Koszary w Zamościu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Koszary w Zamościu – wojskowy teren wybudowany na początku XX wieku (w latach 1905-11) przy obecnej ul. J. Piłsudskiego w Zamościu (w dzielnicy Os. Kilińskiego).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Michała Archanioła
TS-11 Iskra przy dawnym, głównym wjeździe do jednostki wojskowej

Budowa koszar, budynków administracyjnych i mieszkań rozpoczęła się już na początku XX wieku na dawnym Przedmieściu Lubelskim, z przeznaczeniem dla armii carskiej - początkowo stacjonował tu 66 Butyrski Pułk Piechoty. Na terenie o powierzchni ponad 40 ha powstał kompleks budynków z czerwonej cegły (nieotynkowanych). Posadzono wtedy drzewa, które obecnie tworzą jeden z większych terenów zieleni na terenie miasta. Wybudowano tu wówczas także cerkiew św. Michała Archanioła (1911 r.), w późniejszym czasie (1918 r.) przekształconą w kościół katolicki pod tym samym wezwaniem (obecnie parafii pw. św. Michała Archanioła).

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Koszary zostały przejęte (w 1919 r.) przez wojsko polskie - do czasu II wojny światowej mieściły się tu takie jednostki jak: 3 Pułk Artylerii Polowej Legionów (w 1932 r. przemianowany na 3 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów) oraz 9 Pułk Piechoty Legionów, z którego utworzeniem związana była wizyta w 1922 r. marszałka Józefa Piłsudskiego.

Po II wojnie światowej utworzono tu Garnizon Wojsk Lotniczych, po kilku latach przekształcony w działającą przez dłuższy okres (w latach 1951-95) Techniczną Szkołę Wojsk Lotniczych. Podczas jej działalności szkolono tu dużo podoficerów w mechanice samolotów oraz śmigłowców, czego wyrazem było umieszczenie w 1978 r. przy wjeździe do Koszar (główna brama przy ul. J. Piłsudskiego) samolotu myśliwskiego Lim-2, zastąpionego po likwidacji szkoły Iskrą TS-11, stojącą w tym miejscu do dziś.

Wraz ze zmianami organizacyjnymi, w roku 1996 uformowano tu nową jednostkę – 3 Zamojską Brygadę Obrony Terytorialnej, pod dowództwem początkowo Warszawskiego, a następnie (od 1998 r.) Śląskiego Okręgu Wojskowego. Na początku 2008 r. jednostkę przekształcono w 3 Batalion Obrony Terytorialnej, a nieco później w stacjonujący obecnie 3 Batalion Zmechanizowany (wchodzący w skład 3 Brygady Zmechanizowanej Legionów im. R. Traugutta w Lublinie). W roku 2011 jednostka została przejęta przez 1 Warszawską Brygadę Pancerną im. T. Kościuszki w Warszawie[1].

Architektura i zagospodarowanie[edytuj | edytuj kod]

Jeden z budynków koszarowych, otynkowany - obecnie Biblioteka Publiczna oraz Młodzieżowy Dom Kultury
Klub Garnizonowy 3 Batalionu Zmechanizowanego przy ul. J. Piłsudskiego (w 2009 r. z kinem "Stylowy")

Miejska część Koszar i jednostka wojskowa zajmują rozległy obszar na północ od centrum miasta, po wschodniej stronie ulicy J. Piłsudskiego, sięgający ulic Kamiennej (od południa), Wojska Polskiego (od północy) i zabudowy przemysłowej przy ul. K. Namysłowskiego (od wschodu). Do początku lat 90. był on w całości ogrodzony, z główną bramą od ul. J. Piłsudskiego oraz dwoma wejściami od ulic Wojska Polskiego i Kamiennej.

Zachowany jest tu charakterystyczny, prosty układ ulic i budynków, zwłaszcza w starszej, obecnie już cywilnej części koszar, przejętej w późniejszych latach przez miasto Zamość – jest to pas między ul. J. Piłsudskiego, a terenem zamkniętym jednostki wojskowej. Główna ulica, o nazwie Koszary (nadanej oficjalnie dopiero w roku 2006[2]) przebiega na linii wschód-zachód od dawnej głównej bramy (przy ul. J. Piłsudskiego) do obecnej bramy wjazdowej na teren jednostki wojskowej. Od niej odbiegają równolegle na północ i południe boczne ulice (bez odrębnych nazw), przy których stoją wspomniane budynki.

Sporą część Koszar zajmują również tereny zielone, a szczególnie szeroki pas drzew (park) między ulicą J. Piłsudskiego a zabudową, od wielu lat w znacznej mierze zaniedbany.

Wśród zabudowy dominują budynki z czerwonej cegły, przy czym są tu zarówno starsze jak i nowsze, dobudowane w późniejszych latach. Są one jedno- i dwukondygnacyjne, większość z nich cechuje się specyficznym, jednolitym stylowo wystrojem[3]. Nieliczne są otynkowane i mają jasny żółty lub brązowy kolor, a przy niektórych stoją także mniejsze budynki gospodarcze (m.in. garaże). Wybrane mają dość prostszą formę, a wyjątek stanowi niewielki, czteropiętrowy blok mieszkalny, wybudowany w okresie PRL.

Dawniej wykorzystywano je przede wszystkim jako bloki mieszkalne dla pracowników wojska i ich rodzin oraz jako budynki usługowe, m.in. dawna przychodnia lekarska dla wojska w dwóch budynkach połączonych korytarzem i sklep z zakładami usługowymi. Ponadto w okresie Polski Ludowej (1951-53), w miejscu nieistniejącego już pomnika Józefa Piłsudskiego (postawionego w dwudziestoleciu międzywojennym, a rozebranego przez Niemców), tuż obok głównej bramy przy ulicy o tej samej nazwie, wybudowano w stylu socrealistycznym duży gmach Garnizonowego Klubu Oficerskiego (obecnie Klub Batalionowy 3BZ), z nawiązującymi do stylu renesansowego Starego Miasta, arkadami na elewacji frontowej, przeznaczonego na uroczystości i cele kulturalne – jest tu m.in. sala kinowa (do 2010 r. wykorzystywana przez miejskie kino "Stylowy"), a w 2018 r. otwarto tu Muzeum 3 Dywizji Piechoty Legionów. W listopadzie 2018 roku, na placu przed budynkiem Klubu, odsłonięto nowy pomnik Marszałka J. Piłsudskiego[4].

Już na początku lat 90. poszczególne budynki przejmowały różne instytucje, m.in. szkoły społeczne (podstawówka, gimnazjum i liceum) i niepubliczna szkoła wyższa. W związku z tym niektóre z nich zostały przebudowane w celu dostosowania do odpowiedniej funkcji. W późniejszych latach w budynkach powojskowych pojawiły się kolejne obiekty, takie jak Książnica Zamojska (biblioteka publiczna) oraz Młodzieżowy Dom Kultury im. K. Makuszyńskiego (w jednym z większych budynków od strony ul. Kamiennej, 2005 r.), niepubliczne przedszkole, niepubliczna przychodnia, inne obiekty usługowe (m.in. hotele i restauracje) oraz mieszkalne. Wiele bloków nadal pełni dawne funkcje mieszkalne, ponadto są tu obiekty związane z administracją wojskową (Wojskowa Agencja Mieszkaniowa, WKU). Od strony ul. Wojska Polskiego, tuż przy jednostce wojskowej, jeden z budynków przebudowano dodatkowo na potrzeby kościoła parafii wojskowej - pw. św. Jana Bożego.

Cały zespół Koszar (poza jednostką wojskową) obejmujący niemal wszystkie budynki wraz z kościołem św. Michała Arch. oraz zieleń, ujęty jest w gminnej ewidencji zabytków[5][6], natomiast układ urbanistyczny części zespołu dawnych koszar (wraz z terenem zamkniętym jednostki wojskowej) został w 2017 r. wpisany do rejestru zabytków[7][8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Kędziora, Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2000;
  • J. Kowalczyk, Zamość. Przewodnik, Zamość, Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, 1995.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]