Gęsiówka (więzienie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Szczątki ofiar niemieckiego terroru ekshumowane na terenie więzienia wojskowego przy ul. Gęsiej. Rok 1946

„Gęsiówka” – zwyczajowa nazwa kompleksu więziennego mieszczącego się w Koszarach Wołyńskich przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa w Warszawie. W latach niemieckiej okupacji oraz w okresie stalinowskim nazwą tą określano różne obiekty więzienne i obozowe mieszczące się w rejonie ul. Gęsiej, w tym obóz koncentracyjny KL Warschau.

Przed II wojną światową[edytuj]

 Osobny artykuł: Koszary Wołyńskie.

Przed II wojną światową przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa[a] na warszawskim Muranowie mieściły się koszary artyleryjskie, wybudowane jeszcze w czasach stanisławowskich. W 1875 kompleks koszarowy został przekształcony przez władze carskie w więzienie wojskowe. Tę samą funkcję koszary pełnił również w okresie II Rzeczypospolitej. W latach 1920–1939 mieściło się tam Wojskowe Więzienie Śledcze. Kompleks więzienny był zwyczajowo nazywany „Gęsiówką”[1].

Lata 1939–1945[edytuj]

Areszt Centralny[edytuj]

Wypalony gmach Koszar Wołyńskich przy ul. Zamenhofa. Zdjęcie wykonane w czasie powstania w getcie warszawskim

Podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 zabudowania koszar mocno ucierpiały na skutek niemieckich bombardowań. W październiku 1940 kompleks więzienny znalazł się w granicach getta warszawskiego. W stosunkowo najlepszym stanie przetrwał oblężenie frontowy gmach przylegający do ul. Zamenhofa, stąd ulokowano tam pocztę, posterunek żydowskiej służby porządkowej oraz kilka agend gminy żydowskiej[b][2]. Z kolei 15 listopada 1940[1] – według innych źródeł latem 1941[2] – na terenie koszar zorganizowano tzw. Areszt Centralny dla dzielnicy żydowskiej (niem. Zentralarrest für jüdischen Wohnbezirk). Obiekt ten w latach 1941–1942, a także w literaturze powojennej, nazywany był „Gęsiówką”[3].

Areszt mieścił się początkowo w niewielkim budynku przy ul. Gęsiej 22[c]. Mógł on pomieścić zaledwie od kilkudziesięciu do stu aresztantów, tymczasem liczba uwięzionych Żydów bardzo szybko przekroczyła 1500. W tej sytuacji konieczna okazała się rozbudowa więzienia, skutkująca jego stopniowym rozszerzaniem się w kierunku ul. Lubeckiego[4]. Z powodu stałego przepełnienia oraz trudnych warunków bytowych i sanitarnych w Areszcie Centralnym panowała duża śmiertelność (obfite żniwo zbierały zwłaszcza gruźlica i tyfus)[4][5]. Na więziennym dziedzińcu odbywały się liczne egzekucje[6]. W czasie niemieckich akcji wysiedleńczych więzienie pełniło funkcję jednego z punktów zbiorczych dla transportów do obozu zagłady w Treblince[1].

Areszt Centralny został zlikwidowany po wybuchu powstania w getcie warszawskim[5].

Wychowawczy obóz pracy[edytuj]

Budynek przy ul. Litewskiej 14, do którego jesienią 1943 przeniesiono wychowawczy obóz pracy

Jesienią 1942 roku[d] Niemcy zorganizowali przy ul. Gęsiej tzw. wychowawczy obóz pracy policji bezpieczeństwa (niem. Arbeitserziehungslager der Sicherheitspolizei Warschau, AEL). Obóz ten również nazywany był „Gęsiówką”[1][2]. Ulokowany został w części zabudowań dawnego więzienia wojskowego oraz w barakach wybudowanych na jego podwórzach. Zazwyczaj przebywało w nim jednorazowo od 300 do 400 więźniów[3].

AEL miał charakter obozu karnego dla Polaków. Jego więźniami były w większości wypadków osoby zatrzymane za wykroczenia i drobne przestępstwa, np. czarnorynkowy handel, nielegalne przekroczenie granicy, brak karty pracy, przebywanie na ulicach po godzinie policyjnej[4][7]. Bogusław Kopka podaje, że do obozu kierowano także chłopów podejrzewanych o pomoc partyzantom oraz niektórych więźniów zwolnionych z więzienia na Pawiaku. Prawdopodobnie obóz służył również jako miejsce tymczasowego zatrzymania Żydów schwytanych „po aryjskiej stronie”[8].

Warunki bytowe w wychowawczym obozie pracy były trudne, niemniej nieporównywalnie lepsze niż np. na pobliskim Pawiaku[7]. Na co dzień więźniowie pracowali w niemieckich przedsiębiorstwach lub w warsztatach rzemieślniczych produkujących na potrzeby Niemiec, a także wykonywali rozmaite prace na terenie Pawiaka, siedziby Gestapo w al. Szucha, czy w niemieckich koszarach i magazynach. Zatrudniano ich ponadto przy robotach rozbiórkowych na terenie byłego getta[8]. Polscy więźniowie przebywali w obozie przez 56 dni. Zazwyczaj po zakończeniu kary oddawano ich do dyspozycji niemieckiego urzędu pracy i wywożono na roboty przymusowe do Niemiec[7].

Na przełomie listopada i grudnia 1943 wychowawczy obóz pracy został przeniesiony na ul. Litewską 14 w Śródmieściu Południowym, gdzie zajął budynek dawnego Domu Dziecka im. Baumanów[4][9].

KL Warschau[edytuj]

Baraki i wieże strażnicze KL Warschau
Tablica z ostrzegawczymi napisami w czterech językach
Więźniarki KL Warschau uwolnione 5 sierpnia 1944 przez żołnierzy Batalionu „Zośka”
 Osobny artykuł: Warschau (KL).

Na mocy decyzji Reichsführera-SS Heinricha Himmlera w Warszawie utworzony został w drugiej połowie 1943 roku obóz koncentracyjny, znany powszechnie pod nazwą KL Warschau. Obóz zorganizowano na terenie byłego getta, adaptując w tym celu budynki dawnego więzienia wojskowego oraz przyległe do niego place rozciągające się wzdłuż ul. Gęsiej – od ul. Zamenhofa po ul. Okopową[10]. Początek działalności obozu datowany jest na 19 lipca 1943, kiedy to przybyła tam pierwsza grupa więźniów, w większości niemieckich kryminalistów z KL Buchenwald[11]. Pierwszy transport więźniów żydowskich trafił natomiast na Gęsią 31 sierpnia 1943 (skierowany z obozu Auschwitz-Birkenau)[12]. KL Warschau funkcjonował początkowo jako samodzielny obóz, lecz w związku z licznymi nadużyciami i korupcją szerzącą się wśród członków jego załogi, został z dniem 1 maja 1944 zdegradowany do rangi filii obozu na Majdanku[13]. Ludność stolicy z czasem również KL Warschau zaczęła określać mianem „Gęsiówki”[1][2].

Minimalna liczba więźniów, którzy przeszli przez obóz koncentracyjny przy ul. Gęsiej szacowana jest na 7250[14]. Do KL Warschau kierowano przede wszystkim Żydów z różnych krajów Europy – Węgier, Grecji, Niemiec, Francji oraz krajów Beneluksu. Znalazła się tam również niewielka liczba polskich Żydów. Wśród więźniów przeważali mężczyźni poniżej 40. roku życia[12]. Byli oni zmuszani do pracy przy rozbiórce ruin getta oraz przy pozyskiwaniu i segregowaniu wszelkiego wartościowego mienia znajdującego się jeszcze na jego terenie[15][16]. Na skutek wyniszczających warunków pracy, głodu, chorób oraz okrucieństwa strażników śmiertelność wśród więźniów była bardzo wysoka[17][18]. W latach 1943–1944 obóz oraz rozciągające się wokół niego ruiny służyły także Niemcom jako miejsce masowych egzekucji. Rozstrzeliwano tam polskich więźniów politycznych, warszawiaków schwytanych w czasie ulicznych łapanek, a także Żydów ujętych „po aryjskiej stronie”[15]. Instytut Pamięci Narodowej szacuje liczbę ofiar KL Warschau na ok. 20 tys. osób, w tym ok. 10 tys. Polaków (w statystyce tej ujęto zarówno zamordowanych więźniów, jak też osoby rozstrzelane na terenie obozu lub w jego sąsiedztwie)[19].

W związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej Niemcy przystąpili latem 1944 do ewakuacji obozu. 28 lipca blisko 4 tys. więźniów popędzono pieszo do Kutna. Tych, którzy przeżyli ów „marsz śmierci” wywieziono 2 sierpnia do KL Dachau[20]. 5 sierpnia, w piątym dniu powstania warszawskiego, obóz przy ul. Gęsiej został zdobyty przez żołnierzy Batalionu „Zośka”, którzy wyzwolili ostatnich przybywających w nim jeszcze więźniów. Według danych dowództwa Armii Krajowej powstańcy uwolnili tego dnia 348 Żydów, w tym 24 kobiety[21].

Lata 1945–1956[edytuj]

„Gęsiówka” w 1945 roku

Po wyzwoleniu Warszawy, w okresie od 15 września do 25 września 1946, na terenie przedwojennego więzienia wojskowego przy ul. Gęsiej prowadzone były prace ekshumacyjne. Zebrano tam wówczas ok. 2180 kg prochów ludzkich. Zwłoki i prochy ekshumowane z terenu „Gęsiówki” zostały pogrzebane na Cmentarzu Wolskim[22].

Wkrótce po wyparciu Niemców z Warszawy część dawnego KL Warschau została przejęta przez sowieckie NKWD, które urządziło tam własny obóz dla jeńców niemieckich, członków AK oraz żołnierzy podziemia niepodległościowego. Funkcjonował on od stycznia do maja 1945 roku. Więźniowie byli przetrzymywani w fatalnych warunkach, prawdopodobnie w obozie dochodziło również do licznych egzekucji[23].

W połowie 1945 roku obóz przejęło Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, które wkrótce zorganizowało w rejonie przedwojennej ul. Gęsiej tzw. Centralny Obóz Pracy dla Odbudowy Warszawy w Warszawie. Przetrzymywano w nim przede wszystkim niemieckich jeńców wojennych, których zatrudniano przy pracach budowlanych i rozbiórkowych na terenie stolicy. Był to jeden z największych obozów jenieckich w powojennej Polsce (1 grudnia 1947 liczba osadzonych wynosiła 5511)[23].

Do 1949 roku większość jeńców została zwolniona. 19 listopada 1949 w miejscu dawnego obozu jenieckiego utworzone zostało Centralne Więzienie – Ośrodek Pracy w Warszawie, znane także pod nazwą Centralne Więzienie Warszawa II Gęsiówka. Przetrzymywano tam przede wszystkim przestępców kryminalnych oraz osoby skazane wyrokami Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym. Więźniowie pracowali m.in. przy produkcji materiałów budowlanych na potrzeby odbudowy Warszawy. Obóz zlikwidowano w 1956 roku[23].

Stan obecny i upamiętnienie[edytuj]

Tablica przy ul. Mordechaja Anielewicza 34, upamiętniająca wyzwolenie „Gęsiówki”

Wypalony gmach dawnego więzienia wojskowego został rozebrany w 1965 roku. Obecnie w miejscu dawnej „Gęsiówki” znajduje się skwer, osiedle mieszkaniowe oraz gmach Muzeum Historii Żydów Polskich[24].

Prawdopodobnie w latach 50. na murze wypalonego gmachu więzienia, a dokładnie na elewacji od strony ul. Zamenhofa, zainstalowana została piaskowcowa tablica pamiątkowa projektu Karola Tchorka[25]. Zaginęła ona jednak po rozebraniu ruin w 1965 roku. Obecnie jedyną formą upamiętnienia więzień i obozów mieszczących się w latach 1940–1956 w rejonie ul. Gęsiej pozostaje w zasadzie tablica przy ul. Mordechaja Anielewicza 34, informująca o wyzwoleniu obozu KL Warschau przez żołnierzy Batalionu „Zośka”[26].

W listopadzie 2010 roku z inicjatywy Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego na terenie dawnego obozu i więzienia rozpoczęły się prace archeologiczne[5].

Uwagi[edytuj]

  1. Ulica Gęsia przestała istnieć po II wojnie światowej. Obecnie jej śladem biegnie ul. Mordechaja Anielewicza. Z kolei ul. Zamenhofa do 1930 roku stanowiła południowy odcinek ul. Dzikiej.
  2. W czasie „wielkiej akcji” w lipcu 1942 w gmachu przy ul. Zamenhofa ulokowano siedzibę warszawskiego Judenratu. Patrz: Kopka 2007 ↓, s. 43.
  3. Według Tomasza Szaroty Areszt Centralny miał adres ul. Gęsia 24, a jego niemiecka nazwa brzmiała Gefängnis Gansestrasse 24. Patrz: Szarota 2014 ↓, s. 251.
  4. Część źródeł podaje, że AEL został utworzony w marcu 1943 roku (patrz: Bartoszewski 1970 ↓, s. 233 i Szarota 2014 ↓, s. 251). Bogusław Kopka wskazuje jednak, że pierwsza potwierdzona wiadomość na jego temat pochodzi z niemieckiego dokumentu datowanego na 15 października 1942. Patrz: Kopka 2007 ↓, s. 44.

Przypisy

  1. a b c d e Szarota 2014 ↓, s. 251.
  2. a b c d Kopka 2007 ↓, s. 43.
  3. a b Kopka 2007 ↓, s. 43–44.
  4. a b c d Kopka 2007 ↓, s. 44.
  5. a b c Gęsiówka ↓.
  6. Bartoszewski 1970 ↓, s. 182–183.
  7. a b c Bartoszewski 1970 ↓, s. 233.
  8. a b Kopka 2007 ↓, s. 44–45.
  9. Bartoszewski 1970 ↓, s. 235.
  10. Kopka 2007 ↓, s. 46.
  11. Kopka 2007 ↓, s. 40.
  12. a b Kopka 2007 ↓, s. 53.
  13. Kopka 2007 ↓, s. 86–88.
  14. Kopka 2007 ↓, s. 54.
  15. a b Kopka 2007 ↓, s. 120.
  16. Bartoszewski 1970 ↓, s. 234.
  17. Kopka 2007 ↓, s. 63, 75–76, 81, 121.
  18. Bartoszewski 1970 ↓, s. 234–235.
  19. Kopka 2007 ↓, s. 16 i 120.
  20. Kopka 2007 ↓, s. 55.
  21. Kopka 2007 ↓, s. 101–112.
  22. Kopka 2007 ↓, s. 51–52.
  23. a b c Kopka 2007 ↓, s. 116.
  24. Kopka 2007 ↓, s. 117.
  25. Nazaruk i Jastrzębski 2015 ↓.
  26. Kopka 2007 ↓, s. 118.

Bibliografia[edytuj]