Konotop (województwo lubuskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Konotop
Herb
Herb
Kościół pw. św. Anny
Kościół pw. św. Anny
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat nowosolski
Gmina Kolsko
Liczba ludności 1400
Strefa numeracyjna (+48) 68
Kod pocztowy 67-416
Tablice rejestracyjne FNW
SIMC 0910140
Położenie na mapie gminy Kolsko
Mapa lokalizacyjna gminy Kolsko
Konotop
Konotop
Położenie na mapie powiatu nowosolskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowosolskiego
Konotop
Konotop
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Konotop
Konotop
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Konotop
Konotop
Ziemia51°55′50″N 15°54′12″E/51,930556 15,903333
Strona internetowa miejscowości

Konotop (nem. Konotopp[1]) – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie nowosolskim, w gminie Kolsko, nad rzeką Obrzycą, nieopodal jezior Sławskiego i Świętobór.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie zielonogórskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Konotop wzmiankowany jest już w średniowieczu.

Tradycyjny przekaz głosi, że nazwa miejscowości wywodzi się od mokradła, w którym topiły się konie. Zmodyfikowana wersja tej opowieści twierdzi, że nazwa Konotop to imię wodnika, który zamieszkiwał okoliczne bagna i wciągał do nich przejeżdżających kupców. W istocie przepływająca opodal rzeka Obrzyca (nazywana także Leniwą Obrą lub Gniłą Obrą) mogła w średniowieczu tworzyć niebezpieczne rozlewiska.
Najprawdopodobniej pierwsza osada powstała tu w XIII w. Już w 1308 istniał miejscowy kościół św. Anny[2]. W XV w. wieś należała do rycerskiego rodu von Zabel/Zabeltitz. Ich posiadłością był również pobliski Otyń. Imienna wzmianka o właścicielu Konotopu pochodzi z 1451 – wspomniany jest Sigismund von Zabeltitz[3]. Jako że członkowie rodu Zabeltitz byli rycerzami-rabusiami (z niem. Raubritter), to najprawdopodobniej oni, wzorem innych raubritterów, wznieśli murowaną siedzibę rycerską, która wymieniana jest w źródłach z połowy XVI w. Za swoją zbójecką działalność dwóch członków rodu zostało skazanych na śmierć przez księcia głogowskiego Jana II. Konotop znajdował się w rękach Zabelów do 1482[4].

Na początku XVI w. nowym panem Konotopu został Balthasar von Löbell, a następnie Wolff von Dyherrn (w 1572)[4]. Najprawdopodobniej w XVI w. wzniesiony został renesansowy dwór o charakterze obronnym (otoczony fosą). Pierwszy kościół zbudowany w Konotopie najprawdopodobniej uległ zniszczeniu (pożar?), gdyż źródła wspominają o budowie kościoła w połowie XVI w. Wkrótce po zakończeniu budowy został przejęty przez protestantów i znajdował się w ich rękach w okresie 1550–1654[5]. W trzech kryptach świątyni grzebano właścicieli majątku, w kaplicach bocznych zachowały się renesansowe i barokowe płyty grobowe oraz epitafia. Jesienią 2010 dwa portrety epitafijne zostały skradzione[6].

Około 1576 Konotop przeszedł we władanie Sigismunda von Kottwitz, spokrewnionego z Wolffem Dyherrnem (szwagier?). W końcu XVI w. przy kościele wzniesiono drewnianą dzwonnicę, do której dzwon ufundowała Anna von Kottwitz w 1595[7]. Dzwon (bogato pokryty inskrypcjami) odlany w pracowni Georga Wielda w Żytawie (Zittau) istnieje do dziś. Dzwonnica zaś, została po II wojnie światowej przeniesiona z dotychczasowej lokalizacji na południe od kościoła, na miejsce, w którym stoi do dziś – na północny zachód od świątyni[8].

Adam Wenzel von Kottwitz rozpoczął w 1693[9] gruntowną przebudowę dawnego renesansowego dworu, ukończoną w grudniu 1696[10]. Na jego miejscu powstała barokowa rezydencja, z powodu bagnistości terenu posadowiona na osadzonych w gruncie dębowych palach. Budowla była zwrócona frontem ku wschodowi i posiadała dwa skrzydła między którymi umiejscowiono ogród. Zachowano fosę, którą rozbudowano i wkomponowano w założenie parkowe.

Między XVI a XVIII w. Konotop wraz z kilkoma innymi okolicznymi miejscowościami (Nowa Sól, Otyń, Kolsko, Klenica) był jednym z nielicznym skupisk polskiej ludności po zachodnim brzegu Odry. Stopniowo nasilające się osadnictwo niemieckie zmieniło charakter etniczny wsi.

Aby podnieść rangę miejscowości, właściciele uzyskali dla Konotopu prawa miejskie. Cesarz Józef I w 1706 nadał miejscowości herb i stosowne przywileje[10]. Uwzględniając nazwę i legendarny przekaz, w herbie umieszczono konia zanurzonego do połowy w wodzie. Mimo uzyskania praw miejskich i dogodnego położenia między szlakami handlowymi, Konotop nigdy nie rozwinął się w większy ośrodek. Także jego zabudowa zachowała cechy wiejskie. W 1706 do kościoła dobudowano prezbiterium, nadając mu cechy barokowe[11]. W 1742 zbudowano w Konotopie zbór ewangelicki, nazywany w źródłach Bethaus (Friedenskirche)[12]. Na polecenie Adama Heinricha von Kottwitz otwarto w Konotopie, w 1790, szkołę ewangelicką[11]. Pod koniec XVIII wieku ludność miasteczka liczyła 831 osób. W XVIII-wiecznym Konotopie prócz założenia pałacowo-parkowego znajdował się folwark, szkoła, szpital (ze względów epidemiologicznych umiejscowiony na obrzeżach), dwa domy parafialne, młyn wodny i 3 wiatraki (identyczne zachowały się w pobliskim Lubięcinie). W tym czasie miejscowość podzielona była na dwie części – miejską i dominialną.

Zniszczenia okresu napoleońskiego oraz przejście miasta pod panowanie pruskie przyczyniły się do zmiany statusu prawno-ekonomicznego Konotopu. Prawo Prus uzależniało posiadanie praw miejskich od spełnienia licznych warunków i obowiązków, na które Konotopu nie było stać. W efekcie Konotop utracił prawa miejskie. W drugiej połowie XVIII w. nastąpiły liczne zmiany właścicieli wsi. Od 1788 władali nią kolejno von Luckowie, von Rothenburgowie (do 1811), von Falkenhaynowie, von Kalckreuthowie i Foersterowie (od 1845)[13]. W XIX wieku infrastruktura części wiejskiej wyglądała następująco: browar, gorzelnia, 2 folwarki i 2 wiatraki, placówka poczty królewskiej, 67 domów. Część wiejską zamieszkiwało 476 ludzi. Część dominialna obejmowała: 2 wiatraki, 4 kuźnie, 3 piekarnie, 4 zakłady krawieckie, folwark, pałac i 62 domy. Część tę zamieszkiwało 471 ludzi (w tym 34 katolików). Majątek ziemski obejmował również okoliczne folwarki: Marienhof (obecnie Marianki), Mesche (obecnie Mesze) i Heinrichau (obecnie Strumiany). Rządy rodziny Foersterów przyczyniły się do rozwoju gospodarczego. W ich dobrach obejmujących około dwa tysiące hektarów ziemi, z czego 1500 ha stanowiły lasy, 375 ha grunty orne i 125 ha łąki, rozpoczęto meliorację łąk oraz wydobycie torfu. Zadbano o budowę nowych zabudowań gospodarczych, między innymi w folwarku przypałacowym wybudowano gorzelnię (istnieje do dziś). W folwarku zamontowano również prasę do torfu napędzaną silnikiem parowym. Foersterowie nakazali także przebudowę pałacu, w którym zmieniono dachy i wystrój wnętrz. Odnowiono i przebudowano także założenie pałacowo-parkowe[14]. Wzdłuż brzegów fosy założono park angielski, na jego terenie postawiono nieistniejącą już altanę i neoklasycystyczne okazałe mauzoleum grobowe (obecnie niemal zupełnie zdewastowane), w którym pochowani byli członkowie rodziny Foersterów i skoligaconych z nimi Graeffów. Główny zarys założenia parkowego przetrwał do dziś (aleje spacerowe, kanały boczne fosy, ślady po parkowych rzeźbach). W 1885 otwarto w Konotopie szkołę katolicką. W latach 1893-1894 zbudowano z czerwonej cegły okazały gmach sądu obwodowego (Amtsgericht) i aresztu. Był to sąd pierwszej instancji podlegający organizacyjnie Sądowi Krajowemu w Głogowie. Działalność sądu w Konotopie obejmowała 37 miejscowości w powiecie zielonogórskim i 3 w powiecie kożuchowskim. W 1900 wieś liczyła 1073 mieszkańców[15]. Ostatnim przed II wojną światową właścicielem majątku był od 1922 Kurt Adalbert Lothar Foerster. Z jego inicjatywy, w okresie międzywojennym odnowiono obie istniejące w Konotopie świątynie. W latach 70-tych XX w. kilka rzeźb (św. Barbara, św. Roch, św. Sebastian, oraz barokowe putta) z kościoła katolickiego trafiło do Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, gdzie są eksponowane do dziś[16].

Ożywienie gospodarcze wsi nastąpiło na początku XX w. dzięki budowie linii kolejowych. W 1906 uruchomiono linię łączącą Konotop z Wolsztynem, zaś w 1908 wieś uzyskała połączenie kolejowe z Nową Solą. W 1915 otwarto tor z Konotopu do Sulechowa[17]. Oprócz dużej stacji kolejowej zbudowano tu również parowozownię pomocniczą z dwustanowiskową halą oraz wieżę ciśnień, a w opodal stacji założono składnicę drewna. Regularnie pociągi osobowe i towarowe kursowały przez Konotop do lat dziewięćdziesiątych XX w., kiedy to z powodu nierentowności zlikwidowano linie pasażerskie. Między 1993 a 1994 kolejowy ruch pasażerski na trasach Wolsztyn-Sulechów i Wolsztyn-Nowa Sól przez Konotop prowadziła pierwsza niepaństwowa firma kolejowa w Polsce – Lubuska Kolej Regionalna. Niestety firma ta szybko zbankrutowała i pociągi osobowe przestały kursować. Składy towarowe będące własnością firmy PKP Cargo jeździły z Wolsztyna do Konotopu do czasu likwidacji tutejszej składnicy drewna w 2004. Obecnie na stację w Konotopie wjeżdżają tylko muzealne składy osobowe ze skansenu parowozów w Wolsztynie. Linia do Sulechowa została zdewastowana (kradzieże szyn)[17] i na początku XXI wieku częściowo rozebrana.

Pod koniec II wojny światowej, miejscowa ludność obawiając się nadciągającej Armii Czerwonej w styczniu 1945 rozpoczęła ewakuację na zachód. Po wkroczeniu radzieccy żołnierze splądrowali zabudowania dworskie i dopuścili się na pozostałych jeszcze w Konotopie Niemcach rabunków i gwałtów.

Po wojnie w majątku ziemskim utworzono PGR, nastawiony w głównej mierze na produkcję mleka. W latach osiemdziesiątych dla rozwijającego się PGR-u postawiono w okolicy cmentarza trzy wielkopłytowe bloki mieszkalne. W folwarku przypałacowym uruchomiono gorzelnię pracującą na potrzeby Polskiego Monopolu Spirytusowego. Obecnie znajduje się ona w rękach prywatnych[18].

Niestety wspaniały pałac przy zabudowaniach folwarcznych został zdewastowany i przez kilkadziesiąt lat pozostawał w ruinie (jeszcze w 2010 widoczne były w ruinach pozostałości zdobień, lokalizacja sal kominkowych). W sierpniu 2010 pozostałości pałacu zostały przez obecnego właściciela terenu rozebrane[19]. Po II wojnie światowej dewastacji uległy również niemieckie pomniki na dwóch głównych placach wsi (żołnierzy poległych w wojnie z Francją w latach 1870-1871 oraz żołnierzy poległych w I wojnie światowej). Budynek małego szpitala działającego do 1945 przekazano po wojnie polskim repatriantom na potrzeby mieszkaniowe. Podobny los spotkał ewangelicki budynek parafialny. Kościół ewangelicki zaś rozebrano.

W ramach tworzenia ruchu spółdzielczego utworzono (opodal kościoła katolickiego) Spółdzielnię Kółek Rolniczych. Szkoła podstawowa imienia Marii Skłodowskiej-Curie w okresie powojennym zajmowała dwa budynki. Młodsze klasy uczyły się w dawnym, poniemieckim budynku szkolnym opodal którego ulokowano także przedszkole. Klasy starsze uczyły się w budynku sądu. Przejściowo miała tu również siedzibę zaoczna rolnicza zasadnicza szkoła zawodowa. Przy dawnym budynku sądu zbudowano salę gimnastyczną i prowadzący do głównego gmachu łącznik mieszczący szatnię, gabinet dyrektora i bibliotekę szkolną. Pod koniec XX w. wybudowano na obrzeżach parku nowy budynek szkoły, w którym znalazło miejsce również przedszkole. Budynki dawnego przedszkola oraz młodszych klas szkolnych zostały sprzedane osobie prywatnej. W 2006 na fasadzie budynku szkoły (dawnego sądu) została wywieszona tablica upamiętniająca 300-lecie nadania praw miejskich Konotopowi. Od 1 września 2007 w Konotopie istnieje gimnazjum, które wraz ze szkołą podstawową oraz przedszkolem działa ono w ramach Zespołu Edukacyjnego w Konotopie[20].

W miejscowości znajduje się stanica wodna zbudowana w latach 70. XX w. oraz boisko do gry w piłkę nożną. Od 1957 w Konotopie istniał Ludowy Zespół Sportowy "Błękitni" koncentrujący się na piłce nożnej. Jego miejsce w połowie lat 90. zajął klub sportowy Mieszko Konotop w ramach którego istnieje drużyna piłkarska oraz sekcja tenisa stołowego. We wsi działa również Koło Gospodyń Wiejskich.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[21]:

  • kościół filialny pod wezwaniem św. Anny, z połowy XVI w., przebudowany w 1706
  • park pałacowy, z początku XVIII w.

inne zabytki:

  • dzwon ufundowany z 1595
  • dwór (pałac dworski) z XVII w. – ruiny rozebrane w 2010 r.[22]
  • mauzoleum – kaplica grobowa z XIX w. – w ruinie
  • kolejowa wieża ciśnień z początku XX w.
  • budynek szkoły podstawowej, przed II wojną światową gmach sądu, z końca XIX w.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262)
  2. T. Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004, s. 82.
  3. T. Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004, s. 83.
  4. a b A. Foerster, Geschichtliches von den Doerfern des Gruenberger Kreises, Gruenberg 1905, s. 243.
  5. A. Foerster, Geschichtliches von den Doerfern des Gruenberger Kreises, Gruenberg 1905, s. 244.
  6. http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/73604,Odpowie-za-wlamania-do-kosciolow.html (dostęp: 2014-01-18)
  7. T. Andrzejewski, Budowle sakralne powiatu nowosolskiego, Nowa Sól 2007, s. 22.
  8. T. Andrzejewski, Budowle sakralne powiatu nowosolskiego, Nowa Sól 2007, s. 23.
  9. R. Kąsinowska, Architektura rezydencjonalna powiatu nowosolskiego, Nowa Sól 2003, s.96.
  10. a b R. Kąsinowska, Architektura rezydencjonalna powiatu nowosolskiego, Nowa Sól 2003, s.100.
  11. a b T. Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004, s. 84.
  12. A. Foerster, Geschichtliches von den Doerfern des Gruenberger Kreises, Gruenberg 1905, s. 245.
  13. A. Foerster, Geschichtliches von den Doerfern des Gruenberger Kreises, Gruenberg 1905, s. 243, 244.
  14. R. Kąsinowska, Architektura rezydencjonalna powiatu nowosolskiego, Nowa Sól 2003, s.102.
  15. T. Andrzejewski, Miejscowości powiatu nowosolskiego. Rys historyczny, Nowa Sól 2004, s. 85.
  16. L. Dzieźyc, Kolekcja sztuki dawnej w zbiorach Muzeum Ziemi Lubuskiej [w:] Rocznik Lubuski, t. 31, cz. 1, Zielona Góra 2005, s. 206.
  17. a b S. Fedorowicz, Zapomniane linie: Konotop-Sulechów [w:] "Świat Kolei", nr 1/2001, s. 20.
  18. http://www.krs.wp.pl/firmy/gorzelnia-rolnicza-barbara-i-klaudiusz-kaminiarz-kaminiarz-barbara-8300162 (dostęp: 2014-01-18)
  19. http://zielonagora-nowasol.regionalna.pl/ps-239-zlikwidowac-zabytek/ (dostęp: 2014-01-18)
  20. http://www.zekonotop.pl/ (dostęp: 2014-01-18)
  21. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 31.1.13]. s. 38.
  22. Patryk Świtek, Zlikwidować zabytek, 27 sierpnia 2010 [dostęp 2017-11-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]