Gęsiówka (więzienie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grupa Żydów z Gęsiówki uwolnionych przez żołnierzy kompanii "Giewont" Batalionu "Zośka" dnia 5 VIII 1944 roku. Zdjęcie na terenie obozu. Po prawej stronie, na ziemi siedzi Renata Preczep. Więzień obok niej (w czarnej marynarce) nazywa się Bronisław Miodowski. Wśród więźniarek rozpoznano także Hankę Lux i Marię Morecką.

Gęsiówka – przed II wojną światową więzienie wojskowe przy ulicy Gęsiej 24 (róg ul. Lubeckiego)[1] w Warszawie (na terenie dzisiejszego osiedla Muranów). W czasie hitlerowskiej okupacji początkowo Areszt Centralny Getta[1], tzw. Obóz Pracy Poprawczej Sipo Warszawa (Arbeitserziehungslager der Sicherheitspolizei Warschau), a od 1943 roku jako niemiecki obóz koncentracyjny w ramach Obozu Koncentracyjnego Warszawa (Konzentrationslager Warschau), wyzwolony w 1944 r. przez polski ruchu oporu w pierwszych dniach powstania warszawskiego. W latach 1945–1956 Gęsiówka używana była przez sowieckie organy terroru i polskie władze komunistyczne.

Niemiecki obóz koncentracyjny[edytuj | edytuj kod]

Więźniowie obozu pochodzili z Polski, Węgier, Rzeszy, Czechosłowacji, Grecji, Belgii, Holandii, Litwy i Norwegii. Przebywało w nim naraz kilka tysięcy ludzi (baraki zbudowane dla docelowo 5 tysięcy więźniów), spośród których tysiące zmarło lub zostało zamordowanych (dokładna liczba jest nieznana).

Pierwszą grupę więźniów stanowiło 300 Niemców (więźniowie polityczni i kryminalni oraz tzw. "aspołeczni") przysłanych z Buchenwaldu z przeznaczeniem do pełnienia funkcji Kapo. Od 31 sierpnia do 27 listopada 1943 do ruin getta trafiły cztery transporty Żydów z Auschwitz-Birkenau, łącznie 3683 osób. Na początku 1944 roku, w kilku transportach, przybyła największa wówczas grupa narodowościowa około 3 tys. Żydów węgierskich. W kwietniu 1944, kiedy obóz podporządkowany został Majdankowi, przebywało w nim około 4,6 tys. więźniów. Większość spośród nich skierowano do pracy przy rozbiórce ruin byłego getta warszawskiego. Inne grupy więźniów pracowały przy paleniu zwłok ofiar rozstrzeliwań w ruinach getta oraz zmarłych więźniów Gęsiówki, w "brygadzie śmierci" obsługującej stos na dziedzińcu domu przy ulicy Gęsiej 45 (na wiosnę 1944 rozpoczęto budowę krematorium, które jednak nigdy nie weszło do akcji, pomimo ukończenia budowy). Innych więżniów zatrudniono przy pomocy w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów ocalałych z likwidacji getta (w razie wykrycia, rozstrzeliwanych na miejscu) oraz ukrytych pieniędzy i kosztowności (wysyłanych do Majdanka, a stamtąd do Rzeszy)[2].

24 września 1943 na rogu ulic Dmochowskiego i Rozbrat żołnierze Agatu dokonali udanego zamachu na znanego z okrucieństwa zastępcę komendanta Gęsiówki SS-Hauptscharführera Augusta Kretschmanna[3]. Egzekucję gestapowca wykonano pod kryptonimem "Akcja Kretschmann"[4] w ramach szeroko zakrojonej akcji eliminacji niemieckich zbrodniarzy okupacyjnego aparatu terroru t.zw. Akcji Główki.[5]

Likwidację obozu rozpoczęto 27 lipca 1944, mordując około 400 osób, w tym wszystkich pacjentów obozowego szpitala oraz innych uznanych za niezdolnych do marszu. Następnego dnia, około 4 tys. więźniów wyprowadzono z obozu i skierowano do Łowicza. Tych, którzy przeżyli drogę (śmierć ponieść mogła nawet połowa spośród nich), cztery dni później wsadzono do pociągu, który przewiózł ich do obozu w Dachau. W Gęsiówce pozostało tylko 400 więźniów, mających pomóc przy likwidacji obozu i zacieraniu śladów popełnionych tam zbrodni[2].

Atak na Gęsiówkę[edytuj | edytuj kod]

5 sierpnia 1944 roku, tym samym dniu gdy rozpoczęła się Rzeź Woli, Harcerski Batalion Szturmowy "Zośka" Armii Krajowej (pod dowództwem Ryszarda Białousa "Jerzego") wyzwolił Gęsiówkę. Uwolniono 348 (według niektórych źródeł 383[6]) spośród pozostałych tam więźniów żydowskich, w tym 24 kobiety i 89 obywateli polskich, wśród nich uczestników powstania w getcie warszawskim. Natarcie oddziałów AK na ten silnie umocniony punkt obrony niemieckiej w mieście służyło przede wszystkim uratowaniu więzionych tam ludzi, bowiem (jak dowiedziano się z przesłuchania schwytanego wcześniej komendanta obozowej policji politycznej) ci w każdej chwili mogli zostać rozstrzelani. Akcja ta była bardzo ryzykowna i mogła łatwo doprowadzić do masakry zarówno tak więźniów, jak i usiłujących ich ocalić powstańców[7]. Wcześniej, pierwszego dnia powstania, uwolniono 50 więźniów Gęsiówki skierowanych do pracy w magazynach mundurowych i żywnościowych Waffen-SS przy ulicy Stawki, w rejonie byłego Umschlagplatzu[2].

Jeden z dwóch czołgów PzKpfw V Panther plutonu pancernego "Wacek"
Rozbity przez czołg bunkier niemiecki przy ulicy Okopowej (ujęcie od ulicy Gęsiej)

Bitwa trwała około półtorej godziny i wbrew przewidywaniom zakończyła się spektakularnym zwycięstwem powstańców, dla którego kluczowe okazało się użycie w walce zdobytego wcześniej niemieckiego czołgu Panther (ochrzczonego imieniem Magda i dowodzonego przez Wacława Micutę). Za pomocą czołgu zniszczono wieże strażnicze i sforsowną więzienną bramę, a następnie skutecznie ostrzelano bunkry i koszary obozowe; uciszono ogniem armaty czołgowej także niemieckie stanowisko na wieży pobliskiego kościoła św. Augustyna. W wyniku zaskoczenia, dogłębnego rozpoznania terenu (osobiście przez "Jerzego" i jego zastępcę Eugeniusza Stasieckiego "Piotra Pomanina") oraz nieposiadania przez Niemców w obozie broni przeciwpancernej, po stronie polskiej był tylko jeden zabity (Juliusz Rubini "Piotr", trafiony z jednej z wież pociskiem dum-dum w pierś) oraz dwóch ciężko rannych (w tym śmiertelnie raniona w brzuch Zofia Krassowska "Zosia Duża"). Większość z liczącej około 90 ludzi niemieckiej załogi, głownie członków SD, zginęła lub została schwytana (wziętych do niewoli, w tym zastępcę komendanta Gęsiówki, przekazano na tyły, gdzie najprawdopodobniej zostali poddani osądowi trybunału polowego), choć części udało się przedrzeć przez Starówkę w stronę Pawiaka (trzymanego przez Niemców więzienia przy ul. Pawiej) pod ogniem oddziału powstańczego ubezpieczającego atak. W zdobytym obozie przejęto dużą ilość broni i magazyn żywności, a w wymiarze strategicznym otwarto Zgrupowaniu "Radosław" drogę na Stare Miasto. Ruiny getta powstańcy utrzymywali do 11 sierpnia[7].

Grupa Żydów z Gęsiówki i ich wybawcy z plutonu "Alek" kompanii "Rudy" Batalionu "Zośka" dnia 5 VIII 1944 roku na terenie obozu. W środku (z karabinem) Mieczysław Szymańczuk "Szymbor"; z lewej Jan Makowelski "Pytek".

Do wymordowania więźniów nie doszło, w czasie ataku zginęło jedynie dwóch, jeden został ranny. Większość spośród uwolnionych z Gęsiówki wstąpiła w szeregi Armii Krajowej, w tym kilkunastu młodszych i silniejszych do oddziałów bojowych. Niektórzy polegli w walkach, byli to m.in.: Dawid Goldman, Henryk Lederman "Bystry", Henryk Poznański, a także lekarz Sołtan Safijew "Dr Turek" służący w batalionie "Parasol". Blisko 50 byłych więźniów służyło w kwatermistrzostwie Zgrupowania "Radosław" (grupa kilku z nich przeniosła kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia rannego w nogi podpułkownika Jana Mazurkiewicza "Radosława"). Część z nich przeżyła powstanie, między innymi co najmniej kilku przepływając Wisłę pod koniec września. Według kontrowersyjnego artykułu Michała Cichego, trzech Żydów niemieckich zostało zastrzelonych gdyż wzięto ich za Niemców, a dwóch innych uwolnionych więźniów paść miało ofiarą polskich antysemitów podczas pracy przy budowie barykady[8].

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Gęsiówka w 1945 r.

W styczniu 1945 roku Gęsiówka stała się obozem NKWD dla m.in. żołnierzy AK i członków podziemia niepodległościowego, przetrzymywanych tam w strasznych warunkach. Od maja 1945 do roku 1949 obozem zarządzało UB, jako jednym z największych obozów jenieckich w Europie. W latach 1949-1956, po zwolnieniu większości jeńców niemieckich, utworzono tam obóz pracy pod nazwą oficjalną Centralne Więzienie – Ośrodek Pracy w Warszawie (zwane także Centralnym Więzieniem Warszawa II Gęsiówka) dla zarówno więźniów politycznych jak i więźniów kryminalnych, w tym tzw. "wrogów klasowych" (skazanych Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym). Ocenia się, że obozie tym śmierć poniosło łącznie około 1800 osób, jednak nie zdołano ustalić miejsc ich pochówku[2].

Stan obecny i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Resztki obozu rozebrano w latach 60. XX wieku. Obecnie w tym miejscu znajduje się m.in. park będącym miejscem wypoczynku dla mieszkańców Muranowa.

5 sierpnia 1994, w 50. rocznicę wyzwolenia obozu przez żołnierzy Batalionu „Zośka”, na budynku przy ul. Anielewicza 34 wmurowano tablicę upamiętniającą to wydarzenie[9].

W 2010 Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przeprowadziła prace archeologiczne na terenie dawnego obozu jako przyczynek do poszukiwań pozostałości getta warszawskiego[10]. Prace kontynuowano w 2012[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 www.warszawa1939.pl
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Obóz koncentracyjny na terenie ruin getta warszawskiego („Gęsiówka”)
  3. Piotr Stachniewicz: "Parasol". Dzieje oddziału do zadań specjalnych Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984, s. 188-200. ISBN 83-211-0273-5.
  4. Władysław Bartoszewski, "Warszawski pierścień śmierci 1939-1944", Interpress, Warszawa 1970, str.279.
  5. Tomasz Strzembosz, Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944, Warszawa, 1978.
  6. 64 lata temu zdobywali Gęsiówkę
  7. 7,0 7,1 Zdobycie Gęsiówki – 5 sierpnia 1944
  8. Michał Cichy, "Polacy–Żydzi: Czarne karty powstania"
  9. Historia. Zarys historii Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Poległych Żołnierzy Batalionu "Zośka". batalionzoska.pl. [dostęp 2014-04-06].
  10. Badania archeologiczne na terenie Gęsiówki. W: Wirtualny Sztetl [on-line]. sztetl.org.pl, 10 listopada 2010. [dostęp 2013-10-18].
  11. Gęsiówka pod lupą archeologów. "Chodzi o dokumentację getta". W: TVN Warszawa [on-line]. tvn24.p. [dostęp 2013-10-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]