Herb Szydłowca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Herb Szydłowca
Obecny herb miasta i gminy
Obecny herb miasta i gminy

Herb Szydłowca – symbol miasta i gminy Szydłowiec. Dokładna data powstania herbu nie jest znana. Jego obecny wygląd ustanowiony został 14 września 1990, na mocy uchwały Rady Miejskiej.

Herb Szydłowca przedstawia srebrne godła z herbów Szreniawa[1] oraz Odrowąż na czerwonym tle, obramowanym złotą bordiurą. Godła herbu miejsko-gminnego umieszczone są w herbie i na fladze powiatu szydłowieckiego oraz na sztandarze Szydłowca.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Herb Drużyna
Herb Odrowąż

W polu czerwonym ze złotą bordiurą z prawej biała strzała grotem w górę, rozdarta dołem w wąs, z lewej tej samej barwy krzywaśń.

Urzędowy wzór herbu umieszcza go na tarczy wzorowanej na XVI-wiecznych miniaturach Stanisława Samostrzelnika, zbliżonej do kształtu XV – tarczy szwajcarskiej.

Kolory biały i żółty w heraldyce stanowią zazwyczaj symulację metali: srebra i złota, jednak w urzędowym opisie herbu barwa godeł jest określona jako biała. Barwa biała, nie będąca odpowiednikiem srebra pojawia się w heraldyce niezmiernie rzadko, dlatego nie jest jasne, czy w przypadku herbu Szydłowca jest to rzeczywista intencja projektantów herbu, czy wynik nieznajomości heraldycznych reguł. W niektórych źródłach kolor godła herbu Odrowąż jest określany również jako biały, a nie srebrny[2], barwa godła z herbu Szreniawa jest zazwyczaj określana w herbarzach jako srebrna. Kolor bordiury w opisie został pominięty, dlatego należy sądzić, że barwa żółta jest zgodnie z regułami odpowiednikiem złota[potrzebne źródło].

Często przedstawiany jest również uroczysty herb miasta. Różni się tym, że do tarczy dodane są późnorenesansowe labry w kolorach żółtym na wierzchu oraz pomarańczowym i brązowym na podbiciu. Wersja ta jest nieoficjalna i niepotwierdzona prawnie, choć chętnie używana przez Urząd Miasta. W dodatku przedstawienie to nie jest zgodne z zasadami heraldycznymi, ponieważ kolory labrów nie są analogiczne do barw zawartych na tarczy[potrzebne źródło].

Symbolika[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie używany herb Szydłowca łączy godła znane w heraldyce jako krzywaśń i rogacina rozdarta w wąs. Godła te występują w wielu polskich herbach szlacheckich, między innymi w herbach Szreniawa, Drużyna (krzywaśń) oraz Odrowąż (rogacina rozdarta w wąs). Krzywaśń użyta w herbie Szydłowca jest jego pierwotnym godłem herbowym, zaś motywy stojące za jego wykorzystaniem na starych pieczęciach miejskich są niejasne dla współczesnych heraldyków zajmujących się sprawą herbu Szydłowca. Założyciele miasta, Szydłowieccy, nie pieczętowali się herbem z motywem krzywaśni. Marian Gumowski podaje dwie równoprawne uzasadnienia symboliczne tego godła, Kazimierz Głowacki trzy, zaś Andrzej Plewako i Józef Wanag przytaczają tylko jedno uzasadnienie tego godła. Henryk Seroka natomiast wymienia kilka przesłanek, które mogły stać za wyborem krzywaśni. Rogacina rozdarta w wąs pojawiła się na herbie miejskim dopiero w czasach zaboru rosyjskiego i tutaj intencja twórców herbu jest jasna.

Krzywaśń[edytuj | edytuj kod]

Godło to widniało na przedrozbiorowych pieczęciach miasta, zatem było pierwotnie wybranym przez założycieli miasta. Według heraldyków polskich, krzywaśń mogła dla właścicieli miasta symbolizować nawet kilka różnych motywów. Marian Gumowski, Andrzej Plewako z Józefem Wanagiem, Kazimierz Głowacki oraz Henryk Seroka jako najprostsze wyjaśnienie użycia krzywaśni podają, że może to być odwrócony inicjał S nazwy miasta[3][4][5]. W wieku XVI krzywaśń przyjęło się nazywać rzeką, a jej genezę wiązano z rzeką Szreniawą[3]. Właściciele miasta czerpiąc wzór ze Szreniawy, mogli zatem według Gumowskiego i Głowackiego nawiązać do wijącej się pod miastem rzeki (Korzeniówka)[4][6]. Można też przypuszczać, że Szydłowieccy dali miastu krzywaśń zainspirowaną herbem Skawiny, która otrzymała herb nawiązujący do inicjału miasta, jeszcze w XV wieku. Według Seroki najistotniejszym motywem mogło być uczynienie z herbu inicjału nawiązującego do łacińskiego brzmienia królewskiego imienia Sigismundus bowiem Szydłowieccy byli silnie związani z dworem na Wawelu i naśladowali wzory z niego płynące. Po wstąpieniu Zygmunta Starego popularny stał się królewski monogram "S". Mikołaj i Krzysztof Szydłowieccy, podobnie jak ojciec Stanisław – marszałek dworu królewskiego i ochmistrz synów Kazimierza Jagiellończyka – byli szczególnie związanie z królem Zygmuntem. Ze względu na szczególny charakter królewskiej cyfry nie było wskazane nadanie Szydłowcowi herbu dosłownie ją powtarzającego. Umiłowanie władcy, w którego Mikołaj i Krzysztof pozostawali przez kilkadziesiąt lat, było ważną przesłanką skłaniającą do nadania Szydłowcowi herbu inspirowanego również cyfrą króla Zygmunta. O przywiązaniu do imienia królewskiego świadczy też wybór imienia dla wcześnie zmarłego syna Krzysztofa, któremu nadał właśnie imię Zygmunt. Można się też dopatrywać odniesienia herbu Szydłowca do patrona kościoła i całego miasta – Świętego Zygmunta[3]. Mimo, że założyciele miasta używali herbu Odrowąż, Kazimierz Głowacki podaje, że krzywaśń mogła pochodzić z herbu Szreniawa nieznanego protektora[6]

Odrowąż[edytuj | edytuj kod]

Rogacina rozdarta w wąs, czyli godło herbu Odrowąż pojawiła się dopiero w projektach herbu Szydłowca sporządzonych w czasach carskich. Godło to następnie wykorzystano we współczesnym herbie Szydłowca. Odczytanie jego symboliki nie nastręcza trudności, ponieważ Odrowążem pieczętowali się założyciele i długoletni właściciele miasta czyli Odrowążowie-Szydłowieccy[5][6].

Barwy[edytuj | edytuj kod]

Barwy użyte w herbie są takie same jak barwy herbu Odrowąż, tzn. czerwone pole oraz srebrne godła. Niezależnie od tego, wykorzystane barwy mają pewną ogólniejszą symbolikę heraldyczną. Kolor czerwony symbolizuje między innymi wspaniałomyślność, miłość i siłę duchową. Białe barwy godeł oznaczają między innymi czystość, niewinność i prawdę. Natomiast kolor złoty (żółty) użyty dla bordiury, symbolizuje wiarę, mądrość, stałość i chwałę[7]. Bordiura jest uproszczeniem barokowego kartusza i żółtej bordiury używanej przez Mikołaja Szydłowieckiego[potrzebne źródło].

Stan prawny[edytuj | edytuj kod]

Wzór herbu i jego funkcje reguluje Uchwała Nr 23/V/90 Rady Miejskiej w Szydłowcu z dnia 14 września 1990 roku "w sprawie ustalenia herbu miasta Szydłowca".

§ 1.

1. Ustala się herb miasta Szydłowca: na prostokątnej tarczy, na czerwonym tle znaki koloru białego – z lewej[8] strony wizerunek herbu Odrowąż, z prawej strony znak przedstawiający odwrócone, duże S;

2. Projekt herbu stanowi załącznik do niniejszej uchwały.

Herb miasta jako symbol miasta i gminy ostatecznie zatwierdza Statut Gminy Szydłowiec. Wzór herbu zatwierdzony został w 1999 r. i umieszczony w tymże statucie, który mówi:

§ 4.

Gmina posiada herb, którego wzór uwidoczniono w załączniku Nr 2 do Statutu.


Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Szydłowca.

Historia herbu miasta Szydłowca wiąże się w sposób nierozerwalny z jego pieczęcią, która jest dla współczesnych źródłem, ukazującym przeszłość heraldyczną Szydłowca. Herb na przestrzeni czasu zmieniał się w zależności od władzy miejskiej, jednak zawsze znajdowało się w nim godło określane jako krzywaśń[potrzebne źródło].

Herb w dziejach miasta
Pierwszy herb Szydłowca
Pierwszy herb Szydłowca
Pieczęcie
Pieczęć miejska Szydłowca z XVIII wieku
Pieczęć miejska Szydłowca z XVIII wieku
Użycie herbu
Herb Szydłowca na pomniku Jana Pawła II
Herb Szydłowca na pomniku Jana Pawła II

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Geneza herbu Szydłowca wiąże się z nadaniem osadzie praw miejskich. Herb był konsekwencją zorganizowania gminy miejskiej opartej na rozwiązaniach prawa niemieckiego, stosowanych w Polsce począwszy od XIII wieku. U podstaw założeń tego modelu ustrojowego było powołanie dokumentującej czynności prawne kancelarii miejskiej. W jej dyspozycji znalazł się naczelny atrybut autonomii miasta – pieczęć z wyobrażonym na niej jego herbem. Według norm prawa miejskiego pieczęć miała być nadawana miastu za zgodą jego pana, w przeciwnym bowiem wypadku nie miała ona pełnej mocy prawnej. Lokację miasta od zorganizowania kancelarii i sprawienia pieczęci miasta z jego herbem dzieliły niekiedy długie dekady. Było tak zapewne również w wypadku Szydłowca[potrzebne źródło].

Pierwszy herb[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza ze znanych ksiąg miejskich, rozpoczyna się w 1584 roku. Pieczęć miejska jednak jest o kilkadziesiąt lat starsza od pozostałości aktowej kancelarii Szydłowca. Odcisk pieczęci spotykamy przy dokumencie z 6 listopada 1566 roku – lecz wykonanie na podstawie cech stylowych, przesunąć można na II ćwierć XVI wieku. Wtedy najpóźniej wykształciła się kancelaria miejska. Pieczęć cechuje najwyższy poziom ówczesnej sztuki rytowniczej. Zaopatrzona jest w legendę napieczętną oraz herb miasta. W otoku okrągłego stempla pieczętnego widnieje łaciński napis: SIGILLUM CIVITATIS SCHIDLOVECENSIS (pieczęć miasta Szydłowca). Umieszczony w centralnej części herb miasta przedstawia godło krzywaśń, upodobnione do odwróconej litery "S", umieszczone w renesansowej tarczy[9].

Drugi herb[edytuj | edytuj kod]

Władzie miejskie Szydłowca posługiwały się własnym herbem do końca XVIII wieku. Oprócz odcisku renesansowej pieczęci zachowała się druga – oryginalny stempel miejski. Tłok. pieczęci Szydłowca, przechowywany w Muzeum Narodowym w Krakowie, sporządzony został w XVII wieku. Jest większy od pieczęci poprzedniej, jego średnica wynosi 43 mm. Legenda otokowa została powtórzona za poprzednią pieczęcią, odzwierciedlono również godło herbowe. Umieszczone zostało, zgodnie ze sztuką heraldyczną XVII i XVIII wieku, w owalnej tarczy umieszczonej w barokowym kartuszu. Nad tarczą herbową umieszczona została, dzieląca napis na dwie części, mitra książęca[10]. Udostojnienie herbu Szydłowca poprzez nakrycie go książęcą koroną odbyło się w nawiązaniu do książęcego tytułu ówczesnych posiadaczy miasta – Radziwiłłów. Była to jedyna zmiana, jaką można odnotować w herbie przedrozbiorowego Szydłowca. Na podstawie tej pieczęci, w 1990 roku opracowany został projekt uroczystego herbu Szydłowca, autorstwa heraldyka ks. Pawła Dudzińskiego[potrzebne źródło].

Zachowały się także dokumenty miasta Szydłowca opieczętowane odciskami tej pieczęci. Widnieje ona przy dokumencie rady miejskiej wystawionym 3 stycznia 1778 roku. Użyto jej również 1 maja 1789 roku[potrzebne źródło].

Zatracenie pierwotnej symboliki[edytuj | edytuj kod]

Dzieje pieczęci Szydłowca z jej własnym herbem przerwane zostały w latach istnienia Księstwa Warszawskiego, którego władze nakazały miastom posługiwanie się pieczęcią z herbem państwowym. Po upadku Księstwa Warszawskiego Szydłowiec znalazł się w zaborze rosyjskim, gdzie miastom polskim w rezultacie polityki rosyjskiej nie pozwalano umieszczać herbów na własnych pieczęciach. Przeprowadzona w latach czterdziestych XIX wieku akcja ustalania herbów miast Królestwa Polskiego nie zakończyła się ich zatwierdzeniem przez cara. Przy ustalaniu herbu Szydłowca, być może w rezultacie złego odczytania pieczęci miasta z XVIII wieku, w 1846 roku powstał projekt przewidujący umieszczenie obok krzywaśni dwóch szabel[potrzebne źródło].

Zapewne w rezultacie kolejnych akcji ustalania herbów miast Nadwiślańskiego Kraju pojawiła się następna wersja herbu Szydłowca, z tą odmianą, że w miejscu szabel do historycznego herbu dodana została wieża oraz godło herbowe Odrowąża. Nowy herb był w użyciu do końca zaborów, w II Rzeczypospolitej oraz w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, był to jednak herb nieoficjalny i niezatwierdzony przez żaden urząd. Herb przystrajany był często barokowym kartuszem, a godła były zniekształcone – wydłużony Odrowąż, krzywaśń przypominająca załagodzoną literę "Z" oraz wieża z jednym oknem, symbolizująca zamek w Szydłowcu. Wizerunki tego herbu można oglądać na froncie wieży ratuszowej, w kruchcie kościoła farnego oraz na witaczach przy południowej i północnej granicy miasta[potrzebne źródło].

Nowa odsłona[edytuj | edytuj kod]

Próba przywrócenia Polsce symboliki samorządowej podjęta została po odzyskaniu niepodległości. Najpierw, pod kontrolą władz państwowych w okresie II Rzeczypospolitej. Wtedy to nie udało się przywrócić bądź nadać miastu herbu. W 1990 odbył się konkurs na herb Szydłowca, w którym znalazły się trzy propozycje herbu Szydłowca:

  • ks. Pawła Dudzińskiego – przedstawiała ona na owalnej tarczy w barokowym kartuszu krzywaśń. Wersja uroczysta tego herbu posiadała mitrę książęcą umieszczoną nad tarczą, co było nawiązaniem do Radziwiłłowskiego (barokowego) herbu Szydłowca z XVII wieku.
  • I grupy radnych z Szydłowca – Szreniawa na gotyckiej czerwonej tarczy, nawiązująca do pierwszego herbu miasta.
  • II grupy radnych z Szydłowca – współczesny herb, wyżej opisany (Odrowąż i Szreniawa).

Rada Miejska wybrała herbem Szydłowca trzecią propozycję uzasadniając swój wybór oryginalnością herbu (żadne miasto w Polsce nie posiada takiego herbu), dostojnością (składa się z dwóch godeł i posiada bordiurę) oraz chęcią uhonorowania zasług Odrowążów i Szydłowieckich dla miasta[potrzebne źródło].

Współczesny herb Szydłowca umieszczony jest w starym herbie księdza biskupa Wacława Depy, który pochodzi z Szydłowca[11].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Opinia Komisji Heraldycznej w sprawie herbu Szydłowca (22.02.2001)

Po przywróceniu autentycznego samorządu terytorialnego w 1990 roku, proces nadawania miastom herbów toczy się w sposób żywiołowy, często z oderwaniem od wielowiekowego dziedzictwa heraldyki polskiej i przy niedostatecznych regulacjach prawnych.

Obecny herb Szydłowca został ustanowiony 14 września 1990 roku, w tym czasie nie istniała jeszcze Komisja Heraldyczna, działająca przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. W 1999 powstała wyżej wymieniona komisja, która pismem z 22 lutego 2001 negatywnie zaopiniowała herb Szydłowca, jako niezgodny z zasadami heraldyki polskiej.

Komisja Heraldyczna wskazała trzy główne błędy występujące w herbie[12]:

  • godło herbu – Komisja wskazała, że należy powrócić do godła używanego przez miasto w wiekach XVI-XVIII, tzn. samej tylko krzywaśni; zwrócono także uwagę, że użyty w obecnym herbie kształt krzywaśni odbiega od historycznego wzorca,
  • obramowanie tarczy - powinno zostać usunięte,
  • kształt tarczy – według komisji tarcza Szydłowca powinna być późnogotycka, a nie renesansowa; Komisja zwróciła także uwagę, że tarcza obecnie używana jest błędnie wykreślona i nazwana ("tarcza prostokątna").

Pomimo negatywnej opinii Komisji Heraldycznej, herb ten jest jednak ważny i legalny, bowiem posiada moc prawną (uchwała o ustanowieniu herbu miasta Szydłowca weszła w życie przed powołaniem Komisji Heraldycznej). Nie można natomiast uchwalić innych, nowych insygniów miejskich, do herbu się odwołujących - flagi oraz sztandaru, czego wyrazem są dwie następne negatywne opinie Komisji Heraldycznej o projektach flagi[13] i sztandaru Szydłowca[14].

Przypisy

  1. Godło z herbu Szydłowca – srebrna rzeka (krzywaśń) jest identyczne z godłem herbu Szreniawa przed udostojnieniem w połowie XIV w., a więc bez krzyżyka, i odpowiada herbowi Drużyna
  2. Kasper Niesiecki: Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839-1845
  3. 3,0 3,1 3,2 Henryk Seroka: herby i pieczęcie miast małopolskich do końca XVIII wieku. Warszawa: DiG, 2002, s. 217-219.
  4. 4,0 4,1 Marian Gumowski: Herby miast polskich. Warszawa: Arkady, 1960, s. 318.
  5. 5,0 5,1 Andrzej Plewako, Józef Wanag: Herbarz miast polskich. Warszawa: Arkady, 1994, s. 224.
  6. 6,0 6,1 6,2 Kazimierz Głowacki: Heraldyka historycznych miast regionu sandomiersko-kieleckiego XIII-XX wiek. Kielce: Akademia Świętokrzyska, 2001, s. 199-201. ISBN 83-88912-05-4.
  7. Paweł Dudziński: Alfabet heraldyczny.
  8. W uchwale strony herbu zostały opisane z punktu widzenia patrzącego na herb, natomiast zgodnie z regułami heraldyki herb powinno się opisywać prawidłowo od strony trzymającego tarczę, dlatego w opisie herbu wyżej podane są zamiast lewej – prawa i prawej – lewa
  9. Odwrócony inicjał – litera "S" Marian Gumowski, Herby miast polskich, Warszawa 1960 rok, s 318
  10. Pieczęć miejska miała na owalnej tarczy herb Szreniawę w książęcej koronie. Dokoła był napis: Sigillum civitat. Schidlovecensis, ks. Jan Wiśniewski, Dekanat Konecki, Radom 1913 r., s. 273
  11. Diecezja Zamojsko-Lubaczowska - Ks. dr Wacław Depo. [dostęp 4 stycznia 2014].
  12. Załącznik do Uchwały Nr 8-359/O/2001 Komisji heraldycznej z dnia 19 stycznia 2001 w sprawie projektu herbu Miasta Szydłowiec
  13. Załącznik do Uchwały Nr 94-359/O/2003 Komisji Heraldycznej z dnia 26 września 2003 w sprawie projektu flagi Miasta Szydłowiec
  14. Załącznik do Uchwały Nr 37-1276/O/2007 Komisji Heraldycznej z dnia 1 grudnia 2006 w sprawie projektu sztandaru Gminy Szydłowiec
Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Gumowski, Herby miast polskich, Warszawa 1960.
  • Henryk Seroka, Dzieje herbu miasta Szydłowca. Pieczęć i flaga – zaszczytne symbole rozpoznawcze miasta (rozdział 600 lat parafii św. Zygmunta w Szydłowcu. Materiały sesji popularnonaukowej 3 maja 2001 roku) ISBN 83-915695-0-0
  • Danuta Słomińska-Paprocka, Szydłowiec i okolice, Szydłowiec 2003, ISBN 83-919818-0-0

Fotografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Wiśniewski, Dekanat Konecki, Radom 1913 r. – skan
  • Znaczek promocyjny na 580-lecie praw miejskich, Urząd Miejski w Szydłowcu 2007 – skan