Klemens Janicki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klemens Janicki
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 17 listopada 1516
Januszkowo
Data i miejsce śmierci prawdopodobnie w 1543
Kraków
Alma Mater Akademia Lubrańskiego
Epoka Renesans
Ważne dzieła

Tristium liber

Pomnik Klemensa Janickiego w Poznaniu z 2015 roku

Klemens Janicki, łac. Ianicius, inne formy nazwiska: Janeczko, Janicius (Janitius), Janicjusz, Janicz, Janik, Januscovius, Januszkowski, (ur. 17 listopada 1516 w Januszkowie, zm. prawdopodobnie w 1543 w Krakowie[1]) – polski poeta piszący w języku łacińskim, humanista okresu odrodzenia.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Poeta laureatus

Pochodził z rodziny chłopskiej. Uczęszczał do szkół gnieźnieńskich i poznańskich. Wykształcony w Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, zyskał następnie opiekę od osób takich jak Jan Dantyszek, biskup Stanisław Hozjusz, arcybiskup Andrzej Krzycki. W 1536 został sekretarzem arcybiskupa gnieźnieńskiego Andrzeja Krzyckiego. Z tego okresu pochodzą elegie okolicznościowe: Ad Andream Cricium, De Cricio Cracovia eunte, oraz dzieło pisane na życzenie prymasa Vitae archaepiscoporum Gnesnensium (Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich, powst. 1536/1537, wyd. 1574).

Wojewoda krakowski Piotr Kmita przyjął go na swój dwór. Z tego okresu pochodzą utwory polityczne Janickiego: Querella Reipublicae Regni Poloniae i Ad Polonos proceras. Jego mecenas ułatwił też wyjazd na studia do Padwy (1538-1540). Tam zetknął się z przebywającymi we Włoszech Polakami: Piotrem Myszkowskim, Filipem Padniewskim, Andrzejem Zebrzydowskim.

22 lipca 1540 otrzymał dyplom doktora filozofii Uniwersytetu Padewskiego, od papieża Pawła III zaś – laur poetycki jako poeta laureatus. Pobyt we Włoszech i poznawanie przez niego kultury antycznej skróciła Janickiemu puchlina wodna. Po powrocie do kraju żył w obliczu nadciągającej śmierci, o której wspominał w tomie elegii Tristium liber (wyd. 1542), zwłaszcza w elegii O sobie samym do potomności (De se ipso ad posteritatem). Został proboszczem w Gołaczewach.

Napisał satyrę polityczną na upadek cnót rycerskich In Polonici vestitus varietatem et inconstantiam Dialogus (Dialog o pstrokaciźnie i zmienności polskich strojów, powst. 1541/1542, wyd. 1563). Oprócz tego jest autorem cyklu elegii Variae elegiae, epigramów ujętych w Epigrammata i wielokrotnie przedrukowywanych żywotów królów polskich Vitae regum Polonorum (wyd. pośmiertne 1563).

Do współczesnych tłumaczy poezji Janickiego na język polski należą Jacek Kowalski i Zygmunt Kubiak.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze utwory[edytuj | edytuj kod]

  • Vitae archiepiscoporum gnesnensium (Dystychy), powst. 1536/1537, wyd. Andrzej Trzecieski, Kraków 1574, drukarnia S. Szarffenberg, (przekł. polski)
  • Querela Reipublicae Regni Poloniae anno 1538 conscripta (brak miejsca i roku wydania)
  • Tristium liber I. Variarum elegiarum liber I. Epigrammatum liber I, Kraków 1542, drukarnia F. Ungler; wyd. następne: Kraków (1547-1550); elegię O sobie samym dla potomności przedr. I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927, s. 171-175; przekł. polski: pojedyncze elegie tłum. F. Zagórski Pamiętnik Warszawski 1801, t. 2, s. 197-200; J. Sygiert Almanach Lubelski 1815; W. Syrokomla; Z. Węclewski "Wiadomość o życiu... K. Janickiego", Biblioteka Warszawska 1868, t. 4 i odb., Warszawa 1869; M. Jezienicki "K. Janickiego Księga żalów", Przegląd Humanistyczny 1931; J. Birkenmajer Ziemia 1936, nr 9; J. Birkenmajer Wici Wielkopolskie 1937, nr 2/3; por. Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski, Poznań 1962; A. Kowalkowski Pomorze 1955 nr 3; E. Jędrkiewicz, wyd. A. Jelicz Antologia poezji polsko-łacińskiej 1470-1543, Warszawa 1956; przekł. francuski elegii VII ogł. A. Bonarski "L'Italie et la Pologne au cours des siècles", Lozanna 1945, Cellection "Culture Européenne". Échanges Intraeuropéens nr 2
  • Epithalamii Serenissimo Regi Poloniae Domino Sigismundo Augusto... editio posthuma, Kraków 1543, drukarnia F. Ungler; przekł. polski: (anonim): (Epit. I), Pamiętnik Naukowy 1819, t. 2; L. Kondratowicz Athenaeum 1847, t. 3
  • Vitae Regum Polonorum elegiaco carmino descriptae, Antwerpia 1563, drukarnia W. Silvius; wyd. następne: Kraków 1565; Kraków 1566; Kraków 1568; Kraków 1573; Kraków 1574; Kraków 1575 (2 edycje); Kraków 1605; Kraków 1621; Kraków 1631; Kraków 1634; Kraków 1670 i kilka wydań zagranicznych; przekł. polski i przeróbki: S. F. Klonowic Królów i książąt polskich zawarcie i opis, Kraków 1576 – J. Achacy Kmita Żywoty królów polskich, Kraków 1591, drukarnia M. Szarffenberger – przeróbka z końca XVI w. z unikatu bez karty tytułowej wyd. Z. Gloger pt. Nieznany śpiewnik historyczny polski z końca XVI w., Warszawa 1905, (według A. Brücknera: Książka 1906, nr 2) napisany na podstawie Vitae... prawdopodobnie przez B. Paprockiego. Być może jest to wspomniany przez H. Juszyńskiego (Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820, s. 427; por. Estreicher XIX, 170-171) Katalog królów i książąt polskich... rytmem polskim dla snadniejszej pamięci uczyniony) – Jan Głuchowski Ikones książąt i królów polskich... Do tego są przyłożone wiersze łacińskie Jana Janicjusza poety, wyd. J. Januszowski, Kraków 1605 (według L. Ćwiklińskiego 1606), drukarnia Łazarzowa – Marcin Paszkowski przy przekł. A. Gwagnina Kronika Sarmacjej europejskiej, Kraków 1611 – Jan Bielski Widok Królestwa Polskiego, t. 1, Poznań 1763
  • In Polonici vestitus varietatem et inconstantiam dialogus (satyra), powst. koniec 1541/początek 1542, wyd. przy Vitae Regum Polonorum elegiaco carmino descriptae, Antwerpia 1563 i przy edycjach następnych (nie przy wszystkich)
  • Psalmus "In Te Domine speravi" paraphrastice oraz trzy epigramaty, ogł. A. Turyn "Anegdoton Janicianum", Munera philologica L. Ćwikliński... oblata, Poznań 1936 i odb.

Wydania zbiorowe[edytuj | edytuj kod]

  • Poemata in unum librum cellecta, wyd. J. E. Boehmius, Lipsk 1755, (tu: Tristia, Vitae Polonorum principum, Vitae archiepiscoporum, Epithalamion)
  • Poemata Klemensa Janickiego, przekł. W. Syrokomli, Wilno 1848; wyd. 2 w: Przekłady poetów pol.-łac., t. 1, Wilno 1851, (tu: Tristia, Epithalamium Zygmunta Augusta); fragmenty przedr. M. Plezia "Najstarsza poezja polsko-łacińska (do połowy XVI wieku)", Wrocław 1952, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 141
  • Celniejsze utwory łacińskie Janickiego, Kochanowskiego i Sarbiewskiego, cz. 1-3, wyd. M. Jezienicki Sprawozdania Gimnazjum V we Lwowie 1898-1900 i odb. Lwów 1900
  • Carmina selecta Janicii, Cochanovii, Sarbievii. In usum scholarum ed. C. Jędraszko, Warszawa 1924
  • Poezje łacińskie Janickiego, Kochanowskiego i Sarbiewskiego do użytku w gimnazjum wybrał i oprac. J. Starowicz, Warszawa 1927
  • Carmina, wyd. L. Ćwikliński, Kraków 1930, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum, t. 6
  • Utwory łacińskie. Przeł. i wstępem przełożył M. Jezieniecki, Lwów 1933; wybór przekł. M. Jezienieckiego przedr. J. Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej, Warszawa 1937; wyd. 2 Warszawa 1957

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  • Do Stanisława Kilowskiego, Kraków: 28 czerwca i 23 listopada 1537; Padwa, 30 grudnia 1539; wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900; przedr. L. Ćwikliński przy: C. Janicii Carmina, wyd. L. Ćwikliński, Kraków 1930, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum, t. 6; przeł. M. Jezienicki przy: K. Janicki Utwory łacińskie, Lwów 1933
  • Do Bartłomieja Gądkowskiego, kanonika krakowskiego i poznańskiego, dat. na wsi, 20 września 1541, wyd. jako przedmowa polecająca do: Franciszek Nicontius De filio nato ex uxore absente marito, Kraków 1541, drukarnia H. Wietor; przedr. L. Ćwikliński, Kraków 1930, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum, t. 6; przeł. M. Jezienicki przy: K. Janicki Utwory łacińskie, Lwów 1933
  • Do K. Janickiego od Stanisława Górskiego, Kraków, 10 czerwca i listopad/grudzień 1538 (fragm.), wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900, s. 69-73, 75-76; przedr. L. Ćwikliński przy: C. Janicii Carmina, wyd. L. Ćwikliński, Kraków 1930 (fragm.); przekł. polski: Pamiętnik Warszawski 1818, t. 12, s. 241-265 (fragm.), 393-416; M. Jezienicki, przedr. J. Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej, Warszawa 1937, (fragm. listu pierwszego)
  • Dyplom doktorski K. Janickiego z 1540, wyd. K. Miaskowski "Dyplom promocji doktorskiej K. Janickiego na doktora filozofii i poetę uwieńczonego", Pamiętnik Literacki, rocznik 6 (1907); L. Ćwikliński, Kraków 1930, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum, t. 6; przekł. polski L. Müllera ogł. M. Jezienicki, przedr. J. Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej, Warszawa 1937
  • 7 dokumentów z lat 1540-1543, dot. spraw majątkowych i spuścizny po K. Janickim, wyd. S. Windakiewicz Archwium do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 7 (1892) i odb. Kraków 1890; przedr. L. Ćwikliński, Kraków 1930, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum, t. 6

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie postaci:


Uwagi

  1. Do grudnia 2017 jako ulica 23 Lutego[3].

Przypisy

  1. Janicki Klemens – Encyklopedia PWN. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2016-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (17 listopada 2016)].
  2. Ignacy Lewandowski, Klemens Janicki. Polski Owidiusz nad Wartą zrodzony (1516-1543), w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2006, s.29-30, ISSN 0137-3552
  3. Wojewoda Wielkopolski: Zarządzenie zastępcze nr KN-I.4102.35.2017.16 Wojewody Wielkopolskiego z dnia 13 grudnia 2017 r. w sprawie nadania ulicy 23 lutego położonej w mieście Poznań nazwy por. Janiny Lewandowskiej (pol.). 2017-12-13. [dostęp 2018-01-15].
  4. Informacja o nagrodzie im. Klemensa Janickiego. [dostęp 2017-07-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]