Pszenica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pszenica
Ilustracja
Morfologia pszenicy zwyczajnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Nazwa systematyczna
Triticum L.
Sp. Pl. 85. 1753
Typ nomenklatoryczny
Triticum aestivum L[2].
Mapa zasięgu
Pszenica: zasięg występowania na mapie
żółty – rejon występowania dziko rosnących gatunków
niebieski – rejony uprawy
Pszenica: drugie zdjęcie
Kłosy pszenicy: B – T. aestivum, C – T. compositum, D – T. turgidum
Łan dojrzałej pszenicy zwyczajnej
Kłos z odsłoniętymi ziarniakami w fazie dojrzałości woskowej
Miniatura z Tacuinum Sanitatis przedstawiająca młóckę pszenicy (XV w.)

Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy i około 10 mieszańców międzygatunkowych[3]. Oprócz jęczmienia jest najdawniej uprawianym zbożem. Zajmuje trzecie (po kukurydzy i ryżu) miejsce w światowej produkcji zbóż.

Występowanie i uwarunkowania klimatyczne[edytuj]

Typowe rośliny zbiorowisk trawiastych (stepów, prerii), a więc stref klimatycznych umiarkowanie wilgotnych. Pszenica uprawiana jest na żyznych glebach bogatych w próchnicę i wapń, np. czarnoziemach, glebach brunatnych, na lessach i najbardziej urodzajnych madach rzecznych. Opady optymalne w zimie wynoszą 200 mm co pozwala na dobre nawodnienie na okres wiosennego rozkwitu (Michalski 2004). Optymalne opady od początku okresu wegetacyjnego do fazy kłosowej wynosi 13 mm/dekadę, a po 27 mm/ dekadę. Całościowe zapotrzebowanie na wodę wynosi około 450-500 kg wody na s.m pszenicy (Artyszak 2006). Część gatunków rośnie dziko na stanowiskach naturalnych, niektóre istnieją już tylko w uprawie[4]. Pszenica jest typową rośliną klimatu umiarkowanego. Zasięg uprawy rozciąga się od 60°N do 50°S. Na obszarach o krótkim okresie wegetacyjnym (zaledwie 2 miesiące) i silnych zimach sieje się pszenicę jarą, która daje niskie plony (średnio 3,9 t/ha), lecz wyróżnia się odpornością na zimno. Z kolei na obszarach o długim okresie wegetacyjnym (do nawet 8 miesięcy) z łagodnymi zimami uprawia się pszenicę ozimą (5,1 t/ha). W tropiku pola pszenicy można spotkać jedynie na wyżynie Dekan w Indiach, wyżynach Etiopii, Kenii, Tanganiki oraz Ekwadoru. Uprawa tego zboża jest szczególnie ważna w regionach suchych, charakteryzujących się dużą potencjalną żyznością ziemi, np. w Iranie, Pakistanie, Turcji, Mongolii, Maroku czy Kazachstanie[5][6].

Wielkość plonów[edytuj]

Ze względu na warunki przyrodnicze i rozwój agrotechniki plony tego zboża są mocno zróżnicowane. W krajach średnio i słabo rozwiniętych gospodarczo, gdzie pszenica uprawiana jest w sposób tradycyjny, nawet na dobrych glebach uzyskuje się zaledwie ok. 2,9 t/ha. W krajach średnio rozwiniętych, gdzie nastąpił postęp w agrotechnice plony sięgają 3-4 t/ha. Z kolei w krajach rozwiniętych plony wynoszą ok. 6t/ha. 

5 największych eksporterów pszenicy na świecie

 

Najwięksi producenci pszenicy (2012)
(w milionach ton)[7]
 Chiny 125,6
 Indie 94,9
 Stany Zjednoczone 61,8
 Francja 40,3
 Rosja 37,7
 Australia 29,9
 Kanada 27,0
 Pakistan 23,5
 Niemcy 22,4
 Turcja 20,1
Łącznie na świecie 690 mln ton

Systematyka[edytuj]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales)[1]. W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae[8].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.)[9].

Nazewnictwo

W zależności od:

- czasu wzrostu: pszenica ozima i pszenica jara;

- zawartości białka: soft wheat (ok. 10%) i hard wheat (ok. 15%);

- koloru zboża: czerwone, białe i bursztynowe.

Gatunki występujące w Polsce[10]
Inne gatunki[3]
Mieszańce międzygatunkowe[3]
  • Triticum × borisovii Zhebrak
  • Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt
  • Triticum × duelongatum Poleva
  • Triticum × duromedium Lubimova
  • Triticum × edwardii Zhebrak
  • Triticum × fungicidum Zhuk.
  • Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong
  • Triticum × timococcum Kostov
  • Triticum × turgidovillosum Tschermak

Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).

Choroby[edytuj]

Choroby dotykające pszenicę to:

- mączniak prawdziwy,

- rdza brunatna,

- rdza źdźbłowa,

- septorioza plew,

- paskowana septorioza liści,

- fuzarioza liści.

Uprawy są narażone również na szkodniki, różne rodzaje muchówek, chrząszczy i motyli. W USA problemem na wielkoobszarowych polach uprawnych bywają plagi mysz polnych. 

Środki ochrony[edytuj]

5 największych importerów pszenicy na świecie

- nawożenie donasienne i dolistne,

- stosowanie: insektycydów, herbicydów, fungicydów, moluskocydów oraz antywylęgaczy i regulatorów wzrostu,

- zaprawianie ziarna[12].

Historia uprawy[edytuj]

Rozmieszczenie upraw pszenicy na świecie

Pierwszymi dzikimi, a następnie uprawianymi gatunkami pszenic była samopsza oraz pszenica płaskurka. Udomowienie pszenicy nastąpiło około 9 tysięcy lat p.n.e w rejonie Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie. W zawartości jelit człowieka z Similaun (zm. ok. 3300 lat p.n.e) znaleziono częściowo strawioną samopszę[13]. Z czasem pszenica zwyczajna wyparła płaskurkę i samopszę[14]. Współczesne odmiany pszenicy zostały zmodyfikowane w ten sposób, aby były odporne na suszę, choroby i wysokie temperatury.

Zastosowanie[edytuj]

  • Do produkcji mąk, kasz, płatków, otrębów, makaronów.
  • Jako pasza dla zwierząt.
  • Źródło skrobi, białka, glutenu. Dostarcza także organizmowi: ryboflawinę, tiaminę, niacynę, karoten, tokoferol. Bogata w związki mineralne (sodu, wapnia, potasu, magnezu, fosforu, siarki, żelaza) i witaminy B1, B2, D, E, K, PP.
  • Składnik środków do pielęgnacji skóry: z kiełków pszenicy tworzony jest olej wykorzystywany do pielęgnacji skóry zniszczonej i zmęczonej, zaś płatki pszenne są elementem kosmetyków domowego wyrobu, np. maseczek.

Skład chemiczny ziarna zbożowego[edytuj]

Uprawa pszenicy w Polsce

Skład ziarniaków zależy od odmiany, technologii produkcji, jakości gleby, warunków pogodowych i przeciętnie wynosi:

- woda – 13,2%,

- białko – 11,7%,

- węglowodany – 69,3%,

- błonnik – 2%,

- tłuszcze – 2%,

- substancje mineralne – 1,8%.

Znaczenie kulturowe[edytuj]

  • W starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi[15] – przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywała do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu.
  • W mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter[16].
  • W czasach biblijnych pszenica była w Egipcie i na Bliskim Wschodzie najważniejszą rośliną uprawną. W Biblii wymieniona jest ponad 70 razy[17].


Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-03].
  3. a b c Triticum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-01].
  4. K. Wasylikowa. Początki uprawy roślin: gdzie, kiedy, jak i dlaczego. Wiadomości Botaniczne vol. 45, nr ½, Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN Kraków, 2001
  5. Zróżnicowanie rozmieszczenia upraw na świecie - Świat pod lupą • epodreczniki.pl, www.epodreczniki.pl [dostęp 2016-12-03].
  6. GrzegorzG. Pawlak GrzegorzG., Wydawnictwa Edukacyjne WIKING - Portal Edukacyjny - ROLNICTWO w Polsce, www.wiking.edu.pl [dostęp 2016-12-03].
  7. Food and Agriculture Organization of the United Nations: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-02-28].
  8. Poaceae (grass family) (ang.). W: Taxonomy Browser [on-line]. The National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2011-02-01].
  9. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Triticum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  11. IHAR. A może pszenica twarda. [dostęp 2015-01-30].
  12. Środki ochrony pszenicy, www.pszenica.uprawy.info [dostęp 2016-12-03].
  13. Franco Rollo, Massimo Ubaldi. Otzi's last meals: DNA analysis ofthcintestinal content ofthe Neolithic glacier mummy from the Alps. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. Vol. 99, No. 20, s. 12594-12599, 1.10.2002. National Academy of Sciences. ISSN 0027-8424 (ang.). 
  14. Wheat Domestication – The History and Origins of Floury Grains. [dostęp 2015-01-03].
  15. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia – Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 72. ISBN 83-7425-368-1.
  16. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia – Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 73. ISBN 83-7425-368-1.
  17. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.