3 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 3 Pułku Artylerii Lekkiej Legionów. Zobacz też: 3 Pułk Artylerii Lekkiej – stronę ujednoznaczniającą.
3 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1 lipca 1919
Rozformowanie 23 września 1939
Nazwa wyróżniająca Legionów
Tradycje
Święto 24 września
Nadanie sztandaru 17 lipca 1938
Dowódcy
Pierwszy płk Wiktor Poźniak
Ostatni ppłk Tomasz Nowakowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Zamość[1]
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk artyleria
Podległość 2 Grupa Artylerii
3 Dywizja Piechoty Legionów[2]
Bitwa o granice 1920.png
Uroczystości 15-lecia 3 Pułku Artylerii Lekkiej Legionów

3 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów (3 pal Leg.) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

1 lipca 1919 z połączenia 2 i 9 pułku artylerii polowej zorganizowany został 3 pułk artylerii polowej Legionów. Pułk włączono w skład III Brygady Artylerii. W 1921 ze składu pułku wyłączono i przeniesiono do Włodzimierza dowództwo III dywizjonu oraz 3, 7 i 8 baterię, jako zawiązek nowo powstającego 27 pułku artylerii polowej[3]. Od września 1922 pułk stacjonował w garnizonie Zamość. Święto pułkowe obchodzono 24 września, w rocznicę walki o Brzostowicę[4]. Z dniem 1 stycznia 1932 roku oddział został przemianowany na 3 pułk artylerii lekkiej Legionów[5].

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Formowanie i walki 2 Krakowskiego pułku artylerii polowej

W listopada 1918 roku w Krakowie na Rakowicach i w Łobzowie, wykorzystując sprzęt austriackiego 12 pułku artylerii polowej i 2 pułku artylerii wałowej, rozpoczęto formowanie polskich oddziałów artylerii. W końcu listopada sformowane oddziały przyjęły nazwę − „2 Krakowski pułk artylerii polowej”. Dowodzenie pułkiem objął mjr Pankowicz. Pierwsze trzy baterie uzbrojone były w austriackie 9 cm armaty wz. 75, a ostatnia bateria w 8 cm armaty wz. 85[6].

Jako pierwsza na front wyruszyła 1 bateria. Została skierowana na Śląsk Cieszyński. Tam walczyła o Zaolzie z armią czeską. W marcu 1919 roku baterię przerzucono do Małopolski Wschodniej. Tam walczyła z Ukraińcami pod Sądową Wisznią i o Nowe Miasto. Również 3 bateria działała na Śląsku Cieszyńskim, a później w skład Grupy „Bug” walczyła z Ukraińcami pod Rawą Ruską, Żółkwią i we Lwowie. 2 bateria pułku od grudnia 1918 do maja 1919 roku biła się z oddziałami ukraińskimi pod Starzawą i Chyrowem. W trakcie walk wymieniła przestarzałe działa na zdobyczne 8 mm armaty wz. 8/5. 4 bateria od grudnia 1918 działała w rejonie Przemyśla, Niżankowic i Chyrowa[6].

W maju 1919 roku wszystkie baterie 2 pułku artylerii polowej połączyły się pod Chyrowem i wzięły udział w ofensywie majowej . Walczono pod Łowczą, Felsztynem, Grodowicami i Dzieduszycami Wielkimi, docierając w pościgu do Stanisławowa. Tu 1. i 3 bateria wymieniła przestarzałe działa na zdobyte na armii ukraińskiej, nowoczesne 10 cm haubice wz. 14[6].

Formowanie i walki 9 pułku artylerii polowej

W 1917 w Garwolinie zaczęto tworzyć dwie baterie artylerii Polskiej Siły Zbrojnej. Z nich to w grudniu 1918 powstał 9 pułk artylerii polowej pod dowództwem kpt. Poźniaka. Nadal prowadzono działania organizacyjne. Na bazie stale napływających oficerów legionowych oraz ochotników – studentów Uniwersytetu Warszawskiego utworzono dwa 2-bateryjne dywizjony. Na wyposażeniu pułku było 16 armat 9 cm wz. 75 pochodzących ze zbrojowni krakowskiej[7].

W lutym 1919 na front wyruszyła 1 bateria, a za nią kolejne. Poszczególne baterie, a nawet plutony walczyły na różnych odcinkach frontu. Wspierały piechotę podczas walk pod Mostami, Mozajkowem, Wilnem, Mołodecznem, Wklejką, Budsławiem, Mińskiem i Bobrujskiem[7].

Formowanie i walki 3 pułku artylerii polowej

Rozkazem Generalnego Inspektora Artylerii nr 18 2 Krakowski pułk artylerii polowej oraz 9 pułk artylerii polowej utworzyły nowy 3 pułk artylerii polowej pod dowództwem płk. Wiktora Poźniaka. Nastąpiła zmiana numeracji baterii. 1/2 pap została przemianowana na baterię nr 4, a uzbrojona była armaty 9 cm wz. 75, 2 bateria pozostała przy swoim numerze, a uzbrojona była w 8 cm armaty wz. 85. 3 bateria również pozostała przy swoim numerze, a uzbrojona była w haubice 10 cm wz. 14. Bateria 4 stała się 1. i uzbrojona była haubice 10 cm wz. 14. Baterie byłego 9 pap przemianowano następująco: 1. na 5. a uzbrojona w armaty 9 cm wz. 75, 2. na 6. uzbrojona w 2 armaty 3-calowe wz. 02 i 2 armaty 9 cm wz. 75, 3. na 7. uzbrojona w armaty 9 cm wz. 75, 4. na 8. uzbrojona w armaty 9 cm wz. 75[8].

W tym samym czasie w Lublinie, z kadry artylerii konnej przy DOG Lublin, utworzono baterię zapasową 3 pap. Bateria ta sformowała 9 baterię pułku wyposażoną we francuskie armaty 75 mm wz. 97. W maju 1920 baterię zapasową przeniesiono do Chełma, a w sierpniu do Tomaszowa Mazowieckiego. We wrześniu bateria powróciła do Chełma i tam odtworzyła 4 baterię[9].

Mimo formalnych ruchów, do października 1919 baterie byłego 9 pap nadał walczyły na Białorusi i wspierały 1 DLit.-Biał., 2 Brygadę Jazdy oraz 9 DP. W listopadzie baterie 5., 6. i 7. przeszły w rejon Parafjanowa weszły w skład wojsk 1 DLit.-Biał. W jej składzie walczyły nad Berezyną i w rejonie Lepla. Tam przezbrojono baterie w nowoczesny sprzęt. 5. i 6 bateria otrzymały haubice 10 cm wz. 14, zaś 7. i 8 bateria – armaty 75 mm wz. 97[9].
W tym samym baterie byłego 2 Krakowskiego pułku artylerii polowej do września stały nad Zbruczem. Następnie przetransportowano je do Wilna i dalej nad Dźwinę. Wówczas to wydzielono z pułku 4 baterię i skierowano ją w rejon Suwałk do walk przeciw Litwinom[9][a].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

W 1921 z 3 pułku artylerii polowej wydzielono dowództwo III dyonu wraz z 7. i 8 baterią oraz 3 baterię. Oddziały te stały się zawiązkiem 27 pułku artylerii polowej. Po wysłaniu zalążków, zreorganizowano pułk. Utworzono trzy dywizjony po dwie baterie jednoplutonowe[3].

W październiku 1921 do Zamościa przybyła bateria zapasowa pułku[b] i rozpoczęła przygotowywania do przyjęcia pododdziałów bojowych 3 pap. Te jednak przybyły do macierzystego garnizonu dopiero we wrześniu 1922. Wcześniej stacjonowały w Staroświęcianach i Klewaniu. W 1922 odtworzono odtworzono III dywizjon oraz 3 baterię. Od tej pory dywizjon miał nietypową strukturę. W swoim składzie posiadał siedem baterii ogniowych[3].

W 1926 roku w oddziałach artylerii rozpoczęto proces ujednolicenia struktur. 1 bateria haubic przemianowana została na 7 baterię, a 9 bateria armat na 1 baterię. Zgodnie z Planem Mobilizacyjnym „S” pułk rozwijał się w mobilizacji powszechnej i w 8 dniu osiągał gotowość. Jedynie jego 2 baterii formowana była w alarmie. Ponadto pułk wystawiał w 15 dniu mobilizacji I i II/62 pap, w 4 dniu dowództwo artylerii nr 33 , 1 baterię marszową 3 pap z terminem gotowości w 28 dniu, 1 baterię marszową 62 pap z gotowością w 30 dniu. W koszarach pułkowych tworzona była Wojenna Szkoła Podchorążych Artylerii nr II[3]. Po reorganizacji pułk składał się z trzech dywizjonów: I dywizjon armat w składzie trzech baterii, II dywizjon armat w składzie dwóch baterii i III dyon haubic w składzie dwóch baterii haubic. W kwietniu 1939 po raz kolejny ujednolicano struktury. Tym razem zlikwidowana została 3 bateria armat[3].

Koszary w Zamościu spełniały wszelkie wymagania niezbędne do funkcjonowania pułku. W dobrym stanie były murowane budynki dowództwa, kasyn podoficerskiego i oficerskiego, mieszkania dla kadry, budynki mieszkalne dla szeregowych i stajnie. Działały świetlice żołnierskie i prowizoryczny teatr. W 1934 otwarto świetlicę pułkową dla szeregowych. Świetlica wyposażona była w aparat radiowy i zestawy gier. Przeczytać w niem można było pisma „Wiarus” i „Żołnierz Polski”, a także „Polskę Zbrojną” i „Ilustrowany Kurier Codzienny”. W latach lat 30. zorganizowany został chór żołnierski, a szeregowi raz w miesiącu mogli w kinie obejrzeć nowy film.[3]

W 1925 w pułku została założono spółdzielnię pod kierownictwem mjr. Karola Myrka. Od 1928 spółdzielnia emitowała własne pieniądze[c]. W 1930 liczyła 148 członków i prowadziła 2 sklepy. W końcu 1933, z uwagi na duże zadłużenie, spółdzielnia zawiesiła swoją działalność, a w 1934 została rozwiązana[11].

Jednym z najważniejszych elementów wojskowej służby było szkolenie wojsk. Na „szkoły ognia” pułk najczęściej wyjeżdżał do Obozu Ćwiczebnego Czeremoszno. Prowadzono tam ostre strzelania, ćwiczono współdziałanie z innymi rodzajami wojsk, sprawdzano wytrzymałość fizyczną żołnierzy podczas długich przemarszów. Inspekcje przeprowadzone przez gen. bryg. Wacława Stachiewicza wykazywały dobre przygotowanie do działań zarówno dowódcy pułku jak całą kadrę oficerską. Ogólnie pułk był postrzegany jako wyróżniający się[12]

Działania pułku w kampanii wrześniowej 1939[edytuj | edytuj kod]

Bitwa ilza 1939.png

Wobec opóźnionej mobilizacji i działania lotnictwa transporty dywizji przybywały do rejonu koncentracji 3 Dywizji Piechoty Legionów z dużym opóźnieniem. Trzy czwarte sił artylerii dywizyjnej nie zdołało w ogóle przekroczyć Wisły.

6 września dywizja składająca się tylko z 3 batalionów, zorganizowała obronę w rejonie KrasnaLutaSamsonów, mając jako wsparcie jedynie I dywizjon 3 pal w miejscowości Mokra. 7 września I dywizjon wspierał żołnierzy 3 Dywizji Piechoty Legionów broniących Iłży. 8 września w boju pod Iłżą, po nieudanych próbach przebicia się w stronę Wisły przez pozycje 3 DLek., dywizja została rozbita. Na rozkaz sprzęt dywizjonu został zniszczony przez żołnierzy.

II i III dywizjon 3 pal wyładowały się w rejonie Puław i weszły w skład zgrupowania ppłk. Zygmunta Bierowskiego. Pododdziały pułku zakończyły swój szlak bojowy 23 września w walkach pod Tarnawatką.

Żołnierze 3 pal Leg.[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[13]

  • płk Wiktor Poźniak (1919)
  • kpt. Rudolf Underka (1919)
  • mjr Stanisław Miller (III 1920)
  • kpt. Karol Myrek (p.o. do 23 IV 1921)
  • ppłk Gotfryd Kellner (23 IV 1921 – V 1925)
  • płk art. Leopold Cehak (V 1925 – 21 I 1930 → dowódca 6 GA))
  • ppłk Jerzy Cegielski (od I 1930)
  • płk Wacław Szalewicz (1932 – 1938)[14]
  • płk dypl. art. Stanisław Tatar (I 1938 – VIII 1939 → dowódca artylerii dywizyjnej 3 DP Leg.)
  • ppłk art. Tomasz Nowakowski (IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy)
  • ppłk art. Leopold Cehak (24 I 1923 – V 1925 → dowódca pułku)
  • ppłk art. Bolesław Piotr Kodlewicz (15 VI[d] – 8 X 1925 → zastępca dowódcy 17 pap[16])
  • mjr / ppłk art. Adam Epler (1926 – 22 III 1929 → dowódca 28 pal)
  • ppłk art. Witold Doliwa-Andruszewicz (27 IV 1929 – 28 VI 1933 → dowódca 16 pal)
  • ppłk dypl. art. Marian I Jasiński (od 28 VI 1933[17])
Kwatermistrzowie pułku (od 1938 roku – II zastępca dowódcy)
  • mjr art. Adam Epler (15 VII 1924 – 1926 → zastępca dowódcy pułku)
Oficerowie pułku

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo pułku
  • dowódca – ppłk Tomasz Nowakowski
  • adiutant – kpt. Mieczysław Dziekoński
  • oficer zwiadowczy – por. Stefan Kolańczyk
  • oficer łączności – por. Mieczysław Kowalik
I dywizjon (12 armat 75 mm)
  • dowódca – mjr Mieczysław Kułakowski
  • 1 bateria – por. Jerzy Miernik
  • 2 bateria – kpt. Feliks Wojciechowski
  • 3 bateria – por. Franciszek Sobecki
II dywizjon (12 armat 75 mm)
  • dowódca – mjr Czesław Naruszewicz
  • 4 bateria – por. Henryk Korolko
  • 5 bateria – kpt. Tadeusz Pietrasiński
  • 6 bateria – por. Władysław Arzymanow
III dywizjon (12 haubic 100 mm)
  • dowódca – mjr Zygmunt Mucha
  • 7 bateria – por. rez. Tomasz Watson
  • 8 bateria – kpt. Antoni Fetela
  • 9 bateria – por. Zenon Tarasiewicz

W drugim rzucie pułk zmobilizował II dywizjon 51 pal dla 39 DP.

  • dowódca – mjr Józef Białły
  • 4 bateria – kpt. Edward Leon Klier
  • 5 bateria – kpt. Jan Julian Wodnicki
  • 6 bateria – kpt. Zbigniew Tadeusz Slęk

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze Pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[18]

Order Virtuti Militari
  1. bomb. Wacław Brzozowski
  2. ogn. Kazimierz Bernaszewski
  3. kpr. Stefan Hojnacki
  4. ś.p. kpt. Jan Hubel
  5. kpt. Adam Epler
  6. por. Mieczysław Kominkowski
  7. kpt. Jan Kijowski
  8. ogn. Teofil Kasprzykowski
  9. por. Kazimierz Krzyżak
  10. ppłk Stanisław Miller
  11. st. ogn. Józef Misiewicz
  12. ppor. Franciszek Mrowec
  13. ś.p. por. August Pacewicz
  14. por. Stanisław Podkowiński
  15. plut. Władysław Roguski
  16. por. Gustaw Smerczak
  17. mjr Józef Słanarz
  18. ogn. Bolesław Szulc
  19. kpt. Andrzej Uthke
  20. plut. Czesław Wiśniewski
  21. por. Walenty Wesołowski
  22. por. Marian Zajączek
  23. por. Apolinary Żebrowski

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

16 grudnia 1937 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 3 pal Leg.[19].

17 lipca 1938 roku, na lotnisku w Zamościu, marszałek Polski Edward Śmigły-Rydz wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo ziemi zamojskiej. W trakcie ceremonii wręczenia sztandaru odbyła się uroczystość przekazania wojsku broni zakupionej przez gminy powiatu zamojskiego[2].

Sztandar znajduje się w zbiorach MWP w Warszawie[20].

Na lewej stronie płatu sztandarowego umieszczone były na tarczach[21]:

  • w prawym górnym rogu – wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej,
  • w lewym górnym rogu – wizerunek św. Barbary,
  • w prawym dolnym rogu – godło m. Zamościa,
  • w lewym dolnym rogu – odznaka pamiątkowa 3 pal Leg.

Na ramionach krzyża kawalerskiego znajdowały się wyhaftowane nazwy i daty ważniejszych bitew pułku:

  • na górnym – „Przegorzały 18.VIII.1914, Kraków–Garwolin 1918”,
  • na dolnym – „Mołotków–Krzywopłoty–Pisarzowa–Rafajłowa 1914–1915, Konary–Kostiuchnówka–Stochód 1915–1916”,
  • na lewym – „Brzeżany 17–21.VI.1919, Dołhinów l.VI.1920”,
  • na prawym – „Korzec 28.VI.1920”, „Brzostowica 20-24IX.1920”
Odznaka pamiątkowa

9 października 1928 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 3 pułku artylerii polowej Legionów[22]. Odznaka o wymiarach 44x44 mm ma kształt równoramiennego krzyża o ramionach pokrytych ciemnozieloną emalią z obramowaniem czarnym. W środkowym polu w kole z wieńca laurowego wpisano cyfrę pułkową. Na ramionach krzyża wpisano daty upamiętniające istnienie pułku „1918” i „1928” oraz inicjały „P.A.P. LEG”. Między ramionami krzyża orły z głowic sztandarów na tle proporczyków czarno-zielonych. Odznaka trzyczęściowa – oficerska, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wykonawcą odznaki był Adam Nagalski z Warszawy[23].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. 4 bateria nie powróciła do pułku, gdyż podczas ofensywy bolszewickiej została zmuszona do złożenia broni przed Litwinami[9].
  2. Baterią zapasowa dowodził kpt. Karol Myrek[3].
  3. Monety spółdzielni wykonywano były w Zakładach Przemysłowych Bronisława Grabskiego w Łodzi. Nominały groszy były bite w cynku, 1-zlotowe w aluminium, a 5-złotowe w mosiądzu[10].
  4. ppłk art. Bolesław Piotr Kodlewicz został wyznaczony na stanowisko zastępcy dowódcy pułku z równoczesnym pozostawieniem go na kursie dowódców pułków w SSArt. do 1 października 1925 roku[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 232.
  2. a b Satora 1990 ↓, s. 276.
  3. a b c d e f g Zarzycki 2005 ↓, s. 9.
  4. Galster 1975 ↓, s. 22.
  5. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych, Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego z 31 grudnia 1931 roku (Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 36, poz. 473).
  6. a b c Zarzycki 2005 ↓, s. 3.
  7. a b Zarzycki 2005 ↓, s. 4.
  8. Zarzycki 2005 ↓, s. 4-5.
  9. a b c d Zarzycki 2005 ↓, s. 5.
  10. Zarzycki 2005 ↓, s. 14.
  11. Zarzycki 2005 ↓, s. 13.
  12. Zarzycki 2005 ↓, s. 15.
  13. Zarzycki 2005 ↓, s. 17.
  14. Andrzej Kędziora: Wacław Szalewicz – profil w bazie Zamościopedia. zamosciopedia.pl, 28 sierpnia 2013. [dostęp 2 kwietnia 2015].
  15. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 63 z 11 czerwca 1925 roku, s. 317.
  16. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 102 z 8 października 1925 roku, s. 549.
  17. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 144.
  18. Myrek 1928 ↓, s. 31.
  19. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 18 z 31.12.1937 r., poz. 241.
  20. Satora 1990 ↓, s. 278.
  21. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 18 z dnia 31 grudnia 1937 roku
  22. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 27 z 9 października 1928 roku, poz. 307.
  23. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 232-333.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
  • Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
  • Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914 - 1939. Londyn: 1975.
  • Roman Łoś: Artyleria polska 1914-1939. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1991. ISBN 83-11-07772-X.
  • Karol Myrek: Zarys historii wojennej 3-go pułku artylerii polowej Legionów. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920.
  • Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
  • Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
  • Piotr Zarzycki: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 121. 3 pułk artylerii lekkiej Legionów. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2005. ISBN 83-88773-97-6.
  • Piotr Zarzycki: Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy” we Wrześniu 1939, wyd. Neriton, 2001
  • Tadeusz Kryska-Karski: Straty Korpusu Oficerskiego 1939–1945, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn, 1996

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]