Historyczność Jezusa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Historyczność Jezusa jest przedmiotem analizy danych historycznych w celu ustalenia, czy Jezus istniał jako postać historyczna, gdzie i kiedy żył oraz czy któreś z najważniejszych wydarzeń jego życia, jak na przykład śmierć, może być potwierdzone jako wydarzenie historyczne. Natomiast badania historycznego Jezusa wykraczają poza kwestię jego historyczności i próbują zrekonstruować jego życie i nauczanie, w oparciu o takie metody jak krytyka biblijnych tekstów ewangelicznych i historii Judei w pierwszym wieku n.e.

Najważniejszym źródłem biograficznym są trzy Ewangelie synoptyczne oraz Ewangelia Jana. Podają one fakty historyczne z życia Jezusa, jednak z punktu widzenia współczesnej metody historycznej nie są dziełami historycznymi, lecz katechezą pierwotnego Kościoła. Są zapisem ustnych przekazów i nauczania Apostołów /(gr.) διδαχη – didache/ (por. Dzieje Apostolskie 2,42), którzy zostali – według tego, jak określali sami siebie – wybrani uprzednio przez Boga na świadków, którzyśmy z Nim /Jezusem/ jedli i pili po Jego zmartwychwstaniu (Dz 1,41; por. 1 J 1, 1-2). Te przekazy o życiu i nauczaniu Jezusa[1][2] służyły przygotowaniu katechumenów do chrztu, a po śmierci naocznych świadków były odczytywane m.in. w czasie niedzielnej Eucharystii jako – by użyć wyrażenia św. Justyna (100-ok.167) – pamiętniki apostolskie (por. Łk 1,1-4)[3][4]. Innymi źródłami są apokryfy, czyli pisma niekanoniczne i tzw. agrafa, czyli rzekome wypowiedzi Jezusa, nie pojawiające się w Ewangeliach. Prawie niczego nie dodają do wiadomości z ksiąg kanonicznych. Są również wzmianki u historyków antycznych oraz w źródłach żydowskich. Potwierdzają one świadectwo pism chrześcijańskich o istnieniu Jezusa, są jednak ubogie, wtórne i stronnicze. Wzmianki o Jezusie są m.in. w pismach rzymskich autorów: u Tacyta (ok. 55-120) w Rocznikach 15,14 i u Swetoniusza (ok. 69130). Józef Flawiusz w dziele Dawne dzieje Izraela 20,9.1 (Antiquitates Judaicae)[5], wspomina Jakuba, brata Jezusa nazywanego Chrystusem. Są także wzmianki w Talmudzie, który jednak często wypacza tradycję chrześcijańską[2][6]. Wydzielenie wiadomości czysto historycznych z Ewangelii, które w sposób zamierzony łączą przekaz historyczny z teologią postaci i nauczania Jezusa, jest utrudnione lub wręcz niemożliwe. Zajmuje się tym nurt biblistyki zwany historią form /(niem.) Formgeschichte /. Proponowane czysto historyczne biografie Jezusa są wzajemnie sprzeczne[7].

Jezus w pismach chrześcijańskich[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze pisma[edytuj | edytuj kod]

Według Encyklopedii katolickiej do najstarszych źródeł, na jakich opiera się chrześcijaństwo, zalicza się apostolskie formuły wiary, wyznania oraz hymny chrystologiczne. Powstały one jeszcze przed spisaniem Nowego Testamentu[8].

Nowy Testament[edytuj | edytuj kod]

Dla wyznawców głównymi źródłami informacji o Jezusie Chrystusie są Ewangelie, z których cztery Kościół uznał za kanoniczne i włączył jako do Nowego Testamentu ustanawiając źródło swojej doktryny.

Według zapisów w Ewangeliach Jezus nauczał w Galilei i Judei w rzymskiej Palestynie, został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie w Jerozolimie zgodnie z wyrokiem rzymskiego namiestnika (gr. hegemon) Poncjusza Piłata, a trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał, co stanowi o sednie doktryny chrześcijaństwa.

Wiarygodność Ewangelii[edytuj | edytuj kod]

Kilkadziesiąt lat różnicy pomiędzy czasem spisania Ewangelii a wydarzeniami, które one opisują, przyczyniło się do zróżnicowania historycznych ocen wiarygodności ewangelicznych narracji. Jednakże historycy osiągają konsensus co do podstawowych faktów dotyczących życia Jezusa: że urodził się przed 4 r. p.n.e. za czasów Heroda Wielkiego, wychował się w Nazarecie, działalność rozpoczął ok. 30 r. n.e., głosząc nadchodzące Królestwo Boże, oczekiwane przez Żydów, zasłynął jako cudotwórca, został ukrzyżowany z wyroku Poncjusza Piłata[9][10][11].

Memling Christ Surrounded by Musician Angels 02.jpg

Według tradycyjnego ujęcia autorami Ewangelii są świadkowie opisywanych wydarzeń (Mateusz, Jan) lub uczniowie bezpośrednich świadków (Marek, Łukasz). Z powodu schyłku pokolenia apostołów ustne podania miały zostać spisane w celu zachowania nauki i pamięci o czynach Jezusa. Uczeni popierający ten punkt widzenia podkreślają, że czas jednego, dwóch pokoleń jest zbyt krótki, by podania zostały zdominowane przez treści legendarne. Wskazują na podobieństwo cech gatunkowych Ewangelii ze starożytną biografią[12] i uznają ewangeliczny portret Jezusa za dokładny powołując się na wierność przekazu tradycji ustnej w judaizmie w czasach nowotestamentalnych[13].

Wiek oświecenia przyniósł sceptycyzm podważający historyczną prawdziwość tych tekstów. Historycy nieuznający Ewangelii za wiarygodne źródła uważają je za kompilacje kilku redakcji dokonanych przez anonimowych autorów, którzy starali się sportretować wyłącznie pozytywny, mityczny obraz Jezusa. Ewangelie są ich zdaniem literaturą hagiograficzną, mającą na celu gloryfikację Chrystusa oraz zaprezentowanie go jako moralnego i boskiego ideału.

Ewangelie mówią o wielu wydarzeniach, które nie są udokumentowane w innych źródłach historycznych, w tym m.in.:

  • rzezi dzieci dokonanej przez Heroda,
  • ponadnaturalnej trzygodzinnej ciemności, która miała towarzyszyć śmierci Jezusa.

Niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy powołują się na źródła dziś niezachowane. Np. Juliusz Afrykańczyk piszący około 221 roku cytuje rzymskiego historyka z I wieku Tallusa wzmiankującego o zaćmieniu towarzyszącym śmierci Jezusa, polemizując z nim: Ciemność tę Tallus w trzeciej księdze swojej Historii nazywa, jak mi się wydaje, bez racji zaćmieniem słońca (rzecz jasna że zaćmienie nie mogło mieć miejsca podczas pełni księżyca, Chrystus umarł podczas paschalnej pełni księżyca) (za: Euzebiusz,Historia Kościoła). Ponadto Juliusz i Orygenes powołują się na chrześcijańskiego kronikarza Flegona, który po roku 137 miał donieść, że w czwartym roku 202. Olimpiady [tj. ok. 33 r. n.e.] miało miejsce największe zaćmienie słońca i że w szóstej godzinie dnia [w południe] nastała noc, tak, że nawet widać było gwiazdy na niebie. Było silne trzęsienie ziemi w Bitynii i wiele budynków zawaliło się w Nicei[14].

Naukowcy też próbują ustalić co wydarzyło się w życiu Jezusa, na przestrzeni 18 lat, między 12 a 30 rokiem życia Chrystusa[15], na który to temat Nowy Testament milczy. Wedle jednej z hipotez przez ten okres czasu, miał przebywać na terenie Brytanii, wraz ze swoim wujem, Józefem z Arymatei, jednak ta jest poddawana w wątpliwość. Inna teoria sugeruje jakoby Jezus miał podróżować po bliskim wschodzie, podejmując nauki celem zostania publicznym mówcą[15].

Szkoła historyczno-krytyczna[edytuj | edytuj kod]

Historycy i bibliści zajmujący się badaniami Nowego Testamentu wypracowali szereg kryteriów mających na celu ocenę, które słowa i czyny Jezusa są historyczne. Najważniejsze kryteria to[16]:

  • kryterium wielu źródeł – poświadczenie słów lub czynów Jezusa w wielu niezależnych źródłach zwiększa prawdopodobieństwo ich autentyczności. Za niezależne źródła większość historyków jest skłonna uznać: dowolną z Ewangelii synoptycznych, Ewangelię Św. Jana i dowolny z listów św. Pawła. Dla przykładu: ukrzyżowanie Jezusa jest potwierdzone przez co najmniej te trzy niezależne źródła.
  • kryterium "zakłopotania" – wydarzenia z aspektami kłopotliwymi dla pierwszych chrześcijan (np. zaparcie się Piotra, wątpliwości apostołów wobec zmartwychwstałego Jezusa) są bardziej prawdopodobne.
  • kryterium "braku podobieństwa" – brak paraleli w myśli żydowskiej ani wczesnochrześcijańskiej zwiększa prawdopodobieństwo historyczności. Np. nazywanie siebie samego "Synem Człowieczym" przez Jezusa – to określenie nie było w użyciu wśród wczesnych chrześcijan, nie ma również świadectw żydowskiej nadziei mesjańskiej skojarzonej z tym tytułem.
  • kryterium spójności – wydarzenia spójne ze znanymi faktami historycznymi lub ustalonymi faktami na temat Jezusa są bardziej wiarygodne.
  • kryterium występowania "arameizmów" – fragmenty zawierające słownictwo aramejskie uważane są za bliższe czasom Jezusa.

Dotarcie do pierwotnych słów Jezusa ułatwiają powstałe w XX wieku metody badawcze: historii form, historii redakcji i historii tradycji.

Rozbieżności[edytuj | edytuj kod]

Dokumenty chrześcijańskie nie zgadzają się między sobą w pewnych sprawach. Ewangelia Mateusza mówi, że Jezus urodził się, kiedy Herod był królem Judei, czyli przed 4 rokiem przed naszą erą, zaś Ewangelia Łukasza, że urodził się, kiedy Kwiryniusz zarządzał spisem powszechnym w Judei, czyli po 6 roku naszej ery (dla właściwej oceny tego argumentu przeczytaj również rozdział następny). Rozbieżności są szczególnie widoczne w narracjach o zmartwychwstaniu. Zgodnie z ew. Mateusza kobiety przyszły do grobu o świcie i widziały anioła odwalającego głaz od grobu. Jednak według św. Łukasza kobiety zastały kamień od grobu już odsunięty.

Badacze chrześcijańscy[potrzebne źródło] traktują te rozbieżności jako drobne nieścisłości naturalne przy zeznaniach kilku świadków. Uważają, że poszczególne relacje są w stosunku do siebie komplementarne i nawzajem się uzupełniają[potrzebne źródło]. Czasem odwołują się do nowej interpretacji tekstu lub sposobu tłumaczenia, by uniknąć sprzeczności.

Information icon.svg Osobny artykuł: Problem synoptyczny.
Information icon.svg Osobny artykuł: Harmonia Ewangelii.

Daty śmierci[edytuj | edytuj kod]

Datę śmierci Jezusa rekonstruuje się na lata 30. pierwszego wieku naszej ery.

Ewangelie podają datę piątek, 14/15 nisan (według kalendarza żydowskiego). Na podstawie tych danych datę jego śmierci można wyznaczyć na 7 kwietnia 30 roku (wówczas byłby to 14 nisan 3790 AM) lub też na 3 kwietnia 33[17].

Apokryfy[edytuj | edytuj kod]

Tekstami o Jezusie z okresu powstania kanonicznych ewangelii są apokryfy. Informacje w nich zawarte są odrzucane przez Kościół katolicki jako niewiarygodne[18].

Pisma wczesnoapostolskie[edytuj | edytuj kod]

W licznie powstałych pismach Ojców Kościoła nie istnieje problem Jezusa jako faktu historycznego, lecz pytanie: "Kim on jest?". Według Encyklopedii katolickiej historyczność postaci Jezusa była tak oczywista, że wypowiedzi podważające jej fakt nie miałyby żadnego znaczenia[8].

Pośrednie źródła żydowskie[edytuj | edytuj kod]

Józef Flawiusz

Józef Flawiusz, żydowski historyk, w Dawnych dziejach Izraela[5] wspomina o Jezusie jako o bracie Jakuba Sprawiedliwego, przywódcy chrześcijan w Jerozolimie: Festus już nie żył, a Albinus wyjechał; więc [Ananiasz] zwołał Sanhedryn i stawił przed sądem Jakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem, oraz kilku innych. Oskarżył ich o naruszenie prawa i skazał na ukamienowanie. (ks. XX.9.1)

Z pism Józefa Flawiusza wiemy, że przebywał on wówczas w Jerozolimie. W powszechnej opinii historyków fragment ten jest autentyczny, pojawiały się jednak opinie, że fraza zwanego Chrystusem (Mesjaszem) jest interpolacją i nie pochodzi od autora, co tym samym podważa całą relację[19][20][21][22].

Podobnie jest w przypadku drugiego fragmentu w Dawnych dziejach Izraela, wzmiankującego o Jezusie, zwanego Testimonium Flavianum. W szerokich kręgach uczonych jest on uważany za sfałszowany przez późniejszych kopistów chrześcijańskich w III lub IV wieku. Nie wiemy jakie było jego pierwotne brzmienie lub czy nie został dopisany. Część uczonych zajmujących się rekonstrukcją Testimonium Flavianum za jego pierwotną wersję uważa tzw. wersję arabską odkrytą przez prof. Pinesa w kronikach Agapiosa pochodzących z X wieku: W tym czasie żył pewien mędrzec zwany Jezusem. Był to człowiek dobry i sprawiedliwy. Wielu Żydów i ludzi innych narodowości stało się jego uczniami. Piłat skazał go na ukrzyżowanie i śmierć. Lecz jego uczniowie nie przestali w niego wierzyć. Mówili, że żyje i ukazał im się trzy dni po ukrzyżowaniu. On być może był tym Mesjaszem odnośnie którego prorocy przepowiadali wielkie, cudowne rzeczy[23][24].

Do świadectw żydowskich należą także:

Pośrednie źródła rzymskie[edytuj | edytuj kod]

Tacyt, w Rocznikach (Annales), roku 115, omawiając prześladowania chrześcijan za cesarza Nerona podaje: Atoli ani pod wpływem zabiegów ludzkich, ani darowizn, albo ofiar błagalnych na rzecz bogów nie ustępowała hańbiąca pogłoska, lecz wierzono, że pożar [Rzymu] był nakazany. Aby więc ją usunąć, podstawił Neron winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których znienawidzono dla ich sromot, a których gmin chrześcijanami nazywał. Początek tej nazwie dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany był na śmierć przez prokuratora Poncjusza Piłata; a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników (Annales, 15, 44). Styl fragmentu i nieprzychylność wobec chrześcijan wskazuje zdaniem uczonych na jego autentyczność. Niektórzy w nią powątpiewali ze względu na użycie nazwy chrześcijanie jednak znajdujemy ją już we wcześniejszych Dziejach Apostolskich: w Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami (11,26).

Swetoniusz, w Żywotach cezarów pisze, że około 49 roku cesarz Klaudiusz, panujący w latach 41-54: Wyrzucił z Rzymu wszystkich Żydów, którzy ciągle wywoływali rozruchy, podburzeni przez niejakiego Chrestosa (Żywot Klaudiusza)[25]. Wspominają o tym wygnaniu Żydów Dzieje Apostolskie, r. 18, 2. Nie jest pewne, czy relacja Swetoniusza odnosi się do Jezusa (zapisane przez Swetoniusza imię Chrestos nie musi być tożsame z greckim tytułem Christos – Mesjasz), a okoliczności powstania gminy chrześcijańskiej w Rzymie bliżej nie znamy. Nie jest to jednak jedyne odniesienie do chrześcijan w pismach Swetoniusza. Opisując życie Nerona odnotował on: Wymierzył również karę chrześcijanom – ludziom wyznającym nowy i bezbożny zabobon (Żywot Nerona)[25].

Pliniusz Młodszy w liście do cesarza Trajana, pisze o chrześcijanach w Azji Mniejszej. Pliniusz pisze jedynie, że modlili się oni do Chrystusa, jako boga, nie podaje zaś imienia Jezus (Listy X,96).

Lukian z Samosat odnosząc się do chrześcijan napisał: Ich pierwszy prawodawca zaszczepił im przekonanie, że wszyscy nawzajem są braćmi – od chwili gdy się nawrócą, wyprą greckich bogów, oddadzą cześć temu ukrzyżowanemu mędrcowi i będą żyć zgodnie z jego prawami (Śmierć Peregrinosa)[25].

Pokłon mędrców – Sebastiano Ricci

W pozostałych źródłach rzymskich i żydowskich tamtego okresu, które dotrwały do naszych czasów, nie ma wzmianek na temat Jezusa, choć notują bardzo wiele drobnych wydarzeń. Są to m.in.:

  • Filon z Aleksandrii, który opisywał różne sekty żydowskie z tamtego okresu
  • Justus z Tyberiady, historyk żydowski z Galilei, żył w I w. n.e, zachowało się kilka fragmentów jego dzieł.

Kwestionowanie istnienia Jezusa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teoria mitu Jezusa.

Niektórzy badacze Biblii, filozofowie i teologowie począwszy od XIX w. zaczęli kwestionować istnienie Jezusa jako postaci historycznej. Przykładowi przedstawiciele: Bruno Bauer, David Friedrich Strauss.

Przypisy

  1. L. Bouyer: From the Jewish Qahal to the Christian Ecclesia. s. 24-27.
  2. 2,0 2,1 Jezus. W: H. Langkammer OFM: Słownik biblijny. s. 79.
  3. Por. 1 Apologia 66,1, wyd. polskie w: Pierwsi Apologeci Greccy, Kraków 2004, s. 255.
  4. Jean Carmignac: Początki Ewangelii synoptycznych. s. 29-32.
  5. 5,0 5,1 Por. wydanie polskie: Dawne dzieje Izraela. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki (przekład z j. grec), Eugeniusz Dąbrowski, Witold Malej (wstęp), Jan Radożycki (komentarze). T. 2. Warszawa: Rytm, 2007. ISBN 9788373992436.
  6. Por. M. Wojciechowski: Jezus Chrystus. Życie i nauczanie. Znaczenie teologiczne. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. 5. s. 215-217.
  7. Por. Synoptycy i ich koncepcje. W: Gnilka J.: Teologia Nowego Testamentu. s. 169.
  8. 8,0 8,1 Jezus Chrystus. Encyklopedia katolicka, tom VII, Lublin 1997
  9. E.P. Sanders: Jesus and Judaism. SCM Press, 1985. ISBN 0-334-02091-3.
  10. Geza Vermes: Kto był kim w czasach Jezusa. Amber, 2006. ISBN 83-241-2481-0.
  11. L. M. White: From Jesus to Christianity. San Francisco: Harper, 2004.
  12. Richard A. Burridge: What Are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography. Cambridge: 1992.
  13. Józef Kudasiewicz: Jezus historii a Chrystus wiary. Lublin: 1987.
  14. Paul L. Maier: Pontius Pilate. Tyndale House, 1968.
  15. 15,0 15,1 Andrzej Marciniak. Tajemniczy Jezus. „Angora”, 20 kwietnia 2014. ISSN 8162 0867 8162 (pol.). 
  16. Brown Raymond E. "The Death of the Messiah", Yale University Press, 1994, s. 17-19
  17. [1]; [2]; [3]
  18. Andrzej Macura: W barwnym świecie apokryfów (pol.). goscniedzielny.wiara.pl, 2006-04-27. [dostęp 2010-11-22].
  19. " E. Dąbrowski, Nowy Testament na tle epoki, t. II, dz. cyt., s. 382.
  20. J. Keller, Katolicyzm, dz. cyt., s. 26; por. też: tenże, Jezus, dz. cyt., s. 119
  21. Louis H. Feldman, "Josephus," Anchor Bible Dictionary, Vol. 3, pages 990–91
  22. W. Fricke Ukrzyżowany w majestacie prawa, Gdynia 1996, ISBN 83-85732-39-X
  23. Paula Fredrikson: Jesus of Nazareth, King of the Jews. 2000, s. page 249.
  24. Louis H. Feldman, Josephus and Modern Scholarship, Walter De Gruyter Inc (January 1984)
  25. 25,0 25,1 25,2 J. Jankowski: Skąd mogę wiedzieć, czy Jezus naprawdę istniał? (pol.). [dostęp 14 września 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Brandstaetter R. "Jezus z Nazarethu" Poznań, "W Drodze" 1993.
  • Bouyer L.: From the Jewish Qahal to the Christian Ecclesia. W: Tenże: Life and Liturgy. Londyn: 1956, s. 23-37.
  • Jezus Chrystus. W: Bosak P. Cz. OP: Postacie Nowego Testamentu. Słownik-Konkordancja. Wyd. 2 (zmienione i uzupełnione). Poznań – Pelplin: W drodze – Bernardinum, 1996, s. 243. ISBN 83-7033-111-4.
  • Carmignac J.: Początki Ewangelii synoptycznych. Mogilany-Kraków: The Enigma Press, 2009, s. 196. ISBN 978-83-86110-68-1.
  • Carpenter Humphrey, "Jezus", seria "Dawni mistrzowie", "Prószyński i S–ka", 1999.
  • Dąbrowski E., "Nowy Testament na tle epoki", Poznań, Księgarnia św. Wojciecha, 1965.
  • Crossan J.D. "Historyczny Jezus: kim był i czego nauczał" Warszawa, "Książka i Wiedza" 1997, ISBN 83-05-12835-0.
  • Crossan J.D., "Kto zabił Jezusa? Korzenie antysemityzmu w ewangelicznych relacjach o śmierci Jezusa" Warszawa, "Książka i Wiedza" 1998, ISBN 83-05-12981-0.
  • Fuller R.H.: Jezus Chrystus. W: Słownik Wiedzy Biblijnej (tyt. ang. The Oxford Companion to the Bible). Bruce M. Metzger, Michael G. Coogan (red. nauk.), Waldemar Chrostowski (kons. wyd. pol.), Paweł Pachciarek (red. meryt.), T. Mieszkowski (przekład). Warszawa: Vocatio, 1996, s. 261-271. ISBN 83-7146-023-6.
  • Gnilka J.: Jezus z Nazaretu. Orędzie i dzieje. J. Zychowicz. Kraków: Znak, 1997, s. 399. ISBN 83-7006-431-0.
  • Gnilka J.: Synoptycy i ich koncepcje. W: Tenże: Teologia Nowego Testamentu. W. Szymona OP (przekład). Kraków: Wydawnictwo "M", 2002, s. 169-290. ISBN 83-7221-278-3.
  • Guitton J. "Jezus" Warszawa, "Pax", 1963.
  • "Jezus Chrystus: ikona historii i wiary" red. Ryszard Dziura, Lublin, TN KUL, 2004.
  • Léon-Dufour X.: The Quest of Historical Jesus. W: Tenże: The Gospels and the Jesus of History. J.H. McHugh (przekład z. j. franc.). Londyn: Collins, 1968, s. 224-258.
  • McKenzie, J. L. SJ: The Gospel According to Mathew. W: The Jerome Biblical Commentary. R. E. Brown SS, J. Fitzmyer SJ, R. E. Murphy O. Carm. (red.). Londyn – Dublin: G. Chapman, 1976, s. 62-114. ISBN 0225-48812-4.
  • Jezus. W: Langkammer H. OFM: Słownik biblijny. Katowice: Księgarnia św. Jacka, 1982, s. 79.
  • Rusecki M.: Czy istnieją założyciele religii?. W: Tenże: Istota i geneza religii. Warszawa: Verbinum, 1989, s. 236-239. ISBN 83-85009-51-5.
  • Schoeman Roy H.: Salvation is from the Jews (John 4:22). The Role of Judaism in Salvation History from Abraham to the Second Coming. San Francisco: Ignatius Press, 2003. ISBN 0-89870-975-X.
  • Barbara Thiering "Jezus mężczyzną" Warszawa, "Al Fine", 1995.
  • Geza Vermes, "Kto był kim w czasach Jezusa", Warszawa 2006, str. 127-135, ISBN 83-241-2481-0.
  • Ben Witherington III "Kod Ewangelii" Kraków, Wydawnictwo M, 2006, ISBN 83-7221-660-6.
  • M. Wojciechowski: Jezus Chrystus. Życie i nauczanie. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. Gadacz, B. Milerski (red. naukowa). T. 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 215-220. ISBN 83-01-13812-2.
  • Frederick Fyvie Bruce "Wiarygodność pism Nowego Testamentu", Credo Fundacja, 2003.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

cz:Historický Ježíš