Łukasz Ewangelista

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Święty
Łukasz Ewangelista
Ευαγγελιστής Λουκάς
ewangelista, apostoł[1]
Ilustracja
Łukasz Malujący ikonę Maryi z Dzieciątkiem
Data i miejsce urodzenia

I wiek
Antiochia[2]

Data i miejsce śmierci

80[2]
Teby lub Bitynia lub Achaja[2]

Czczony przez

Kościół katolicki,
Cerkiew prawosławną

Wspomnienie

18 października (kat.)
31 października i 17 stycznia (praw. według kal. greg.)

Atrybuty

wół, księga, zwój, paleta malarska, papier i kamień

Patron

Hiszpanii, introligatorów, lekarzy chirurgów, malarzy, rzeźbiarzy, grafików, historyków, notariuszy, złotników

Szczególne miejsca kultu

Teby, katedra św. Wita w Pradze, kościół św. Justyny w Padwie

Witraż w kościele św. Jana Chrzciciela, Dry Ridge, Ohio – byk symbolizujący Łukasza Ewangelistę
Miniatura przedstawiająca symbol św. Łukasza Ewangelisty pochodząca z łacińskiego Nowego Testamentu z 1. poł. XIV w. (Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, sygn. I F 30, k. 1r)

Łukasz Ewangelista (gr. Ευαγγελιστής Λουκάς) – współpracownik apostoła Pawła z Tarsu, któremu towarzyszył w wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej Ewangelii, co potwierdzają Ireneusz z Lyonu (ok. 130–ok. 202) i Orygenes (185–254), oraz Dziejów Apostolskich – trzeciej i piątej księgi Nowego Testamentu; święty Kościoła katolickiego i prawosławnego (apostoł[a])[1].

Najstarsza wzmianka o św. Łukaszu znajduje się w Liście św. Pawła do Filemona, wers 24. Jest również wymieniany w Liście do Kolosan[3] i w Drugim liście do Tymoteusza[4] – obydwu dziełach przypisywanych świętemu Pawłowi. Łukasz nie należał do grona dwunastu apostołów Jezusa.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Tradycja kościelna utożsamia św. Łukasza z autorem Ewangelii Łukasza i Dziejów Apostolskich.

Wedle tradycji zawartej w pismach historyków kościoła i Ojców Kościoła, święty Łukasz pochodził z Antiochii Syryjskiej[5]. Z zawodu był lekarzem (List do Kolosan IV,14).

Miał przyjąć chrzest podczas drugiej podróży misyjnej św. Pawła Apostoła (ok. 50 r. n.e.) i zostać jego uczniem. Wedle innych przekazów, Łukasz miał już ok. 40 r. być członkiem gminy chrześcijańskiej w Antiochii.[6] Był razem z Pawłem w Rzymie, Macedonii i Grecji[7]. Miał być jego najwierniejszym towarzyszem, w Drugim Liście do Tymoteusza, Paweł miał stwierdzić, że tylko Łukasz przy nim pozostał.[4] Według przekazów św. Łukasz zmarł w Beocji, mając 84 lata. Miejsce jego grobu nie jest znane. Za najbardziej prawdopodobne miejsce pochówku uważa się Efez lub Teby. Jego matka wynajęła apostołom pokój, w którym Łukasz ich podglądał i uczył się od nich. Był lekarzem (Pozdrawia was Łukasz, umiłowany lekarz, Kol 4,14)[8]. Jako dowód, podzielający tradycyjny pogląd uczeni wskazują, że w pismach tradycyjnie mu przypisywanych występuje wiele specjalistycznych terminów medycznych, występujących również w pismach Hipokratesa czy Galena.[9]

Późna legenda, której ślady spotykamy po raz pierwszy dopiero około 530 r. w pismach Teodora Lektora mówi, iż św. Łukasz był malarzem ikon. Przypisuje mu się autorstwo wielu ikon, w tym powszechnie czczonego w średniowiecznym Bizancjum obrazu Marii Theotokos, Czarnej Madonny czy wizerunku Matki Boskiej Kostromskiej.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Relikwie[edytuj | edytuj kod]

Relikwie świętego Łukasza znajdują się w Padwie – w kościele pod wezwaniem świętej Justyny, w Pradze – w katedrze świętego Wita oraz w Tebach. Wedle starożytnych przekazów miały one zostać w 357 r. przeniesione do Konstantynopola, następnie przed 1177 r. miały one trafić do Padwy. Na przełomie XX i XX w. relikwie z Padwy zostały poddane systematycznym badaniom naukowym. Potwierdziły one, że szczątki należały do mężczyzny w podeszłym wieku, zgodnie z przekazami starożytnych prologów do Ewangelii Łukasza. Datowania radiowęglowe szczątków okazały się niejednoznaczne, wyznaczając wiek pomiędzy 72 a 416 r. n.e. , co zgodne jest zarówno z hipotezą o autentyczności, jak i fałszerstwa relikwii w okresie przeniesienia ich do Konstantynopola. Przeprowadzono również badania genetyczne DNA szczątków, porównując je z DNA współczesnych mężczyzn z Grecji, Turcji (Anatolia, okolice Konstantynopola) oraz pogranicza syryjsko-tureckiego, gdzie leżała Antiochia, z której wedle tradycji miał pochodzić Łukasz. Testy porównawcze wskazały, ze najbardziej prawdopodobne jest pochodzenie syryjskie, zgodnie ze starożytna tradycją, chociaż hipotezy fałszerstwa nie można całkowicie wykluczyć.[10]

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

W ikonografii świętego pokazuje się często jako malującego lub piszącego. Rogier van der Weyden przedstawia go na obrazie „Św. Łukasz malujący Madonnę” w czasie portretowania Marii, matki Jezusa.

Atrybutami świętego są: byk, wół, księga, zwój, paleta malarska, papier i kamień. Wół (albo cielę) odnoszą się do Łukasza, gdyż są one zwierzętami ofiarnymi, a Ewangelia Łukasza przypisywana Łukaszowi rozpoczyna się od opowieści o Zachariaszu, ojcu Jana Chrzciciela, który składa ofiarę w Świątyni (por. Łk 1,5–25)[11]. Wedle tradycji był lekarzem, dlatego często przedstawiany jest w czapce lekarskiej.

Patronat[edytuj | edytuj kod]

Święty Łukasz jest patronem Hiszpanii, introligatorów, lekarzy chirurgów, malarzy, rzeźbiarzy, grafików, historyków, notariuszy oraz złotników.

Dzień obchodów[edytuj | edytuj kod]

Wspomnienie liturgiczne obchodzone jest w Kościele katolickim 18 października; w Polsce ma rangę święta[12].

Cerkiew prawosławna wspomina świętego apostoła[1] i ewangelistę Łukasza dwukrotnie[13]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W Cerkwi prawosławnej określany w języku cerkiewnosłowiańskim jako Apostoł i jewangielist Łuka.
  2. O podwójnym datowaniu zobacz: Daty nowego i starego porządku#Podwójne datowanie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Święci Cerkwi prawosławnej - Kategorie i tytuły. na cerkiew.pl
  2. a b c Joachim Schäfer, Lukas, Ökumenischen Heiligenlexikon (niem.).
  3. Kol 4,14 w przekładach Biblii.
  4. a b 2Tm 4,11 w przekładach Biblii.
  5. Euzebiusz Quæstiones Evangelicæ, IV, I, 270
  6. Świadczyć o tym miałoby użycie liczby mnogiej w niektórych rękopisach tzw. zachodniej redakcji dziejów Apostolskich w Dz 11,28
  7. Twierdzenia, że Łukasz był towarzyszem Pawła wnioskowane są pośrednio z fragmentów Dziejów Apostolskich napisanych w pierwszej osobie liczby mnogiej. Są to następujące fragmenty: Dz 16,10-17 (Łukasz towarzyszy Pawłowi w drodze z Troady do Filippi w Macedonii, podczas trzeciej podróży misyjnej, ok. 51 roku) Dz 20,5-7.13-16; 21,1-8.15-18 (Łukasz towarzyszy Pawłowi w drodze z Filippi do Jerozolimy) Dz 27,1-8.13-20.27-29; 27,37-28,2;28,11-15 (Łukasz towarzyszy Pawłowi w drodze z Jerozolimy do Rzymu na proces). Oprócz tego w rekopisach wersji zachodniej Dziejów występuje wzmianka w liczbie mnogiej w Dz 11,28 (Łukasz uczestniczy w zebraniu gminy antiocheńskiej podczas którego prorok Agabos przepowiada głód za cesarza Klaudiusza). Tradycyjna interpretacja tych fragmentów bywa kwestionowana przez niektórych badaczy, np. Bart D. Ehrman, Nowy Testament: historyczne wprowadzenie do literatury wczesnochrześcijańskiej, Wydawnictwo CiS 2014, str. 220-223
  8. * Biografia Łukasza Ewangelisty ze strony Duszpasterstwa Akademickiego "Łukasz" Akademii Medycznej w Lublinie
  9. W.K.Hobart, The medical language of St. Luke; A proof from internal evidence the Gospel according to St. Luke and the Acts of the Apostles were written by the same person, and that the writer was a medical man, 1882 r. Książka dostępna na Internet Archive
  10. Vernesi, C., Di Benedetto, G., Caramelli, D., Secchieri, E., Simoni, L., Katti, E., Malaspina, P., Novelletto, A., Marin, V. T., & Barbujani, G. (2001). Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 98(23), 13460–13463. [1]
  11. Catholic Encyclopedia: Saint Luke (ang.)
  12. Internetowa liturgia - Święty Łukasz, Ewangelista. - materiały na brewiarz.katolik [ostatnia aktualizacja: 01.10.2009]
  13. ap. i ew. Łukasz na cerkiew.pl (opr. Jarosław Charkiewicz)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]