Konstanty Jeleński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy publicysty. Zobacz też: Konstanty Ludwik Jeleński – polski szlachcic, oraz Konstanty Jeleński - dyplomata.

Konstanty Aleksander Jeleński, przydomek Kot (ur. 2 stycznia 1922 w Warszawie, zm. 4 maja 1987 w Paryżu) – polski intelektualista, eseista, krytyk i publicysta związany z paryską "Kulturą", żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pod dowództwem generała Andersa. Był uczestnikiem Kongresu Wolności Kultury.

Jego ojciec Konstanty był dyplomatą, wiele podróżował z synem podczas jego dzieciństwa. Matka – Teresa (Rena) z d. Skarżyńska, była tłumaczką literatury francuskiej i włoskiej. Konstanty Aleksander Jeleński ukończył Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, jego kolegą z klasy był Krzysztof Kamil Baczyński. W czasie nauki w gimnazjum należał do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy "Pomarańczarnia", jego kolegą z zastępu był m.in. Tadeusz Zawadzki "Zośka". W 1939 wyjechał z Polski i udał się do Francji, aby zaciągnąć się do armii polskiej. Tam walczył w 1940 roku w obronie Francji, lecz z powodu klęski wyemigrował do Wielkiej Brytanii, gdzie przy okazji studiował na uniwersytetach w Saint-Andrews i w Oksfordzie. Całą wojnę służył w I Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Do Francji wrócił w 1944 roku. Po wojnie nie chciał wracać do komunistycznej Polski i rozpoczął życie emigracyjne, mieszkając w wielu miastach Europy.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Leonor Fini, partnerka Jeleńskiego

W 1951 roku Rzymie poznał Leonor Fini, starszą od siebie argentyńską malarkę pochodzenia włoskiego. Była ona wtedy związana ze Stanislao Leprim, włoskim malarzem. Spotkanie doprowadziło do obopólnej fascynacji i w związku z Fini Jeleński pozostał do końca swego życia, mieszkając razem z Fini i Leprim od 1952 roku w Paryżu[1]. Głośne były wówczas pogłoski o charakterze związku całej trójki, zwłaszcza, że cała trójka była biseksualna i prowadzili dość swobodne życie, angażując się także w zewnętrzne przelotne związki[1]. Fini była jednak prawdopodobnie jedyną kobietą, z którą Jeleński był związany[1]. Informacjom o biseksualizmie Konstantego sam nigdy nie zaprzeczył ani tego nie potwierdził. Matka Rena (zm. w 1969 r.) i Leonor były dwiema najważniejszymi kobietami w życiu Kota Jeleńskiego i znane były ich animozje wobec siebie. Wobec obu jednak udało mu się zachować daleko posuniętą opiekuńczość i lojalność[1]. Innym nie zaprzeczonym ani nie potwierdzonym 'sekretem' Jeleńskiego miało być jego pochodzenie. Głośne były pogłoski, że biologicznym ojcem Jeleńskiego był hrabia Carlo Sforza[2][1]. Miał to być efekt przedwojennego romansu Teresy Jeleńskiej i włoskiego dyplomaty.

Okres emigracyjny[edytuj | edytuj kod]

W 1947 roku Jerzy Giedroyc, Zofia Hertz i Józef Czapski przenieśli powstałe we Włoszech pismo Kultura do Francji i ostatecznie osiedli w Maisons-Laffitte, gdzie częstym gościem od 1950 do końca życia bywał Jeleński. Momentem rozpoczęcia tej stałej współpracy był zwołany w Berlinie w czerwcu tego roku Kongres Wolności Kultury, na którym obok Jeleńskiego znaleźli się też zaproszeni Józef Czapski i Jerzy Giedroyc[3]. W tym samym czasie prowadził intensywne kontakty i aktywność intelektualną w europejskim, a zwłaszcza francuskim, życiu literackim. W Paryżu zamieszkał na stałe od 1952[4]. Pomogła mu w tym doskonała znajomość języka francuskiego, który poznał w domu rodzinnym.

Mieszkając w Paryżu, zajął się prowadzeniem miesięcznika Preuves oraz pełnił funkcję kierownika sekcji wschodnioeuropejskiej w sekretariacie generalnym Kongresu Wolności Kultury. Prowadził ożywioną korespondencje z Witoldem Gombrowiczem[5] i postawił sobie za cel rozpropagowanie jego dzieła w centrum kultury europejskiej – Paryżu. Zgodnie z korespondencją między Gombrowiczem a Jeleńskim (publikowana po raz pierwszy w "Zeszytach Literackich", nr 21) Konstanty zainteresował powieścią "Ferdydurke" wydawnictwo Julliard. Po ustaleniu ostatecznej wersji wydania francuskiego namówiono go by napisał wstęp pod warunkiem Jeleńskiego, że Gombrowicz wyda ostateczną decyzję o jego publikacji w książce. Gombrowicz się nie zgodził, ale redakcja zamknęła w tym czasie wydanie i rozpoczęła jego edycję. Konstanty przepraszał Gombrowicza, jednak przedmowa okazała się tak przekonująca, że zainteresowała pisma i wydawnictwa niemieckie książką. Między wieloma gratulacjami Czesław Miłosz nazwał przedmowę genialną. Wydanie "Ferdydurke" okazało się triumfem dzięki sprawnemu rozpropagowaniu książki przy udziale Jeleńskiego w "Les Nouvelles Lettres" i "Le Monde". Po udanej przedmowie organizował wydanie "Ferdydurke" we Włoszech i Niemczech. Cały czas starał się rozpropagować twórczość Gombrowicza w Polsce na przykład oddziałując na decyzję o prapremierze "Iwony, Księżniczki Burgunda" w Polsce. Sztuką zainteresował się później Ingmar Bergman. Na temat Gombrowicza Jeleński napisał jeszcze wiele tekstów po polsku i po francusku propagując jego dzieło z fascynacją.

Kot Jeleński znany był jako eseista i publicysta nazywany w tym aspekcie genialnym i najlepszym w emigracji według Giedroycia[6]. Propagował nie tylko twórczość Gombrowicza (wraz z zafascynowanym Gombrowiczem François Bondym), zajmował się tez popularyzacją i opisem twórczości Czesława Miłosza, Aleksandra Wata, Józefa Michałowskiego. W esejach opisywał nie tylko sprawy czysto literackie. Tematem jego piśmiennictwa były też inne zagadnienia kultury: malarstwo (fascynacje malarstwem Józefa Czapskiego i Jana Lebensteina), filozofii. Zapisem jego przyjaźni z Józefem Czapskim były wydane w 2003 "Listy z Korsyki do Józefa Czapskiego"[7]. Jako tłumacz potrafił bawić się poetyką kontekstów zniekształcanych przy tłumaczeniu – na przykład przeprowadził "makaroniczny eksperyment" z wierszem Miłosza "Dziecię Europy", kompilując wiele tłumaczeń tego wiersza w jeden kontekstowo i gramatycznie powiązany tekst wielojęzyczny. Opisywał też proces tłumaczenia – jego własne tłumaczenia np. Miłosza i podobne badania dawały Jeleńskiemu świeże podejście do tłumaczeń literatury polskiej.

Witold Gombrowicz, który mu bardzo wiele zawdzięczał, tak o nim napisał: "Wszystkie wydania moich dzieł w obcych językach powinny być opatrzone pieczątką 'dzięki Jeleńskiemu'"[8]. Wojciech Karpiński, pisarz i krytyk, określił Jeleńskiego jako "działające alter ego" Gombrowicza.

Jeleński znany jako menedżer literatury polskiej na Zachodzie, prowadził bogatą korespondencję z licznymi twórcami kultury europejskiej, m.in. z: Michel Foucaultem, Hannah Arendt, Eugène Ionesco, Roland Barthesem. Zmarł na raka po ciężkiej chorobie [potrzebne źródło] i pochowano go nad Loarą, w małej posiadłości, którą zakupił wespół z Leonor Fini. W tym samym grobie spoczywają Leonor i ich przyjaciel, Stanislao Lepri.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Aleksandra Klich, Kot, Kot, nie odchodź. Wysokie Obcasy Extra nr 2(11)/2012, ss.64-68.
  2. Leonor Fini
  3. "Giedroyc i Kultura", A. S. Kowalczyk, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999, str. 127, ISBN 83-7023-714-2
  4. Autobiografia na cztery ręce, J. Giedroyc, Warszawa, 1999, ISBN 83-07-02688-1
  5. Diary, W. Gombrowicz (volume 1 and 2, USA, 1988, ISBN 0-8101-0715-5 i 0-8101-0717-1)
  6. Giedroyc i "Kultura", A.S. Kowalczyk, Wrocław, 1999, ISBN 83-7023-714-2
  7. "Listy z Korsyki", Konstanty A. Jeleński wyd. Fund. Zeszytów Literackich, Warszawa 2003, ISBN 83-917979-3-7
  8. W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, Dzieła, t. IX, Wl 1989, s.18