Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Obiekt zabytkowy nr rej. 816 z 18.04.1973
Ilustracja
Gmach Ministerstwa Wyznań
Religijnych i Oświecenia Publicznego
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres aleja Jana Chrystiana Szucha 25
Typ budynku budynek użyteczności publicznej
Styl architektoniczny nowy klasycyzm (zmodernizowany klasycyzm)
Architekt Zdzisław Mączeński
Rozpoczęcie budowy 1927
Ukończenie budowy 1930
Pierwszy właściciel Skarb Państwa
Obecny właściciel Skarb Państwa
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
Ziemia52°13′04,1″N 21°01′23,8″E/52,217806 21,023278
Gmach przed 1939, widoczny napis z nazwą ministerstwa oraz godło państwa na portyku
Wejście do gmachu w okresie okupacji
Dziedziniec budynku
Hol główny gmachu
Korytarz na I piętrze
Zdjęcia wszystkich ministrów edukacji od 1918 w jednej z sal konferencyjnych
Sala konferencyjna im. Anny Radziwiłł na pierwszym piętrze

Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – budynek w alei Jana Chrystiana Szucha 25 wzniesiony w latach 1927−1930 dla Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Podczas II wojny światowej siedziba Gestapo i SD w dystrykcie warszawskim. Obecnie budynek zajmuje Ministerstwo Edukacji Narodowej, a w części zachowanych pomieszczeń w przyziemiu lewego skrzydła urządzono Mauzoleum Walki i Męczeństwa.

Architektura budynku[edytuj | edytuj kod]

Budynek zaprojektował Zdzisław Mączeński w stylu zwanym „nowym klasycyzmem”. Najbardziej charakterystycznym elementem tego masywnego gmachu jest olbrzymi portyk z podwójnymi filarami, przez który prowadzi wejście na dziedziniec. W gmachu zaprojektowano również drugi wewnętrzny dziedziniec oraz dwa półzamknięte dziedzińce boczne tworzące charakterystyczny układ grzebieniowy (obudowane później wniesionymi obok budynkami).

Budynek nawiązuje do architektury faszystowskiej Włoch czy Niemiec, mimo że jego wystrój i wyposażenie to polska odmiana art déco, dzieło Wojciecha Jastrzębowskiego. Na portyku frontowym znajduje się godło państwa - wyrzeźbiony orzeł. Nad wejściem znajdował się napis Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

1925[edytuj | edytuj kod]

Naczelnik Wydziału Budownictwa Szkolnego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a zarazem profesor architektury, Zdzisław Mączeński nadzoruje przygotowania szkicowych projektów gmachu.

Lata 1927–1930[edytuj | edytuj kod]

Rozpoczęto budowę głównego gmachu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wykonawcą była firma budowlana Biuro Budowlane T. Czosnowski i Ska[1]. Powstał dla urzędu, którego celem było zajmowanie się kulturą polską, wyznaniami, nauką i wychowaniem. Budynek był jedną pierwszych zbudowanych od podstaw siedzib ministerialnych w II Rzeczypospolitej.

Gmach powstały w niespełna 3 lata charakteryzował się wysokim standardem materialnym i surową klasyczną formułą, zaliczaną do tzw. klasycyzmu redukcyjnego. W 1928 odbył się konkurs na zaprojektowanie wnętrza gmachu, wygrała praca Wojciecha Jastrzębowskiego (profesora warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, również dyrektora Departamentu Sztuki w ministerstwie). Studenci pod kierunkiem profesora przygotowali projekty w stylu art déco. Autorem supraport Architektura i Zoologia w gabinecie ministra, znajdującym się na pierwszym – reprezentacyjnym – piętrze, był Stanisław Komaszewski (1935)[2].

W uroczystym poświęceniu budynku brali udział: Kardynał Aleksander Kakowski, minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Sławomir Czerwiński oraz premier Walery Sławek.

Lata 1930–1939[edytuj | edytuj kod]

Do czasu II wojny światowej funkcja gmachu i rozmieszczenie pomieszczeń nie uległy zmianie.

Parter:

  • Departament Wyznań
  • Wydział Budżetowo-Rachunkowy
  • Kancelaria Główna
  • część Wydziału Organizacyjno-Programowego Departamentu Szkolnictwa Ogólnokształcącego.

I piętro:

  • gabinety ministra, podsekretarza stanu (ich sekretariaty)
  • sala posiedzeń
  • biuro przepisywania pism
  • Wydział Prezydialny
  • Wydział Budownictwa Szkolnego
  • Wydział Wychowania Fizycznego
  • Wydział Higieny Szkolnej
  • Wydział Prawny
  • Wydział Sprawozdawczy Departamentu Ogólnego

II piętro:

  • cały Departament Szkolnictwa Ogólnokształcącego

III piętro:

  • Departament Nauki i Szkół Wyższych
  • Departament Szkolnictwa Zawodowego
  • Departament Sztuki
  • biblioteka ministerstwa z czytelnią pedagogiczną

Reszta pomieszczeń takich jak: Pracownia Oświaty Pozaszkolnej, magazyn materiałów pisarskich, składnica akt, magazyn Wydziału Sprawozdawczego, stołówka dla pracowników, kotłownia oraz skład opału znajdowały się w suterenach.

Lata 1939–1944[edytuj | edytuj kod]

1 października IV Grupa Operacyjna Policji Bezpieczeństwa zajęła budynek ministerstwa i rozpoczęła w Warszawie masowe aresztowania w ramach akcji eliminacji polskiej inteligencji "Intelligenzaktion"[3]. Pod koniec miesiąca gmach stał siedzibą Urzędu Komendanta Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego. Jego pierwsze, drugie oraz część trzeciego piętra zajmowała Tajna Policja Państwowa (Geheime Staatspolizei, Gestapo).

Na przełomie 1939 i 1940 roku Niemcy przystosowywali budynek do nowych potrzeb. W tym czasie wraz z częścią akt wywieziono księgozbiory biblioteki. Parter i przyziemie lewego skrzydła zamieniono w więzienie śledcze (Hausgefängnis). Nazwę aleja Szucha zmieniono na Straβe der Polizei. W pobliskich budynkach powstały biura i mieszkania dla funkcjonariuszy niemieckich, których w samym urzędzie pracowało około 300. Codziennie przesłuchiwało tutaj nawet do 100 osób, przywożonych z Pawiaka, innych więzień dystryktu warszawskiego lub aresztowanych w czasie łapanek. Więźniowie, czekając na przesłuchanie, przebywali w pozbawionych okien czterech celach zbiorowych, zwanych „tramwajami” lub dziesięciu pojedynczych, tzw. izolatkach. Śledztwa odbywały się w gabinetach gestapo na górnych piętrach lub obok cel, w pokoju dyżurującego funkcjonariusza. W czasie przesłuchań więźniów torturowano i bito, a wielu z nich zamęczono na śmierć.

W 1943 roku umocniono budynek i otaczające go ulice. Okna od strony frontu zasłoniono ceglanymi murami.

W czasie powstania warszawskiego gmach na Szucha pełnił funkcję punktu rozdzielczego dla ludności z południowych dzielnic Warszawy zajętych przez Niemców. Przywożonych ludzi stłaczano w celach, sąsiadujących korytarzach i na podwórzach. Kilka tysięcy z nich zamordowano w ruinach gmachu Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, na okolicznych podwórkach i skwerach.

Na początku września 1944 roku większość funkcjonariuszy Urzędu Komendanta Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa wraz z komendantem ewakuowało się do Sochaczewa. W ostatnich dniach powstania Gestapo spaliło znajdujące się w budynku archiwa, jednak sam gmach ministerstwa nie został zniszczony.

Lata 1945–1952[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie budynek w al. Szucha 25 (przemianowanej na aleję I Armii Wojska Polskiego) zajmowało Ministerstwo Oświaty oraz Biuro Kontroli przy Prezydium Krajowej Rady Narodowej. W 1947 niektóre pomieszczenia przebudowano na pokoje biurowe oraz zabezpieczono cele męczeństwa i śmierci. Od września 1947 Wydział Muzeów i Pomników Martyrologii Polskiej w Ministerstwie Kultury i Sztuki zezwolił na udostępnienie zwiedzającym pomieszczeń więziennych z czasów II wojny światowej. Mauzoleum Walki i Męczeństwa 1939-1945 zostało oficjalnie otwarte 18 kwietnia 1952. Zwiedzający mogą zobaczyć tu w prawie nienaruszonym stanie: korytarze, cele zbiorowe, izolatki i pokój dyżurnego gestapowca, w którym przesłuchiwano więźniów.

W latach 50. na frontowej ścianie po lewej stronie wejścia do budynku odsłonięto tablicę pamiątkową z piaskowca projektu Karola Tchorka[4].

1973[edytuj | edytuj kod]

W tym roku gmach na al. Szucha 25 został wpisany do rejestru zabytków, co sprawia że nie jest możliwe dokonywanie zmian w zakresie elewacji, kubatury i układu wnętrz.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Gmach pozostał budynkiem o charakterze reprezentacyjnym, nie zmienił pierwotnej funkcji i nadal jest użytkowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Zachowano oryginalny i artystyczny wystrój oraz wyposażenie. Ciąg pomieszczeń pierwszego piętra należy do najlepiej zachowanych wnętrz polskiej sztuki dekoracyjnej[5].

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik Biograficzny Techników Polskich tom IV s. 31-32, NOT Warszawa 1994.
  2. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1918-1939. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2006, s. 49. ISBN 83-60350-00-0.
  3. Władysław Bartoszewski: Warszawski pierścień śmierci 1939-1944. Warszawa: Interpress, 1970, s. 40-41.
  4. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 169. ISBN 83-01-06109-X.
  5. Mariusz Karpowicz (red.): Sztuka Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 418. ISBN 83-01-04060-2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]