Göbekli Tepe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa pokazująca lokalizację Göbekli Tepe w Turcji
Widok ogólny owalnych budowli megalitycznych
Kamienny krąg z bliska
Rzeźba zwierzęcia na jednym ze słupów
Jeden ze słupów od strony wewnętrznej struktury
Płaskorzeźba lisa na jednym z filarów
Znaleziska z Göbekli Tepe w Muzeum w Şanlıurfa

Göbekli Tepe (z tur. wybrzuszone wzgórze; kurd. Girê Navokê) – stanowisko archeologiczne w południowo-wschodniej Turcji, kryjące pozostałości prehistorycznego sanktuarium. Odkrycie to, razem z Nevalı Çori, doprowadziło do reorientacji współczesnej wiedzy o neolicie w Eurazji. Göbekli Tepe jest najstarszym znanym miejscem kultu stworzonym przez człowieka (jego powstanie datowane jest na 10 tys. lat p.n.e.)[1].

W 2018 roku obiekt wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO[2].

Göbekli Tepe leży na wysokości 760 m n.p.m.

Tell ma wysokość 15 metrów i średnicę około 300 m[3]. Stratyfikacja terenu wykazuje, że miejsce to było używane przez szereg tysiącleci.

Historia odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Amerykański rekonesans archeologiczny w 1964 roku uznał, że wzgórze to nie miało charakteru całkowicie naturalnego. Jednakże zakładano, że prawdopodobnie kryje cmentarzysko bizantyjskie lub też islamskie. Niemiecki Instytut Archeologiczny oraz Muzeum Archeologii i Mozaiki w Şanlıurfa (tur. Şanliurfa Arkeoloji ve Mozaik Műzesi)[4] rozpoczęły wykopaliska w 1994 roku. Prehistoryczny charakter tego miejsca rozpoznano od razu. Do 2009 roku przebadano tylko około 5% terenu. Ocenia się, że dokończenie wykopalisk może zająć jeszcze 50 lat.

Przez długi czas wzgórze to było wykorzystywane rolniczo. Okoliczni mieszkańcy od pokoleń przemieszczali kamienie znajdowane na miejscu wykopalisk i z tego powodu sądzić można, że archeologiczna wartość miejsca doznała znacznego uszczerbku.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza warstwa (III) zawiera słupy megalityczne połączone młodszymi od nich ścianami, tworzące razem koliste lub owalne struktury. Jak dotąd odkopano 4 takie struktury. Badania geofizyczne wskazują na istnienie kolejnych 16 struktur tego typu. Warstwa III jest datowana na około 9 tysięcy lat przed naszą erą. W obrębie murów świątyni odkryto sześć kamiennych koryt, mających pojemność dochodzącą do 160 litrów. Osad znaleziony na ich dnie zawierał szczawiany powstałe po połączeniu wody z ziarnem; na tej podstawie naukowcy badający stanowisko wysnuli hipotezę, że koryta mogły służyć do warzenia prehistorycznego piwa[5].

W warstwie II odkryto szereg przylegających do siebie prostokątnych pokoi z podłogą z polerowanego wapienia. Jest ona datowana na 7500–6000 lat przed naszą erą.

Najwyższa i zarazem najmłodsza warstwa I zawiera pozostałości działalności rolniczej.

Kontekst chronologiczny[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na niewielki stopień zaawansowania badań, przytoczone wnioski mają charakter roboczy.

Daty zostały ustalone metodą radiowęglową C14. Koniec warstwy III to 9000 lat przed naszą erą. Początek jest określany w przybliżeniu jako 11 000 lat przed naszą erą lub wcześniej. Warstwa II sięga do około 8000 przed naszą erą.

Wobec powyższego uważa się[kto?], że te struktury są starsze niż ceramika, metalurgia, pismo, lub koło. Zostały zbudowane przed tzw. rewolucją neolityczną, czyli przed początkiem rolnictwa i hodowli zwierząt. Wiele ze słupów waży od 10 do 20 ton, a niektóre nawet 50: organizacji społecznej, jaka była konieczna do zbudowania tych struktur, nie wiązano dotychczas ze społeczeństwami przed-neolitycznymi.

Wykonana pod koniec lat 90. analiza DNA pszenicy wskazuje, że odmiana dzika występująca w okolicy Karaca Dağ jest najbliższą pszenicy współczesnej[6]. Karaca Dağ leży ok. 30 km od Göbekli Tepe; możliwe więc, że rejon ten pełnił kluczową rolę w historii rolnictwa.

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Według ustaleń włoskiego astrofizyka i archeoastronoma Giulio Magliego, świątynia była miejscem kultu Syriusza. Wskazują na to wstępne wyniki analizy budowy odkrytych w niej pierścieni kamiennych słupów, według których pozwalały one określać pozycję gwiazdy w przeszłości[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sandra Scham, „The World's First Temple” – streszczenie artykułu z amerykańskiego magazynu „Archeology” (Volume 61, Nov/Dec 2008)
  2. Göbekli Tepe na liście UNESCO
  3. Göbekli Tepe – Eine Beschreibung der wichtigsten Befunde erstellt nach den Arbeiten der Grabungsteams der Jahre 1995-2007. W: Klaus Schmidt: Erste Tempel – Frühe Siedlungen. 12000 Jahre Kunst und Kultur. Oldenburg: 2009, s. 188. (niem.)
  4. Şanliurfa Arkeoloji ve Mozaik Műzesi (tur.). Şanlıurfa Müzesi. [dostęp 2018-09-10].
  5. Andrew Curry. Pił sobie człowiek. „National Geographic Polska”. 2(209), s. 31-36, luty 2017. Warszawa: Hubert Burda Media. ISSN 1507-5966. OCLC 46398888. 
  6. Heun i in., Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting, Science, 278 (1997) 1312-1314.
  7. Anil Ananthaswamy: World’s oldest temple built to worship the dog star (ang.). New Scientist, 2013-08-14. [dostęp 2017-02-05].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]