Gubernia łomżyńska

Gubernia łomżyńska
Ломжинская губерния
	gubernia
	1867–1915
	; Gmach Rządu Gubernialnego w Łomży
	Herb
Państwo	Królestwo Polskie
Siedziba	Łomża
Powierzchnia	12 086,9 km²
Populacja (1910); • liczba ludności	; 632 300
• gęstość	64 os./km²
	Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów	7
	Położenie na mapie Królestwa Polskiego;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gubernia łomżyńska (ros. Ломжинская губерния) – jednostka administracji Królestwa Kongresowego.

W 1867 roku z obszaru guberni augustowskiej oraz płockiej utworzono nowe gubernie: płocką – mniejszą niż poprzednio, suwalską – głównie z obszarów byłej gub. augustowskiej oraz odnowioną łomżyńską, nawiązującą do departamentu łomżyńskiego Księstwa Warszawskiego.

Podział administracyjny

Powiaty

powiat kolneński (Кольненский уезд)
powiat łomżyński (Ломжинский уезд)
powiat makowski (Маковский уезд)
powiat mazowiecki (Мазовецкий уезд)
powiat ostrołęcki (Остроленский уезд)
powiat ostrowski (Островский уезд)
powiat pułtuski (Ломжинский уезд)
powiat szczuczyński (Щучинский уезд)^[2]^[3]

26 grudnia 1893 roku od guberni łomżyńskiej odłączono powiat pułtuski, włączając go do guberni warszawskiej^[4].

6 lipca 1912, w związku ze zlikwidowaniem guberni siedleckiej, do guberni łomżyńskiej przyłączono zeń powiat węgrowski^[5]. Podczas I wojny światowej okupant niemiecki do terytorium przyłączył miasto Goniądz i gminę Goniądz z obwodu białostockiego.

Gminy wiejskie

Wykaz gmin guberni łomżyńskiej wg stanu z 1867 roku^[6]
Lp.	Gmina		Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
Lp.	Nazwa rosyjska	Nazwa polska	Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
209	Гаврихи	Gawrychy	28	853	5907	kolneński
364	Едвабно	Jedwabne	42	661	4927	kolneński
581	Кубра	Kubra	38	560	4653	kolneński
659	Лысе	Łyse	16	773	5990	kolneński
688	Малый-Плоцкъ	Mały Płock	19	566	4974	kolneński
984	Рогенице	Rogienice	38	557	4552	kolneński
1107	Стависки	Stawiski	37	466	4799	kolneński
1188	Туросль	Turośl	24	773	5787	kolneński
1265	Червоне	Czerwone	24	564	4623	kolneński
68	Божеево	Bożejewo	35	528	4587	łomżyński
355	Дроздово	Drozdowo	19	375	4756	łomżyński
407	Замброво	Zambrów	42	612	4730	łomżyński
544	Коссаково	Kossaki	51	609	4945	łomżyński
588	Куписки	Kupiski	24	503	4954	łomżyński
673	Люботынь	Lubotyń	20	371	3237	łomżyński
756	Мястково	Miastkowo	30	375	4033	łomżyński
919	Пухалы	Puchały	31	593	4852	łomżyński
1093	Снядово	Śniadowo	31	423	3083	łomżyński
1219	Хлебётки	Chlebiotki	47	582	4498	łomżyński
1290	Шумово	Szumowo	16	490	4008	łomżyński
1296	Щепанково	Szczepankowo	35	459	4144	łomżyński
465	Карнево	Karniewo	35	433	4669	makowski
865	Пержаново	Perzanowo	35	480	3678	makowski
881	Плонявы	Płoniawy	34	514	4221	makowski
1041	Сельцъ (I)	Sielc I	46	581	4376	makowski
1042	Сельцъ (II)	Sielc II	33	513	4187	makowski
1043	Селюнь	Sieluń	41	501	2989	makowski
1091	Смроцкъ	Smrock	32	411	3984	makowski
1153	Сыпнево	Sypniewo	46	829	5455	makowski
319	Дзѣнцель	Dzięciel	33	535	4533	mazowiecki
492	Клюково	Klukowo	47	696	5614	mazowiecki
497	Ковалевщизна	Kowalewszczyzna	22	526	3867	mazowiecki
877	Пищаты	Piszczaty	43	668	4484	mazowiecki
904	Посвѣнтне	Poświętne	49	795	5491	mazowiecki
932	Пѣкуты	Piekuty	45	776	5253	mazowiecki
1122	Стельмахово	Stelmachowo	27	399	4126	mazowiecki
1181	Трусколясы	Truskolasy	50	672	4378	mazowiecki
1230	Хояны	Chojane	40	637	4770	mazowiecki
1279	Шепетово	Szepietowo	37	156	4646	mazowiecki
126	Вахъ	Wach	14	751	5963	ostrołęcki
234	Говарово	Goworowo	19	336	3799	ostrołęcki
363	Дылевю	Dylewo	22	587	4790	ostrołęcki
751	Мышинецъ	Myszyniec	19	713	5807	ostrołęcki
762	Наклы	Nakły	22	315	2047	ostrołęcki
769	Насядки	Nasiadki	22	566	4698	ostrołęcki
876	Писки	Piski	30	340	2542	ostrołęcki
979	Ржекуиь	Rzekuń	30	366	2911	ostrołęcki
1180	Трошинъ	Troszyn	34	499	4172	ostrołęcki
1264	Червинъ	Czerwin	36	562	4729	ostrołęcki
1293	Щавинъ	Szczawin	23	379	3388	ostrołęcki
83	Браныцикъ	Brańszczyk	1	506	3678	ostrowski
124	Вархолы	Warchoły	29	302	2434	ostrowski
179	Вонсево	Wąsewo	23	316	3079	ostrowski
322	Длугосѣдло	Długosiodło	45	795	6139	ostrowski
326	Дмохи-Глинки	Dmochy-Glinki	70	556	4460	ostrowski
413	Зарембы-Костедьные	Zaręby Kościelne	40	530	4446	ostrowski
459	Каменьчикъ-Велькій	Kamieńczyk Wielki	66	609	4895	ostrowski
522	Коморово	Komorowo	23	327	3166	ostrowski
824	Орло	Orło	36	514	3903	ostrowski
852	Папроць-Дужа	Paproć Duża	10	346	2854	ostrowski
901	Поремба	Poręba	22	599	4921	ostrowski
1288	Шульбоже-Коты	Szulborze-Koty	47	366	3465	ostrowski
1324	Ясеница	Jasienica	11	345	2862	ostrowski
154	Винница	Winnica	40	384	3604	pułtuski
224	Гзово	Gzowo	44	554	4677	pułtuski
238	Голембе	Gołębie	55	480	4789	pułtuski
415	Заторы	Zatory	23	365	3617	pułtuski
424	Зегрже	Zegrze	37	405	4422	pułtuski
482	Клешево	Kleszewo	25	391	3577	pułtuski
509	Козлово	Kozłowo	41	418	3651	pułtuski
629	Лещидолъ	Leszczydół	12	424	3536	pułtuski
666	Любель	Lubiel	28	425	3266	pułtuski
766	Насельскъ	Nasielsk	34	406	3706	pułtuski
796	Обритте	Obryte	23	349	3149	pułtuski
1104	Сомянка	Somianka	37	523	5154	pułtuski
1261	Чайки	Czajki	23	263	2748	pułtuski
62	Богуше	Bogusze	43	352	2525	szczuczyński
114	Бялашево	Białaszewo	24	445	3505	szczuczyński
270	Грабово	Grabowo	33	427	3298	szczuczyński
682	Ляхово	Lachowo	27	325	2703	szczuczyński
748	Мсцихи	Mścichy	26	409	3783	szczuczyński
916	Пруска	Pruska	32	323	3270	szczuczyński
926	Пшестжеле	Przestrzele	43	358	3745	szczuczyński
997	Руда	Ruda	19	332	3437	szczuczyński
1301	Щучинъ	Szczuczyn	39	320	3410	szczuczyński

Gubernatorzy^[7]

Wasilij Dymitrewicz Mienkin – 1867-1880
Arkadij Andrejewicz Tołoczanow(inne języki) – 1880-1883
Reinhold (Roman) Nikołajewicz von Essen – 1883–17.04.1896
Aleksandr Rogowskoj(inne języki) – 1897
Jewgienij Szczirowskij(inne języki) – 1897
Siemion Nikołajewicz von Korf(inne języki) – 02.05.1897–1906
Siemion Pawłowicz Papudogło(inne języki) – 1909–1915

Wzmianka z 1883 roku

Gubernia łomżyńska leży w płn. części Królestwa Polskiego i ma obszaru 219'51 mil kw., czyli 10,621 w. kw., albo 12,086'9 kil. kw. Dwa jej powiaty najdalej na płn. położone, stanowią tak zwaną „szyję”, łączącą gub. suwalską z resztą Królestwa. Granice gub. łomżyńskiej są: na płn. gub. suwalska, na wsch. gub. grodzieńska, na płd. siedlecka i warszawska, na zach. płocka, a na płn.-zach. na przestrzeni około 150 w. Prusy Wschodnie, a mianowicie rejencya królewiecka i gumbińska. Naturalne granice są tylko od wsch. – rzeki: Biebrza, Narew, Liza i Nurzec i od płd. Bug, Od strony Prus nie ma właściwej granicy etnograficznej, gdyż cały pas graniczny w Prusach wschodnich, na szerokość kilku mil, zamieszkują Mazury. Gub. łomżyńska utworzoną została dopiero w r. 1867, wskutek nowej organizacyi kraju i na utworzenie jej złożyły się 4 powiaty (szczuczyński, kolneński, łomżyński, mazowiecki), oderwane od gub. augustowskiej i 4 (ostrołęcki, ostrowski, pułtuski i makowski), oderwane od gub. płockiej. Ze względu na historyczny podział kraju gub. łomżyńska zajmuje całą płn.-wsch.. część Mazowsza (z wyjątkiem ziemi liwskiej, wcielonej do gub. siedleckiej) i niewielką część Podlasia, t. j. obwód tykociński należący do dawnej ziemi bielskiej, a także sam północny skrawek pow. szczuczyńskiego za rzeczką Jegrznią. Pod względem układu poziomego gub. łomżyńska przedstawia wyżynę wzgórkowatą z licznemi i rozległemi zapadlinami, stanowiącemi błotniste dna przedhistorycznych jeziór. Dziś jeszcze na jeziorach Serafin i Maleszewskie^[8] (pow. łomżyński) można obserwować tę przemianę wywołaną obniżaniem się poziomu wód wraz z wycięciem lasów. Wyżyna ta rozciąga się w środkowej i wschodniej części obszaru guberni i występuje naj wydatniej w północnej jej części, gdzie od Rajgródu posuwajątl się na Grajewo i Szczuczyn, rozszerza się znacznie i od granicy Prus sięga do samej Biebrzy i Narwi, tworząc wysokie i malownicze brzegi obu tych rzek. Na zach. od Ł. obniża się poziomo i w okolicy zamieszkałej przez kurpiów, występują drobne piaszczyste wzgórza poprzegradzane błotnemi dolinami. Na płd. wzgórza te ciągną się pod Ostrołękę, idą na Różan, Maków i Sieluń, gdzie kończą się nad Orzycem (dopływ Narwi z prawej strony), tworząc w okolicach wsi Krzyżewa (pow. makowski)^[9] znaczną wyniosłość. Poza Orzycem pojedynczy tylko łańcuch wzgórz ciągnie się prawym brzegiem Narwi na Pułtusk, Serock, Zegrze i kończy się ostatecznie pod Modlinem. Druga połowa guberni po lewej stronie Narwi, pomiędzy Narwią i Bugiem posiada jednę tylko wyniosłość, sięgającą niemal 800 st. npm.; jest to piaskowzgórze usiane gdzieniegdzie wynoszącymi się szczytami i zajmujące wydłużony czworobok, za końcowe punkty, którego można uważać Nowogród, Ł., Zambrów i Szumowo, a najwyższy jego szczyt pomiędzy Giełczynem, Baczami, Głęboczem Nazywa się Czerwonym Borem i porosły jest lasami leśnictwa Zambrów. Płaskowzgórze to zupełnie bezwodne (...)

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V

Przypisy

↑ Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.
↑ Wojciech Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r.: (zarys historyczny), „Dokumentacja Geograficzna” PAN Warszawa 1956 r. zeszyt 4. s. 93.. rcin.org.pl. [dostęp 2019-01-05].
↑ ru:s:ЕЭБЕ/Ломжинская губерния.
↑ Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.
↑ Zamojszczyzna w guberni chełmskiej (1912-1915). roztocze.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-09)]. (kopia z Internet Archive).
↑ Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.
↑ Gubernia Łomżyńska i jej gubernatorzy 1867-1915.
↑ Pobliżu wsi Maliszewo-Łynki.
↑ Między Krzyżewo Nadrzeczne i Krzyżewo-Jurki.

Linki zewnętrzne

Gubernia Łomżyńska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 706 .

[1] Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.

[2] Wojciech Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r.: (zarys historyczny), „Dokumentacja Geograficzna” PAN Warszawa 1956 r. zeszyt 4. s. 93.. rcin.org.pl. [dostęp 2019-01-05].

[3] ru:s:ЕЭБЕ/Ломжинская губерния.

[4] Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.

[roztocze-5] Zamojszczyzna w guberni chełmskiej (1912-1915). roztocze.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-09)]. (kopia z Internet Archive).

[:32-6] Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

[7] Gubernia Łomżyńska i jej gubernatorzy 1867-1915.

[8] Pobliżu wsi Maliszewo-Łynki.

[9] Między Krzyżewo Nadrzeczne i Krzyżewo-Jurki.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]