Göbekli Tepe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa pokazująca lokalizację Göbekli Tepe w Turcji
Widok ogólny owalnych budowli megalitycznych
Rzeźba zwierzęcia na jednym ze słupów
Jeden ze słupów od strony wewnętrznej struktury
Znaleziska z Göbekli Tepe w Museum w Şanlıurfa

Göbekli Tepe (tur. wybrzuszone wzgórze; kurd. Girê Navokê) – stanowisko archeologiczne w południowo-wschodniej Turcji kryjące pozostałości prehistorycznego sanktuarium. Razem z Nevalı Çori zrewolucjonizowało współczesną wiedzę o neolicie w Eurazji. Göbekli Tepe jest najstarszym znanym miejscem kultu stworzonym przez człowieka (jego powstanie datowane jest na 10 tys. p.n.e.)[1]. Tell ma wysokość 15 metrów i średnicę około 300 m[2]. Stratyfikacja terenu wykazuje, że miejsce to było używane przez szereg tysiącleci.

Historia odkrycia[edytuj]

Amerykański rekonesans archeologiczny z 1964 roku uznał, że wzgórze to nie miało charakteru całkowicie naturalnego. Jednakże zakładano, że prawdopodobnie kryje cmentarzysko bizantyjskie lub też islamskie. Niemiecki Instytut Archeologiczny i Muzeum w Şanlıurfa rozpoczęły wykopaliska w 1994 roku. Prehistoryczny charakter tego miejsca rozpoznano od razu. Do 2009 przebadano tylko około 5% terenu. Ocenia się, że dokończenie wykopalisk może zająć kolejne 50 lat.

Przez długi czas wzgórze to było wykorzystywane rolniczo. Okoliczni mieszkańcy od pokoleń przemieszczali kamienie znajdowane na miejscu wykopalisk i z tego powodu sądzić można, że archeologiczna wartość miejsca doznała znacznego uszczerbku.

Opis[edytuj]

Najstarsza warstwa (III) zawiera słupy megalityczne połączone ścianami, tworzące razem koliste lub owalne struktury. Jak dotąd odkopano 4 takie struktury. Badania geofizyczne wskazują na istnienie kolejnych 16 struktur tego typu. Warstwa III jest datowana na około 9 tysięcy lat przed naszą erą. W obrębie murów świątyni odkryto sześć kamiennych koryt, mających pojemność dochodzącą do 160 litrów. Osad znaleziony na ich dnie zawierał szczawiany, powstałe po połączeniu wody z ziarnem; na tej podstawie naukowcy badający stanowisko wysnuli hipotezę, że koryta mogły służyć do warzenia prehistorycznego piwa[3].

W warstwie II odkryto szereg przylegających do siebie prostokątnych pokoi z podłogą z polerowanego wapienia. Jest ona datowana na 7500–6000 lat przed naszą erą.

Najwyższa i zarazem najmłodsza warstwa zawiera pozostałości działalności rolniczej.

Kontekst chronologiczny[edytuj]

Ze względu na niewielki stopień zaawansowania badań, przytoczone wnioski mają charakter roboczy.

Daty zostały ustalone metodą radiowęglową C14. Koniec warstwy III to 9000 lat przed naszą erą. Początek jest określany w przybliżeniu jako 11 000 lat przed naszą erą lub wcześniej. Warstwa II sięga do około 8000 przed naszą erą.

Wobec powyższego uważa się[kto?], że te struktury są starsze niż ceramika, metalurgia, pismo, lub koło. Zostały zbudowane przed tzw. rewolucją neolityczną, czyli przed początkiem rolnictwa i hodowli zwierząt. Organizacji społecznej, jaka była konieczna do zbudowania tych struktur, nie wiązano dotychczas ze społeczeństwami przed-neolitycznymi. Wiele ze słupów waży od 10 do 20 ton, a niektóre nawet 50.

Wykonana pod koniec lat 90. analiza DNA pszenicy wskazuje, że odmiana dzika występująca w okolicy Karaca Dağ jest najbliższą pszenicy współczesnej[4]. Karaca Dağ leży ok. 30 km od Göbekli Tepe; możliwe więc, że rejon ten pełnił kluczową rolę w historii rolnictwa.

Interpretacja[edytuj]

Według ustaleń włoskiego astrofizyka i archeoastronoma Giulio Magliego, świątynia była miejscem kultu Syriusza. Wskazują na to wstępne wyniki analizy budowy odkrytych w niej pierścieni kamiennych słupów, według których pozwalały one określać pozycję gwiazdy w przeszłości[5].

Przypisy

  1. Sandra Scham, "The World's First Temple" - streszczenie artykułu z amerykańskiego magazynu „Archeology” (Volume 61, Nov/Dec 2008)
  2. Göbekli Tepe - Eine Beschreibung der wichtigsten Befunde erstellt nach den Arbeiten der Grabungsteams der Jahre 1995-2007. W: Klaus Schmidt: Erste Tempel - Frühe Siedlungen. 12000 Jahre Kunst und Kultur. Oldenburg: 2009. (niem.)
  3. Andrew Curry. Pił sobie człowiek. „National Geographic Polska”. 2(209), s. 31-36, luty 2017. Warszawa: Hubert Burda Media. ISSN 1507-5966. OCLC 46398888. 
  4. Heun i in., Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting, Science, 278 (1997) 1312-1314.
  5. Anil Ananthaswamy: World’s oldest temple built to worship the dog star (ang.). New Scientist, 2013-08-14. [dostęp 2017-02-05].

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]