Przejdź do zawartości

Kamieńczyk (gmina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Kamieńczyk
gmina wiejska
1870–1915 i 1919–1954[1]
Ilustracja
Ośrodek zdrowia w Kamieńczyku
Państwo

 Polska

Województwo

1870–1889: g. siedlecka
1889–1915: g. warszawska
1915-1918: GGW
1919–1939: warszawskie
1939–1945: d. warszawski
1945–1954: warszawskie

Powiat

1870–1889: węgrowski
1889–1916: radzymiński
1916–1919: miński
1919–1939: radzymiński
1939–1945: warszawski
1945–1952: radzymiński
1952–1954: wołomiński

Data powstania

13 stycznia 1867

Data likwidacji

29 września 1954

Siedziba

Kamieńczyk

Populacja (1921)
• liczba ludności


1205

Szczegółowy podział administracyjny (1952)
Liczba gromad

8

brak współrzędnych

Kamieńczyk (do 1870 i 1915–1919 miasto Kamieńczyk) – gmina wiejska istniejąca w latach 1870–1915 i 1919–1954 w Siedleckiem i Warszawskiem. Siedzibą władz gminy był Kamieńczyk[2].

Na przestrzeni dziejów, specyficzne położenie gminy Kamieńczyk w widłach Bugu i Liwca, a za razem pośrodku sfer oddziaływania większych środków osadniczych, sprawiło, że wyjątkowo często zmieniała ona swój skład oraz przynależność administracyjną do różnych guberni, województw i powiatów. Historyczny obszar gminy obejmuje obecnie cztery gminy (Wyszków, Łochów, Sadowne i Jadów, dawniej także Zabrodzie, Urle i Łojki), należących obecnie do trzech powiatów (wyszkowskiego, węgrowskiego i wołomińskiego, dawniej przejściowo także do pułtuskiego, radzymińskiego i mińskiego).

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Gmina Kamieńczyk powstała 1 stycznia?/13 stycznia 1870 w Królestwie Polskim w związku z utratą praw miejskich przez miasto Kamieńczyk i przekształceniu jego w wiejską gminę Kamieńczyk w granicach dotychczasowego miasta; do gminy dołączono równocześnie kilka wsi[3] z gminy Łojki[4]. Gmina należała początkowo do w powiatu węgrowskiego w guberni siedleckiej[5]. Późniejszy wykaz miejscowości gminy Kamieńczyk (rok 1882) wykazuje, że do gminy Kamieńczyk włączono cały obszar zniesionej gminy Łojki, ponieważ oprócz osady Kamieńczyk obejmuje ona następujące miejscowości: Brzózka (Brzuza), Burakowskie, Czaplowizna, Gajówka (Czaplowizna-Gajówka), Gwizdały, Jerzyska, Koszelanka, Łojki, Łosiewice, Nadpole (Nadkole), Ruffa (Rafa), Szynkarzyzna, Szumin i Wywłoka (Wywłóka)[6].

Po przyłączeniu do gminy Kamieńczyk obszarów zniesionej gminy Łojki, praktycznie cały jej obszar znalazł się po wschodniej stronie Liwca (dobrze skomunikowanym z Węgrowem), jednak sam Kamieńczyk, jako ośrodek gminny, pozostał po jego zachodniej stronie, lepiej skomunikowanej z Radzyminem. Sprawiło to, że w 1889 roku zdecydowano się przenieść gminę Kamieńczyk do powiatu radzymińskiego w guberni warszawskiej[7].

W 1915 roku niemieckie władze okupacyjne wprowadziły administrację cywilną i przekształciły gminę Kamieńczyk w miasto, liczące w 1916 roku zaledwie 1500 mieszkańców, które w związku ze zniesieniem powiatu radzymińskiego w 1916 roku znalazło się w powiecie (nowo)mińskim[8]. Równocześnie pozostałe miejscowości gminy (wszystkie położone na prawym brzegu Liwca a należące uprzednio do gminy Łojki) włączono do powiatu węgrowskiego, głównie do gminy Łochów, oprócz najdalej na wschód wysuniętych miejscowości (Szynkarzyzna, Czaplowizna i Gajówka), które włączono do gminy Sadowne. Po zmianach tych wiejska gmina Kamieńczyk została formalnie zniesiona. Na uwagę zasługuje fakt, że powiększona gmina Łochów, mimo że w 1916 roku liczyła aż 8797 mieszkańców, była jedną z nielicznych gmin, w której nie funkcjonowała ani jedna szkoła, natomiast w odciętym od jej północnej części Kamieńczyku funkcjonowały dwie szkoły[9].

Po odzyskaniu przez Polskę w 1919 roku niepodległości, władze polskie nie uznały Kamieńczyka za miasto[10], przez co gmina stała się ponownie jednostką formalnie wiejską. Natomiast nie zdecydowano się połączyć z powrotem z Kamieńczykiem wsi na prawym brzegu Liwca, które pozostały w gminie Łochów w powiecie węgrowskim. Sprawiło to, że gmina Kamieńczyk stała się gminą ekstremalnie małą, obejmującą zaledwie sam Kamieńczyk oraz tylko fragment lasów po wschodniej stronie Liwca z niewielkim Szuminem Poduchownym (odłączonym od Szumina), jedynym drugim ośrodkiem osadniczym w gminie. W 1921 roku gmina liczyła zatem zaledwie 1205 mieszkańców i składała się z dwóch wsi – Kamieńczyka (1185 mieszkańców) i Szumina Poduchownego (20 mieszkańców)[11]. Przez cały okres międzywojenny gmina Kamieńczyk należała do reaktywowanego powiatu radzymińskiego[12] w woj warszawskim[2].

Dopiero 1 lipca 1925 zdecydowano się niewielką gminę Kamieńczyk powiększyć o[13][14]:

Po włączeniu do gminy Kamieńczyk Łaz powstała eksklawa województwa warszawskiego (a za razem powiatu radzymińskiego) na obszarze województwa lubelskiego (powiatu węgrowskiego), oddzielona od reszty gminy Kamieńczyk pasmem gminy Łochów z wsią Koszelanka[2]. Obszar ten przestał być eksklawą wojewódzką po włączeniu powiatu węgrowskiego do województwa warszawskiego 1 kwietnia 1939[15], lecz eksklawa powiatowa pozostała aż do 1952 roku, kiedy to gromadę Łazy włączono do powiatu węgrowskiego (do gminy Łochów)[16].

20 października 1933 gminę Kamieńczyk podzielono na 5 gromad (podano skład gromad)[17]:

1 kwietnia 1939 gminę Kamieńczyk powiększono o gromadę Strachów (wieś Strachów oraz letnisko Nadliwie) oraz część gromady Kukawki (niezamieszkane Strachów-Kukawki) z gminy Zabrodzie w powiecie radzymińskim[18].

Podczas II wojny światowej gmina Kamieńczyk znalazła się w Landkreis Warschau (powiecie warszawskim), po zniesieniu powiatu radzymińskiego. Okupant zniósł również sąsiednią gminę Urle, włączając jej większą część do gminy Kamieńczyk (podano skład gromad według stanu z 1933 roku):

W 1943 roku gmina Kamieńczyk składała się zatem z 10 gromad i liczyła 4931 mieszkańców: Adampol (181 mieszkańców), Fidest (126), Iły (145), Kaliska (312), Kamieńczyk (1080), Łazy (662), Pogorzelec (538), Skuszew (1348), Strachów (253) i Świniotop (286)[19].

Po wojnie gmina zachowała przynależność administracyjną sprzed wojny (przywrócono powiat radzymiński w województwie warszawskim), nie odwrócono natomiast zmienionego przez okupanta składu wewnętrznego gminy, utrzymując gromady włączone z gminy Urle[20].

1 lipca 1952 dokonano jednak pewnych zmian, kiedy gminę Kamieńczyk zmniejszono o:

Tego samego dnia zmieniono też nazwę powiatu radzymińskiego na wołomiński[22]. Tak więc 1 lipca 1952 roku gmina składała się już z 8 gromad: Adampol, Fidest, Iły, Kaliska, Kamieńczyk, Pogorzelec, Strachów i Świniotop[23].

Jednostkę zniesiono 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin[24]. Jednostki nie przywrócono 1 stycznia 1973 roku po reaktywowaniu gmin[25], a jej historyczny obszar obejmuje odtąd cztery gminy (Wyszków, Łochów, Sadowne i Jadów), należących obecnie do trzech powiatów (wyszkowskiego, węgrowskiego i wołomińskiego).

Zmiany terytorialne

[edytuj | edytuj kod]
Przynależość gminna miejscowości gminy Kamieńczyk na przestrzeni lat[26].
Miejscowość 1867 1882 1921 1925 1931 1939 1940 1953 1955 1962 1972 1973
Adampol Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Urle (gr) Urle (gr) Urle (gr) Jadów
Błonie Kamieńczyk (m) Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Brzeźniaki Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Brzuza Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Burakowskie Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Budziska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Czaplowizna Łojki Kamieńczyk Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Zarzetka (gr) Sadowne (gr) Sadowne (gr) Sadowne
Czaplowizna-Gaj. Łojki Kamieńczyk Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Zarzetka (gr) Sadowne (gr) Sadowne (gr) Sadowne
Fidest Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Lucynów Mł. (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Giziewiczka Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Wyszków (m) Rybienko L. (gr) Wyszków (gr) Wyszków (gr) Wyszków
Gromek Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Budziska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Gwizdały Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Halin Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Iły Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Urle (gr) Urle (gr) Urle (gr) Jadów
Jerzyska Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Julin Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Budziska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Kaczeniec Jadów Jadów Jadów Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Kaliska Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Budziska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Kamieńczyk Kamieńczyk (m) Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Kokoszczyzna Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Lucynów Mł. (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Koszelanka Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Kółko Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Wyszków (m) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Latoszek Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Wyszków (m) Rybienko L. (gr) Wyszków (m) Wyszków (m) Wyszków (m)
Loretto Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Łazy (Nowe) Jadów Jadów Jadów Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Łazy Stare Jadów Jadów Jadów Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Łojki Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Łosiewice Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Malwinów Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Nadkole Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Nadliwie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Urle (gr) Urle (gr) Urle (gr) Jadów
Podgać Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Lucynów Mł. (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Pogorzelec Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Puste Łąki Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Rafa Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Rokitniak Jadów Jadów Jadów Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Rozalin Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Rzemieńszczyzna Jadów Jadów Jadów Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Selerynówka Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Skuszew Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Wyszków (m) Rybienko L. (gr) Wyszków (gr) Wyszków (gr) Wyszków
Strachów Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Urle (gr) Urle (gr) Urle (gr) Jadów
Suwiec Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Wyszków (m) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Szumin Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Szumin Poduch. Łojki Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Łochów Gwizdały (gr) Gwizdały (gr) Kamieńczyk (gr.) Łochów
Szynkarzyzna Łojki Kamieńczyk Łochów Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Sadowne Zarzetka (gr) Sadowne (gr) Sadowne (gr) Sadowne
Świniotop Zabrodzie Zabrodzie Zabrodzie Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Kamieńczyk (gr.) Wyszków
Wywłóka Łojki Kamieńczyk Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Łochów Jerzyska (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów
Zagłusze Jadów Jadów Jadów Jadów Urle Urle Kamieńczyk Kamieńczyk Gwizdały (gr) Łochów (gr) Łochów (gr) Łochów

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. Od 1919 jednostka administracyjna nowo utworzonego polskiego woj. warszawskiego; w czasie II wojny światowej poza administracją polską.
  2. a b c Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.
  3. Nie sprecyzowano które.
  4. Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  5. powiat węgrowski, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 259.
  6. Kamieńczyk, gmina, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 742.
  7. Maria Nietyksza: Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim, 1865-1914. Warszawa: PWN, 1986, s. 358-359.
  8. Verordnungsblatt für das General-Gouvernement Warschau. 1916 nr 27 (7 IV)
  9. Stan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego
  10. Dz.U. z 1919 r. nr 13, poz. 140
  11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom I – Województwo Warszawskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.
  12. Dz.U. z 1919 r. nr 65, poz. 395
  13. Dz.U. z 1925 r. nr 18, poz. 134
  14. a b c Wykreślone w sprostowaniu błędu (Dz.U. z 1925 r. nr 86, poz. 605).
  15. Dz.U. z 1938 r. nr 27, poz. 240
  16. a b Dz.U. z 1952 r. nr 26, poz. 177
  17. Warszawski Dziennik Wojewódzki: dla obszaru Województwa Warszawskiego. 1933, nr 14, poz. 136.
  18. Dz.U. z 1939 r. nr 24, poz. 163
  19. Gemeinde- und Dorfverzeichnis für das Generalgouvernement (1943)
  20. Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948
  21. Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 11, Poz. 67
  22. Dz.U. z 1952 r. nr 27, poz. 185.
  23. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.
  24. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191.
  25. Dz.U. z 1972 r. nr 49, poz. 312.
  26. Źródła w sekcji opisowej powyżej.