Jerzy Kosiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jerzy Kosiński
Joseph Novak
Ilustracja
Jerzy Kosiński (1969)
Imię i nazwisko

Jerzy Nikodem Kosiński

Data i miejsce urodzenia

14 czerwca 1933
Łódź

Data i miejsce śmierci

3 maja 1991
Nowy Jork

Narodowość

polska

Alma Mater

Uniwersytet Łódzki

Dziedzina sztuki

literatura

Epoka

współczesność

Ważne dzieła

Malowany ptak, Wystarczy być, Randka w ciemno, Kroki

Nagrody

National Book Award (1969)
Nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej w kategorii najlepszy scenariusz (1979)

Jerzy Nikodem Kosiński, urodzony jako Józef Lewinkopf[1] (ur. 14 czerwca 1933 w Łodzi, zm. 3 maja 1991 w Nowym Jorku) – polsko-amerykański pisarz pochodzenia żydowskiego, piszący w języku angielskim.

Laureat National Book Award (1969) za książkę Kroki. Za scenariusz do filmu Wystarczy być, oparty na jego książce, uhonorowany nagrodą BAFTA oraz nominacją do Złotego Globu[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem żydowskiego przemysłowca Mieczysława (Mojżesza) Lewinkopfa i Elżbiety Linieckiej Weinreich. Mieszkali w Łodzi przy ulicy Gdańskiej 74[3] (do wybuchu II wojny światowej).

Lata II wojny światowej spędził w Sandomierzu i we wsi Dąbrowa Rzeczycka, gdzie dzięki pomocy księdza Eugeniusza Okonia rodzina Lewinkopfów znalazła schronienie w domu polskiej rodziny Andrzeja Warchoła. Wtedy ojciec zmienił mu nazwisko na Kosiński z fikcyjnym świadectwem chrztu[4].

Po wojnie w latach 1946–1947 mieszkał w Jeleniej Górze. W latach 1950–1956 zimą był instruktorem narciarskim w Zakopanem, latem kaowcem w Międzyzdrojach[5]. Studiował socjologię na Uniwersytecie Łódzkim, następnie był asystentem w Instytucie Historii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.

W 1957 wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pozostał na stałe. Podjął studia podyplomowe w Uniwersytecie Columbia i New School for Social Research. W 1965 otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Wykładał na amerykańskich uczelniach: Uniwersytecie Wesleyańskim, Uniwersytecie Yale’a i Uniwersytecie w Princeton[6]. Był laureatem wielu prestiżowych nagród. W latach 1973–1975 był prezesem amerykańskiego PEN Clubu[7][8]. W 1989 odwiedził Polskę (złożył wizytę w Wydawnictwie Czytelnik i był gościem Dziennika Telewizyjnego).

Pisał w języku angielskim. Według niektórych źródeł, "wszystko, co napisał sam Kosiński - kwestia ta dotąd nie jest wyjaśniona - zostało napisane po polsku"[9]. Początkowo wydawał pod pseudonimem Joseph Novak.

3 maja 1991 zmarł śmiercią samobójczą. W pożegnalnej notce napisał: Kładę się teraz do snu, na trochę dłużej niż zwykle. Nazwijmy to wiecznością[10].

Malowany ptak[edytuj | edytuj kod]

Książką, która przyniosła mu światowy rozgłos, był Malowany ptak. Przedstawia ona dramatyczne losy sześcioletniego (w domyśle) żydowskiego chłopca w czasie wojny. Ze względu na opisywane zdarzenia początkowo sądzono, że książka oparta jest na wątkach autobiograficznych[11], czemu Kosiński nie zaprzeczał. W Polsce, w różnych środowiskach obwołano ją antypolską. W rzeczywistości była ona wytworem fantazji Kosińskiego[12], co sam potwierdza we wstępie do późniejszych wydań. Jest to drastyczne przedstawienie ludzkiego okrucieństwa i wynaturzeń przypisywanych przez autora mieszkańcom wiejskich okolic Europy Wschodniej. W powieści wielokrotnie wskazywany jest wątek nadużyć w stosunku do mniejszości etnicznych (Cyganie, Żydzi). Osią fabuły Malowanego ptaka jest pojęcie inności i wyobcowania (często pozornego lub powierzchownego) – w kluczowej scenie dzikie ptaki zadziobują osobnika swojego gatunku, który został schwytany i pomalowany przez człowieka w jaskrawe barwy.

W opinii prof. Iwa Cypriana Pogonowskiego pornograficzny charakter książki (naturalistyczne opisy gwałtów zbiorowych, seksu z kozłem i psem itp.), będący nadużyciem wobec historiografii Holocaustu, legł u podłoża jej komercyjnej popularności w Ameryce Północnej[13].

Eliot Weinberger w książce Karmic Traces twierdzi, że Kosiński nie mógł być autorem Malowanego ptaka, bowiem jego znajomość języka angielskiego w czasie, gdy książka ta powstała, była jeszcze za słaba. Weinberger utrzymuje, iż Kosiński wykorzystywał teksty pisane przez kilku amerykańskich redaktorów, którzy pracowali dla niego pod kluczem w nowojorskim hotelu[14]. Do autorstwa Malowanego ptaka miał się przyznać amerykański poeta i tłumacz George Reavey[15]. Wysuwano też supozycje, że Malowany ptak został napisany po polsku, a następnie przetłumaczony na angielski. W obronie Kosińskiego stanął natomiast dziennikarz John Corry, twierdząc, że oskarżenia o plagiat były inspirowane przez propagandę komunistyczną[16].

W maju 2010 Václav Marhoul ogłosił, że nabył prawa do filmowej adaptacji powieści Malowany ptak Jerzego Kosińskiego[17]. W 2013 na Festiwalu Filmowym w Cannes za adaptację książki otrzymał Wyróżnienie Specjalne nagrody ScripTeast im. Krzysztofa Kieślowskiego za scenariusz[18][19]. W uzasadnieniu werdyktu czytamy: Podjęty z determinacją przez scenarzystę niezwykle trudny i ambitny projekt przyniósł w efekcie fascynujący i poruszający scenariusz, który może doprowadzić do powstania wstrząsającego i poruszającego wyobraźnię filmu[18]. Film powstał w koprodukcji czesko-słowacko-ukraińskiej. Premiera odbyła się we wrześniu 2019[20][21].

Wystarczy być[edytuj | edytuj kod]

Kolejna książka Kosińskiego, po Steps z 1968 (Kroki) – National Book Award w 1969, która przyniosła mu uznanie nosiła tytuł Wystarczy być (Being There). Opisywała losy upośledzonego umysłowo Chance’a O’Grodnicka (w oryginale: Chauncey Gardinier), który niczego nie rozumiejąc zostaje uznany za genialnego polityka, finansistę i kandydata na prezydenta USA. Jest to karykatura bezmyślnego społeczeństwa, uzależnionego od mediów, a zwłaszcza telewizji. Na podstawie powieści nakręcono film Wystarczy być (1979) w reżyserii Hala Ashby’ego z Peterem Sellersem w roli głównej. Scenariusz do filmu na podstawie książki napisał wraz z Kosińskim nagradzany scenarzysta Robert C. Jones.

Według opinii wyrażonej w czasopiśmie „Village Voice” w 1982, książka Wystarczy być miała być plagiatem powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza pt. Kariera Nikodema Dyzmy, nieznanej wówczas czytelnikom zachodnim[22].

Inna twórczość[edytuj | edytuj kod]

Kosiński był nie tylko pisarzem. Jako aktor w 1981 zagrał Grigorija Zinowjewa w filmie Czerwoni, w reżyserii Warrena Beatty’ego. Zajmował się także fotografią i czynnie uczestniczył w działalności łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Fotograficznego.

Pojawia się również w filmie Nocny kowboj (Midnight Cowboy 1969, reż. John Schlesinger) – niewymieniony w czołówce, w scenie, w której bohaterowie filmu odwiedzają imprezę artystycznej bohemy Nowego Jorku[potrzebny przypis].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • 1960 – The Future Is Ours, Comrade (Przyszłość należy do nas, towarzyszu, wydanie polskie 1996) – jako Joseph Novak
  • 1962 – No Third Path (Nie ma trzeciej drogi) – jako Joseph Novak
  • 1965 – The Painted Bird (Malowany ptak, wydanie polskie 1989)
  • 1968 – Steps (Kroki, wydanie polskie 1989)
  • 1971 – Being There (Wystarczy być, wydanie polskie 1990)
  • 1973 – The Devil Tree (Diabelskie drzewo, wydanie polskie 1992)
  • 1975 – Cockpit (Cockpit, wydanie polskie 1992)
  • 1977 – Blind Date (Randka w ciemno, wydanie polskie 1992)
  • 1979 – Passion Play (Pasja, wydanie polskie 1993)
  • 1982 – Pinball (Gra, wydanie polskie 1993)
  • 1988 – The Hermit of 69th Street (Pustelnik z 69 ulicy, wydanie polskie, 1994)
  • 1992 – Passing By (Przechodząc obok – eseje wydane pośmiertnie, wydanie polskie 1994).

Książki poświęcone Kosińskiemu[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Moshe Pelli: The Shadow of Death: Letters in Flames. University Press of America, 2007.
  2. Jerzy Kosinski – Awards – IMDb, www.imdb.com [dostęp 2020-08-19].
  3. Księga adresowa m. Łodzi, 1937–1939, s. 263 w Dziale II: „Wykaz mieszkańców m. Łodzi”. Tu także wymieniony stryj J. Kosińskiego – Stanisław, dr filozofii.
  4. Zbigniew Włodzimierz Fronczek: Farbowany ptak. „Nasz Dziennik”, 2001-06-15.
  5. Jerzy Kosinski Home Page, West Texas A&M University (ang.).
  6. Na podstawie notek biograficznych zamieszczonych w polskich wydaniach książek Kosińskiego Cockpit, Randka w ciemno.
  7. Board of Trustees: 1973–1974. PEN America.
  8. Board of Trustees: 1974–1975. PEN America.
  9. Norman G. Finkelstein, "Przedsiębiorstwo Holokaust", Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2001, s. 71
  10. Newsweek, 13 maja 1991.
  11. James Park Sloan, Jerzy Kosiński. Biografia, Warszawa 1996.
  12. Norman G. Finkelstein, "Przedsiębiorstwo Holokaust", Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2001, s. 71
  13. Iwo Cyprian Pogonowski: Jerzy Josek Nikodem Lewinkopf Kosinski and two other literary profiteers of the Holocaust, pogonowski.com, 2006-07-09 (ang.).
  14. Eliot Weinberger: Genuine Fakes, z kolekcji Karmic Traces; Wydawnictwo New Directions, 2000.
  15. D.G. Myers: A Life Beyond Repair.
  16. John Corry: 17 years of ideological attack on a cultural target, The New York Times, 7 listopada 1982.
  17. The Painted Bird, imdb.com, 7 marca 2019.
  18. a b Polacy laureatami nagrody Scripteast 2013, pisf.pl, 23 maja 2013.
  19. Václav Marhoul si veze z Cannes za svůj scénář zvláštní uznání poroty.
  20. Malowany ptak w bazie Filmweb
  21. Łukasz Grzesiczak: Czesi ekranizują „Malowanego ptaka” za czeskie, słowackie i ukraińskie pieniądze. Polacy odmówili wyborcza.pl, 10 lipca 2017.
  22. Paweł Dudziak: Jerzy Kosiński, culture.pl, czerwiec 2003.