziały Informacji czternastu pułków specjalnych i czternaście sekcji informacji wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa publicznego oraz oddziały informacji 1 i 2 pułku zmotoryzowanego Wojsk Bezpieczeństwa Wewnętrznego, pułku Ochrony Rządu oraz Centrum Wyszkolenia Wojsk Bezpieczeństwa Wewnętrznego[7].

W kolejnych latach Korpus zmieniał swoje struktury. Zmieniała również struktury Informacja KBW.

W grudniu 1948 Zarządowi Informacji KBW podlegały[7]
  • Oddział Informacji 1., 2., 3. i 4 Brygady KBW
  • Oddział Informacji 5., 6., 7., 8., 9., 10., 11., 12., 13. i 14. pułku KBW
  • Oddział Informacji specjalnego pułku Ochrony Rządu
  • Oddział Informacji Samodzielnego Pułku Łączności Międzymiastowej
  • Oddział Informacji Oficerskiej Szkoły KBW

W wyniku podporządkowania Wojsk Ochrony Pogranicza ministrowi bezpieczeństwa publicznego, z dniem 15 marca 1949 Zarząd Informacji KBW przeformowano w Zarząd Informacji KBW i WOP[7].

Struktura zarządu

Kierownictwo zarządu[7]

  • Sekretariat
  • Oddział I − (ochraniał dowództwo KBW oraz KG MO)
  • Oddział II − (szpiegostwo w KBW i MO)
  • Oddział III − (działalność kontrolno–instruktorska)
  • Oddział IV − (czynności śledcze)
  • Oddział Ewidencji Operacyjnej
  • Sekcja personalna
  • Komenda ochrony
  • Areszt prewencyjny

Z dniem 15 marca 1949 Wydział Informacji Departamentu WOP wszedł w skład Zarządu Informacji KBW, a nowa struktura przyjęła nazwę Zarządu Informacji Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojsk Ochrony Pogranicza[8]. 1 maja 1952, na bazie Zarządu Informacji KBW i WOP, utworzono Zarząd Informacji Wojsk Wewnętrznych.

Struktura organizacyjna Informacji Wojsk Wewnętrznych w 1952
  • Sekretariat
  • oddziały I, II, III i IV z aresztem prewencyjnym
  • Oddział Personalny
  • komenda ochrony
  • garaż

Zarząd Informacji WW do 7 grudnia 1954 podlegał ministrowi bezpieczeństwa publicznego, a do września 1955 był podporządkowany Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a następnie Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego. W październiku 1955 Zarząd Informacji Wojsk Wewnętrznych powtórnie rozdzielono na Zarząd Informacji WOP oraz Zarząd Informacji KBW. W Zarządzie Informacji KBW połączono Oddział II z Oddziałem III i przemianowano oddziały na wydziały. Z dniem 2 października 1956 Zarząd Informacji KBW został przekształcony w Oddział Informacji KBW. Podlegały mu sekcje Informacji brygad i pułków KBW oraz starsi oficerowie Informacji przy szkołach, batalionie techniczno-saperskim KBW oraz dywizjonie artylerii przeciwlotniczej KBW[8].

Wojskowa Służba Wewnętrzna w KBW[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1957 rozformowano Zarządu Informacji WOP i Oddział Informacji KBW , a w ich miejsce została utworzona Wojskowa Służba Wewnętrzna KBW i WOP[a]. Nowa formacja funkcjonowała do roku 1965. Zarządzeniem prezesa Rady Ministrów nr 41 z 24 czerwca 1965 w sprawie zmiany podporządkowania Wojsk Wewnętrznych, do resortu Obrony Narodowej przeszły jednostki WOP[b] i KBW[c] oraz WSW KBW i WOP[d]. W tej sytuacji został utworzony Wydział WSW Jednostek Wojskowych MSW[e]. Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego do końca 1965 został rozwiązany, a jego jednostki przemianowane na jednostki Wojsk Obrony Wewnętrznej[11]

Dowódcy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenia nr 021/57WW ministra spraw wewnętrznych z 4 lutego 1957 o rozformowaniu Zarządu Informacji WOP i Oddziału Informacji KBW[9].
  2. Bez jednostek kontroli ruchu granicznego[10].
  3. Bez Nadwiślańskiej Brygady KBW, batalionu łączności KBW, batalionu szkolenia rezerw MO i SB, samodzielnej eskadry lotnictwa[10].
  4. Bez etatów potrzebnych do zabezpieczenia jednostek wojskowych, jakie pozostały w MSW[11].
  5. Zarządzenie ministra spraw wewnętrznych nr 067/65 z 1 lipca 1965[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. W: Tadeusz Paweł Rutkowski: Encyklopedia Białych Plam. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2000, s. 152-156 (tom 10). ISBN 83-912068-0-7.
  2. W 12 rocznicę utworzenia KBW. „Trybuna Robotnicza”, s. 1, Nr 122 z 24 maja 1957. 
  3. a b c d e f Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 468. ISBN 978-83-01-15175-1.
  4. Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 175.
  5. Postacie tygodnia. „Żołnierz Polski”, s. 3, Nr 21 z 7-13 czerwca 1946. 
  6. Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 165.
  7. a b c d Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 166.
  8. a b Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 167.
  9. Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 168.
  10. a b Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 170.
  11. a b c Leśkiewicz i Peterman 2013 ↓, s. 171.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Jaworski, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego 1945-1965, Warszawa 1984.
  • Rafał Leśkiewicz, Radosław Peterman: Wojskowe organy bezpieczeństwa państwa. W: Adrian Jusupović, Rafał Leśkiewicz: Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2013. ISBN 978-83-7629-457-5.