Łukasz Ewangelista

Święty
Łukasz Ewangelista
Ευαγγελιστής Λουκάς
	ewangelista, apostoł
	; Łukasz Ewangelista (obraz pędzla Andrei Mantegni, 1453–1454)
Miejsce urodzenia	Antiochia
Data i miejsce śmierci	80 ; Achaja albo Bitynia
Czczony przez	Kościół katolicki,; Cerkiew prawosławną,; Kościoły orientalne
Wspomnienie	18 października (kat.); 31 października i 17 stycznia (praw. według kal. greg.)
Atrybuty	wół, księga, zwój, paleta malarska, papier i kamień
Patron	Hiszpanii, introligatorów, lekarzy chirurgów, malarzy, rzeźbiarzy, grafików, historyków, notariuszy, złotników
Szczególne miejsca kultu	Teby, katedra św. Wita w Pradze, kościół św. Justyny w Padwie
	Multimedia w Wikimedia Commons

Łukasz Ewangelista (gr. Ευαγγελιστής Λουκάς, cs. Апостол и евангелист Лука; zm. ok. 80 w Bitynii albo Achai) – współpracownik apostoła Pawła z Tarsu, któremu towarzyszył w wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej Ewangelii, co potwierdzają Ireneusz z Lyonu (ok. 130–ok. 202) i Orygenes (185–254), oraz Dziejów Apostolskich – trzeciej i piątej księgi Nowego Testamentu. Święty Kościoła katolickiego i prawosławnego (apostoł).

Życiorys

W Nowym Testamencie

Występuje w Dziejach Apostolskich, Liście do Kolosan, 2. Liście do Tymoteusza i Liście do Filemona^[2].

Około 40 roku należał do wspólnoty chrześcijańskiej w Antiochii, gdzie poznał Pawła z Tarsu^[3]. Wraz z nim udał się do Jerozolimy, a następnie do Rzymu^[3]. Prawdopodobnie w Jerozolimie poznał Marię z Nazaretu, od której otrzymał informacje dotyczące wczesnych lat życia Jezusa^[3]. Według słów Pawła, był lekarzem^[3]. W Rzymie miał poznać Piotra i Marka, a według legendy miał tam otrzymać sakrę biskupią z rąk Piotra i Pawła^[3].

Tradycyjnie jest autorem trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich, co potwierdzali pisarze wczesnochrześcijańscy^[4].

W źródłach pozabiblijnych

Według Euzebiusza z Cezarei pochodził z pogańskiej rodziny w Antiochii, a przy urodzeniu otrzymał imię Loukas (od greckiego Loukanos)^[5]. Kanon Muratoriego zaprzecza jakoby Łukasz znał Chrystusa^[5]. Istnieje kilka teorii dotyczących jego działalności po śmierci Pawła^[3]. Epifaniusz z Salaminy twierdzi, że działał w Dalmacji, Galii, Italii i Macedonii^[3]. Grzegorz z Nazjanzu wspomina o Achai, a Symeon Metafrastes o Egipcie i Tebaidzie^[3]. Miał pozostać bezżenny i bezdzietny i dożyć 74 albo 84 lat^[3]. Hieronim ze Strydonu twierdzi, że Łukasz był biskupem Teb^[3]. Miał umrzeć w Achai (teza Grzegorza z Naznanzu) albo Bitynii (teza Izydora z Sewilli)^[3]. Wczesnochrześcijańscy pisarze potwierdzają męczeński charakter śmierci^[3], która miała nastąpić ok. 80 roku^[1].

Literatura apokryficzna jest uboga, zachowało się między innymi Męczeństwo Łukasza Ewangelisty czy Homilie Hezychiusza^[4]. Tradycja wschodnia przypisuje mu malowanie portretu Marii z Nazaretu^[4].

Kult świętego

Relikwie

Relikwie świętego Łukasza znajdują się w Padwie – w kościele pod wezwaniem świętej Justyny, w Pradze – w katedrze świętego Wita oraz w Tebach. Wedle starożytnych przekazów miały one zostać w 357 r. przeniesione do Konstantynopola, następnie przed 1177 r. miały one trafić do Padwy. Na przełomie XX i XXI w. relikwie z Padwy zostały poddane systematycznym badaniom naukowym. Potwierdziły one, że szczątki należały do mężczyzny w podeszłym wieku, zgodnie z przekazami starożytnych prologów do Ewangelii Łukasza. Datowania radiowęglowe szczątków okazały się niejednoznaczne, wyznaczając wiek pomiędzy 72 a 416 r. n.e., co zgodne jest zarówno z hipotezą o autentyczności, jak i fałszerstwa relikwii w okresie przeniesienia ich do Konstantynopola. Przeprowadzono również badania genetyczne DNA szczątków, porównując je z DNA współczesnych mężczyzn z Grecji, Turcji (Anatolia, okolice Konstantynopola) oraz pogranicza syryjsko-tureckiego, gdzie leżała Antiochia, z której wedle tradycji miał pochodzić Łukasz. Testy porównawcze wskazały, ze najbardziej prawdopodobne jest pochodzenie syryjskie, zgodnie ze starożytna tradycją, chociaż hipotezy fałszerstwa nie można całkowicie wykluczyć^[6].

Ikonografia

W ikonografii świętego pokazuje się często jako malującego lub piszącego. Rogier van der Weyden przedstawia go na obrazie „Św. Łukasz malujący Madonnę” w czasie portretowania Marii, matki Jezusa.

Atrybutami świętego są: byk, wół, księga, zwój, paleta malarska, papier, kamień i wół^[7]. Wedle tradycji był lekarzem, dlatego często przedstawiany jest w czapce lekarskiej.

Patronat

Święty Łukasz jest patronem Hiszpanii, introligatorów, lekarzy chirurgów, malarzy, rzeźbiarzy, grafików, historyków, notariuszy oraz złotników^[7].

Dzień obchodów

Wspomnienie liturgiczne obchodzone jest w Kościele katolickim 18 października; w Polsce ma rangę święta^[7].

Cerkiew prawosławna wspomina świętego apostoła i ewangelistę Łukasza dwukrotnie^[8]:

18/31 października^[a], tj. 31 października według kalendarza gregoriańskiego,
4/17 stycznia, tj. 17 stycznia (Sobór siedemdziesięciu apostołów).

Zobacz też

Uwagi

↑ podwójne datowanie.

Przypisy

1 2 Lukas. Ökumenisches Heiligenlexikon. [dostęp 2026-02-11]. (niem.).
↑ Bosak 1991 ↓, s. 273-275.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Starowieyski 2020 ↓, s. 1102.
1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 1103.
1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 1101.
↑ Cristiano Vernesi, Giulietta Di Benedetto, David Caramelli, Erica Secchieri i inni. Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. 98 (23), s. 13460-13463, 2001. DOI: 10.1073/pnas.211540498. ISSN 0027-8424. [dostęp 2026-02-11]. (ang.).
1 2 3 Święty Łukasz, Ewangelista. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2026-02-11]. (pol.).
↑ Jarosław Charkiewicz: Łukasz, apostoł i ewangelista (I). cerkiew.pl. [dostęp 2026-02-11]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).

Bibliografia

Marek Starowieyski: Apostołowie. Cz. 2: Bartłomiej, Filip, Jakub Mniejszy, Jakub Większy, Judasz, Maciej, Mateusz, Szymon i Juda Tadeusz, Ewangeliści, uczniowie Pańscy. Kraków: WAM, 2020. ISBN 978-83-277-1823-5. (pol.).
Pius Czesław Bosak: Słownik-konkordancja osób Nowego Testamentu. Poznań: W Drodze, 1991. ISBN 83-7033-081-9. (pol.).

Linki zewnętrzne

Biografia Łukasza Ewangelisty podstawie źródeł wczesnochrześcijańskich

[uwaga1-9] wójne datowanie.

[lexikon-1] 1 2 Lukas. Ökumenisches Heiligenlexikon. [dostęp 2026-02-11]. (niem.).

[CITEREFBosak1991273-275-2] Bosak 1991 ↓, s. 273-275.

[CITEREFStarowieyski20201102-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Starowieyski 2020 ↓, s. 1102.

[CITEREFStarowieyski20201103-4] 1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 1103.

[CITEREFStarowieyski20201101-5] 1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 1101.

[pnas-6] Cristiano Vernesi, Giulietta Di Benedetto, David Caramelli, Erica Secchieri i inni. Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. 98 (23), s. 13460-13463, 2001. DOI: 10.1073/pnas.211540498. ISSN 0027-8424. [dostęp 2026-02-11]. (ang.).

[brewiarz-7] 1 2 3 Święty Łukasz, Ewangelista. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2026-02-11]. (pol.).

[cerkiew-8] Jarosław Charkiewicz: Łukasz, apostoł i ewangelista (I). cerkiew.pl. [dostęp 2026-02-11]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[a]

powołani przez Jezusa Chrystusa	Piotr Andrzej Jakub Większy Jan Filip Bartłomiej Tomasz Mateusz Jakub Mniejszy Szymon Juda Tadeusz Judasz
tytułowani w Nowym Testamencie	Andronik Barnaba Junia(s) Paweł Sylas Tymoteusz Maciej