Lilia złotogłów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lilia złotogłów
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd liliowce
Rodzina liliowate
Rodzaj lilia
Gatunek lilia złotogłów
Nazwa systematyczna
Lilium martagon L.
Sp. Pl. 1753[2]
Synonimy
  • Lilium catanii Baker
  • Lilium glabrum Spreng.
  • Lilium hirsutum Mill.
  • Lilium martagonum St.-Lag.
  • Lilium milleri Schult.
  • Lilium versicolor Salisb.
  • Lilium verticillatum Gilib.
  • Martagon sylvaticum Opiz
  • Martagon montanum Fourr.[3][4]
Kwiatostan

Lilia złotogłów (Lilium martagon L.) – gatunek byliny z rodziny liliowatych (Liliaceae). Występuje w Europie i Azji[2]. W Polsce jest rośliną dość rzadką i objęta jest ochroną prawną. Uznawana jest za „jedną z najpiękniejszych roślin” we florze polskiej[5]. Uprawiana jest też jako ozdobna, poza tym wykorzystywana jest jako roślina lecznicza.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gatunek występujący na przeważającej części Europy z wyjątkiem Półwyspu Skandynawskiego i Wysp Brytyjskich – od południowej Hiszpanii po Kaukaz i Ural. Północna granica zasięgu przechodzi przez Polskę. Granica południowa biegnie przez Korsykę, Apeniny i góry Półwyspu Bałkańskiego[6]. W Azji zasięg występowania ciągnie się przez centralną część kontynentu przez wschodnią i zachodnią Syberię aż po północną Mongolię i prowincję Sinciang w Chinach[2] oraz okolice jeziora Bajkał i Jakucka na Syberii[6].

W Polsce spotykana często w Sudetach i Karpatach[7][5], na niżu bardzo rzadka[8], zwłaszcza w części północno-zachodniej[5]. Gatunek introdukowano we wschodnich prowincjach Kanady[9].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kwiat
Organy podziemne
Cebula jajowata o długości 3–5 cm i szerokości 2–3 cm[6] (według niektórych źródeł o średnicy do 8 cm[10]) złożona z licznych, złocistożółtych łusek ustawionych dachówkowato[11]. Znajduje się na głębokości 10–20 cm pod powierzchnią gruntu[6].
Łodyga
Nierozgałęziona, sztywna, naga lub owłosiona, wysoka od 40 do 150 cm[10]. Zielona, czasem czerwono nabiegła, w dole bezlistna[6].
Liście
Liście siedzące, środkowe zebrane po 4–8 w nibyokółki, górne skrętoległe. Blaszka eliptycznie lancetowata, całobrzega[10], na szczycie zaostrzona[6] szeroka na 2–5 cm, długa zwykle 8 do 12 cm, czasem do 16 cm[10]. Wiązki przewodzące wyraźnie widoczne w liczbie od 7 do 11[10][5].
Kwiaty
Kwiatostan na szczycie łodygi stanowi luźne grono składające się z 3–10, rzadko do 20 kwiatów. Kwiaty na długich (od 2,5 do 4 cm, rzadziej do 6 cm[6]), łukowato wygiętych ku dołowi szypułkach (w czasie owocowania odstających lub podnoszących się[6]). Okwiat nie zróżnicowany na kielich i koronę, sześciolistkowy, o średnicy 3–6 cm. Jego listki najczęściej mają barwę brudnoróżowoczerwoną i są ciemnopurpurowo nakrapiane. Osiągają do 3 do 4,5 cm długości, są mięsiste i odwinięte ku górze[10]. Ze środka wystaje słupek o trójkanciastym znamieniu[5] otoczony przez sześć pręcików o dużych, purpurowoczerwonych lub żółtych pylnikach[11], przyrośniętych środkiem do nitki[5]. Nitki o długości 1,8 do 3 cm[6]. W miarę dojrzewania listki okwiatu odginają się coraz mocniej na zewnątrz, aż zawinięte dotkną nasady kwiatu. Środkiem każdego płatka biegnie rynienka, wypełniona nektarem[12].
W podziale kwiatów lilii stosowanym w ogrodnictwie, kwiaty lilii złotogłów zaliczane są do turbanowych[13].
Owoce
Duże (do 3 cm długości i ponad 2 cm szerokości[6]), trójkątnokuliste torebki pękające trzema szparami[11]. Zawierają płaskie, ciemnożółte, szeroko oskrzydlone nasiona[11] o szerokości 4,2 do 5,3 mm[6].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Bylina. Geofit cebulowy. Roślina kwitnie od końca czerwca do lipca[10][5] lub połowy sierpnia[14]. Kolorowe plamki na listkach okwiatu spełniają funkcję wskaźników, które nakierowują owady w odpowiednie miejsce, w fazie czynności prowadzących do zapylenia kwiatu[15]. Roślina wabi owady nie tylko dużymi i barwnymi kwiatami, ale również zapachem. Szczególnie intensywnie pachnie wieczorem i nocą. Dostęp do nektaru mają tylko owady długotrąbkowe, dlatego kwiaty lilii zapylane są tylko przez motyle dzienne i nocne, głównie z rodziny zawisakowatych, m.in. przez fruczaka gołąbka[15]. Ponieważ okwiat jest gładki i śliski kwiaty zapylane są głównie przez owady w locie[12]. Jeśli jednak z jakichś powodów (np. długotrwała zła pogoda) nie dojdzie do zapylenia krzyżowego, roślina dość łatwo może zapylić się własnym pyłkiem (słupek może zmienić położenie w kwiecie i tak zbliżyć znamię do pręcików że dojdzie do autogamii[15]) i również wytworzyć nasiona, jednak gorszej jakości[16]. Nasiona rozsiewane są przez wiatr. Kiełkowanie jest hipogeiczne, powolne[13]. Jesienią siewka formuje podziemną, drobną cebulę. W kolejnym roku młoda roślina rozwija nad powierzchnią tylko pojedynczy liść[13].
Gatunek rozmnaża się także wegetatywnie za pomocą cebulek powstających u nasady starej cebuli[11], a w ogrodnictwie często także z sadzonek łuskowych (łesek cebulowych). Rozmnażanie wegetatywne odgrywa mniejszą rolę w uprawie tego gatunku niż siew nasion[13].
Siedlisko
Rośnie w miejscach półcienistych, na glebach piaszczysto-gliniastych i gliniastych świeżych, zasobnych w substancje mineralno-próchniczne, o zróżnicowanym składzie granulometrycznym – od piasków luźnych, piasków gliniastych mocnych po glinę ciężką[17], o odczynie obojętnym lub zasadowym[5]. Spotykana w rzadkich, widnych lasach, głównie grądach (zwłaszcza subkontynentalnym[5]) i buczynach[11], zwłaszcza nawapiennych, storczykowych[5], poza tym w dąbrowach świetlistych, kwaśnych dąbrowach podgórskich i borach mieszanych[5], a poza lasami w zaroślach, wśród ziołorośli i traworośli[5][6]. W górach w wyższych położeniach w zaroślach kosodrzewiny[11] oraz na halach, na trawiastych miejscach wśród skał[6].
W typologii siedlisk leśnych uznawana jest za charakterystyczną dla lasu mieszanego górskiego świeżego (LMGśw) i lasu mieszanego świeżego (LMśw)[18].
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla O. Fagetalia[19].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n=24[20][6].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnym podziale lilii Combera z 1949 lilia złotogłów zaliczana jest do zespołu I obejmującego krzyżujące się między sobą gatunki takie jak: lilia Hansona Lilium hansonii, lilia medeolowata L. medeoloides, lilia dwurzędowa L. distichum i lilia tsingtaueńska L. tsingtauense. Mieszańce uzyskano także z lilią bulwkowatą L. bulbiferum oraz z lilią drobną L. pumilum[13].

Odmiany ozdobne:

  • Lilium martagon 'Album' – kwiaty woskowobiałe, kultywar nieco niższy od form dzikich, osiąga do 120 cm.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Łacińska nazwa gatunkowa – Lilium martagon – pochodzi z języka greckiego. W Starożytnej Grecji wierzono, że kwiaty lilii powstały z mleka uronionego przez Herę, roślinę nazwali więc leirion czyli cienka, delikatna. Drugi człon nazwy – martagon – oznaczała w alchemii roślinę poświęconą Marsowi. Polski człon nazwy – złotogłów – nawiązuje do cennego materiału[21]. Zwana też leliwą[22], górale nazywają ją lelują[23], a gwarowo określana jest też mianem „janowej lilii”[24].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na efektowne kwiaty gatunek zagrożony jest z powodu zrywania ich do bukietów oraz przesadzania roślin ze stanowisk naturalnych do ogrodów. Stanowiskom zagraża też zamiana drzewostanów liściastych na iglaste[11]. Roślina jest też chętnie zjadana przez sarny i inne ssaki przeżuwające[5]. Lilia złotogłów objęta jest w Polsce ochroną ścisłą od 1946 roku[17][25].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Cebulki zawierają sporą ilość skrobi, dlatego dawniej uchodziły za przysmak w każdej postaci: surowej, gotowanej i pieczonej. W postaci suszonej i mielonej wraz z pałką szerokolistną i korzeniami łącznia baldaszkowatego uchodziły za swego rodzaju mąkę.

W Niemczech uprawiana była także jako roślina lecznicza. W Rosji stosowana byłą w leczeniu zapalenia wątroby[3].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Gatunek wymaga podłoża zdrenowanego, alkalicznego, optymalnie z udziałem ściółki leśnej[13].

Obecność w kulturze i symbolice[edytuj | edytuj kod]

Jest częstym motywem w sztuce ludowej Podhala[23], szczególnie w rzeźbie góralskiej.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-07-28].
  2. a b c Lilium martagon (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2013-04-22].
  3. a b Rudolf Mansfeld, R. Büttner: Mansfeld's Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops: (Except Ornamentals). Springer Science & Business Media, 2001, s. 2292-2293. ISBN 3-540-41017-1.
  4. The Plant List. [dostęp 2013-04-22].
  5. a b c d e f g h i j k l m Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 447. ISBN 978-83-70-73-649-1.
  6. a b c d e f g h i j k l m n Jitka Štěpánková: Květena České Republiky 8. Praga: Academia, 2010, s. 425-426. ISBN 978-80-200-1824-3.
  7. Szafer, Kulczyński, Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 803.
  8. Radwańska-Paryska: Rośliny tatrzańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i pedagogiczne, 1988, s. 134. ISBN 83-02-00872-9.
  9. Farrell W.: USDA Plants (ang.). 2001–. [dostęp 2013-04-16].
  10. a b c d e f g Grabowska Beata, Kubala Tomasz. Poznań: Lilie, 2010, s. 46. ISBN 978-83-7506-506-0.
  11. a b c d e f g h Piękoś-Mirkowa Halina, Mirek Zbigniew: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 204. ISBN 83-7073-444-8.
  12. a b Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 410, 424. ISBN 83-02-04299-4.
  13. a b c d e f Kazimierz Mynett: Lilie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 21, 27, 101-104. ISBN 83-09-01528-3.
  14. Cervenka, Ferakova, Haber: Świat roślin skał i minerałów. Warszawa: PWRiL, 1982, s. 326. ISBN 83-09-00462-1.
  15. a b c Władysław Szafer: Kwiaty i zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 64, 217-218.
  16. Tadeusz Traczyk: Rośliny lasu liściastego. Warszawa: PZWS, 1959.
  17. a b Mariola Truchan, Zbigniew Sobisz: [http://apsl.edu.pl/spb/pliki/nr7/117_truchan.pdf Słupskie Prace Biologiczne] (pol.). W: Nowe stanowiska Lilium martagon na Pomorzu Środkowym [on-line]. 2010-07. [dostęp 2013-06-06].
  18. Tadeusz Henryk Puchalski: Rośliny siedlisk leśnych w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 135. ISBN 83-09-01822-3.
  19. Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ​ISBN 83-01-14439-4​.
  20. IPCN Chromosome Reports (ang.). W: Lilium martagon [on-line]. [dostęp 2013-06-06].
  21. Szczygielski M.: Tajemnice Polskiej Przyrody. Warszawa: De Agostini Polska, 2006. ISBN 83-7398-708-8.
  22. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, Warszawa 1891.
  23. a b Dzwonkowski J.: Minikompendium Przyroda Polska. Warszawa: Mozaika, 2004, s. 80. ISBN 83-89200-84-8.
  24. Jadwiga Waniakowa: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012, s. 69. ISBN 978-83-233-3429-3.
  25. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409)