Maximilien de Robespierre

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maximilien de Robespierre
Maximilien François Marie Isidore de Robespierre
Ilustracja
portret Maximilliena de Robesspierre'a, nieznanego autora ok. 1790 roku
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1758
Arras
Data i miejsce śmierci 28 lipca 1794
Paryż
Zawód adwokat
Robespierre, (1786), autorstwa Adélaïde Labille-Guiard

Maximilien Marie Isidore de Robespierre (ur. 6 maja 1758 w Arras, zm. 28 lipca 1794 w Paryżu) – francuski adwokat i mówca, członek Stanów Generalnych i Konstytuanty, jeden z czołowych przywódców rewolucji francuskiej, przywódca lewicowego klubu jakobinów; z powodu swojej nieskazitelnej uczciwości zwany Nieprzekupnym (fr. l’Incorruptible).

Rodzina, dzieciństwo i wczesna młodość[edytuj]

Ród Robespierrów szczycił się herbem już w 1452 ale przydomek de przy nazwisku wskazywał jedynie że członkowie rodziny nie byli pracownikami fizycznymi. Do Arras gdzie urodził się Robespierre przeniósł się już jego dziadek Maximilien de Robespierre który pracując jako obrońca sądowy poślubił córkę właściciela zajazdu, zyskując w ten sposób posiadłość w mieście. Tu urodził się jego syn również Maximilien de Robespierre ojciec Robespierra. Ten po pobycie w zakonie norbertanów i zakończeniu studiów prawniczych w Douai wrócił do Arras. Związał się z Jacqueliną Marguerittą Carraut córką piwowara, która zaszła z nim w ciążę i aby uratować przyszłego syna przed piętnem dziecka z nieprawego łoża 2 stycznia 1758 zawarł z nią związek małżeński. Nie aprobowany przez rodzinę Robespierrów. Matka Robespierra rodząc co roku dziecko zmarła przy piątym porodzie a ojciec po jej śmierci pozostawił wychowanie dzieci dziadkom [1].

Maximilien podobnie jak jego młodszy brat Augustin był wychowywany przez dziadków ze strony matki natomiast jego siostry Charlotta i Henrietta wychowywała ciotka ze strony ojca[2]. Zdobył staranne wykształcenie podstawowe, wpajano mu też dogmaty religii katolickiej, na tyle nieskutecznie, że już jako student Robespierre deklarował się jako deista. Był wielkim miłośnikiem twórczości Jeana Jacques’a Rousseau, co miało odzwierciedlenie w jego poglądach i późniejszych działaniach – szczególnie ważnym dziełem była dlań Umowa społeczna. Nawet patriotyzm Robespierra opierał się na definicji, Rousseau, cyt. Nie może być patriotyzmu bez wolności: nie ma wolności bez cnoty; nie ma cnoty bez obywateli. Stwórzcie obywateli, a będziecie mieli wszystko, czego chcecie: bez nich macie tylko niewolników.[3]. Dzięki wsparciu biskupa Arras uzyskał stypendium na naukę w elitarnej szkole średniej im. Ludwika Wielkiego (College Louis-le-Grand) w Paryżu, gdzie ponownie był wyróżniającym się uczniem. Spośród 500 uczniów to Robespierre został wybrany do wygłoszenia mowy powitalnej na cześć króla Ludwika XVI i Marii Antoniny[4]. Ukończył studia na prawniczym fakultecie Sorbony, ale praktyka adwokacka w Paryżu nie przyniosła mu powodzenia. Wrócił do rodzinnego Arras, gdzie szybko został adwokatem znanym z kierowania się zasadami prawdy i sprawiedliwości, wspierającym bezinteresownie najuboższych[5].

Przed rewolucją[edytuj]

Robespierre aktywnie udzielał się w życiu kulturalnym Arras. W 1781 r. został przyjęty do Akademii Rosati, towarzystwa zajmującego się tworzeniem prostych dzieł literackich oraz dyskutowaniem na tematy filozoficzne. Zyskał niemałą popularność jako autor średnio ambitnej poezji, a następnie rozpraw na tematy związane z etyką prawa. Zdobył kilka nagród w krajowych konkursach na eseje prawnicze. Mniej więcej od 1788 r. można zauważyć w jego wypowiedziach rosnące zainteresowanie polityką, brał udział w dyskusjach nad kształtem planowanych Stanów Generalnych. W tym samym roku został bez problemów wybrany deputowanym Stanu Trzeciego. Zadecydowały o tym głosy najuboższych mieszkańców okręgu wyborczego.

Stany Generalne i Konstytuanta[edytuj]

Robespierre należał od początku do lewicy zgromadzenia. Wypowiadał się często, jednak jego mowy najczęściej spotykały się z niezrozumieniem. Protestował m.in. przeciwko królewskiemu prawu weta, choć w tym czasie opowiadał się jeszcze za monarchią konstytucyjną. Sławę dały mu przemówienia przeciwko karze śmierci. Niepopularny wśród burżuazji, stawał się powoli idolem rewolucyjnego ludu paryskiego. Stało się to szczególnie widoczne, gdy powstał Klub Jakobinów, ugrupowanie radykalne i otwarte na poglądy lewicowe. Robespierre od początku był w nim jedną z kluczowych postaci. Do popularności Robespierre’a wśród najbiedniejszych przyczyniał się też fakt, iż polityk ten żył niezwykle skromnie, wynajmując pokój od członka klubu jakobinów, stolarza Duplaya. W dniu rozwiązania Konstytuanty Robespierre i inny deputowany lewicowy, Jérôme Pétion, zostali spontanicznie ukoronowani wieńcami laurowymi. Podobne przyjęcie przygotowali swojemu deputowanemu mieszkańcy Arras. Robespierre nie miał jednak zamiaru wracać do rodzinnego miasta, przeniósł się na stałe do Paryża, choć zgodnie z zakazem reelekcji nie mógł kandydować do nowego parlamentu.

Członek Konwentu[edytuj]

Uroczystości religijne związane z kultem Istoty Najwyższej

W okresie działania Legislatywy (1791-1792) Robespierre pozostawał aktywnym działaczem klubu jakobinów, choć znajdował się poza parlamentem. Po obaleniu monarchii 10 sierpnia 1792, które przyjął z entuzjazmem, został wybrany członkiem Konwentu Narodowego. Uczestnictwo w jego pracach zaczął od ważnego udziału w procesie króla, za którego skazaniem na śmierć wygłosił wielką mowę. Brał czynny udział w parlamentarnej walce radykalnej Góry (jakobini i kordelierzy) z umiarkowaną Żyrondą i walnie przyczynił się do pokonania tej ostatniej w czerwcu 1793. W miesiącu następnym wszedł do Komitetu Ocalenia Publicznego i szybko stał się jego wiodącą postacią.

Wprowadził radykalne reformy społeczne. Zniósł resztę poddaństwa feudalnego, wprowadził stałe maksymalne ceny i płace, by nie były zawyżane, wprowadził ustawę o spekulantach. Opodatkowano ludzi bogatych. Chłopom sprzedano ziemie należące do Kościoła, dzięki czemu zdobyto pieniądze na utrzymanie milionowej armii. Wprowadzono kult rozumu i ojczyzny, cywilne śluby i pogrzeby. Opracowano także kalendarz rewolucyjny, który miał być kolejnym ciosem dla Kościoła Katolickiego we Francji i zerwaniem z tradycją katolicką, a także wyciągnął rewolucyjną Francję z kryzysu. Robespierre nie był przeciwny ani księżom, ani duchowieństwu raziło go jedynie bogactwo jakim się otaczali. Stosując się do nauka Chrystusa sprzedaj wszystko i rozdaj ubogim dążył do tego aby dobra ziemskie będące w posiadaniu Kościoła przeszły na własność narodu[6]. Mowę o Kościele wygłosił w maju 1790 kiedy Zgromadzenie Narodowe dyskutowało o ustawie cywilnej dotyczącej duchowieństwa. W ustawie odrzucono zwierzchnictwo papieża nad Kościołem we Francji, zmniejszono liczbę diecezji ze 137 do 83, stanowiono też że kler ma być opłacany przez państwo a proboszczowie i biskupi mają być wybierani przez wiernych. Kapituły i zakony jako niepożyteczne dla społeczeństwa miały zostać zlikwidowane. Robespierre poparł te zmiany[7].

Robespierre zwalczał frakcje opozycyjne Dantona oraz hebertystów Héberta za pomocą terroru. Kazał ich ściąć po ustawionym z góry procesie przed Trybunałem Rewolucyjnym. Był współautorem konstytucji jakobińskiej, uważanej za najbardziej demokratyczną konstytucję czasów nowożytnych (gwarantującą m.in. głosowanie powszechne), która jednak ze względu na sytuację w państwie (wojna, powstania kontrrewolucyjne na prowincji) nigdy nie weszła w życie. Reformy Robespierre’a spowodowały wzmocnienie Francji, która zajęła obszary Belgii i Holandii. Z koalicji antyfrancuskiej wycofały się Prusy i Hiszpania. Stłumiono także krwawo powstania monarchistów w Tulonie i Marsylii. Jako deista przeciwny ateizmowi przeprowadził w Konwencie dekret na rzecz wprowadzenia kultu Istoty Najwyższej jako obowiązującej religii we Francji. Wbrew temu, co się dość powszechnie uważa, Robespierre nie był inicjatorem Wielkiego Terroru w czerwcu i lipcu 1794. Cieszył się opinią niezwykle skromnego człowieka, a przez cały okres rewolucji mieszkał w jednym wynajętym pokoju w domu stolarza Maurycego Duplaya. Z córką stolarza Eleonorą Duplay łączyło go uczucie nie zakończone jednak zawarciem małżeństwa[8].

Robespierre kierował niepodzielnie polityką Francji do lipca 1794. Odsunięty od władzy i aresztowany wraz ze swoimi zwolennikami został 9 thermidora, czyli 27 lipca 1794, po posiedzeniu Konwentu Narodowego na którym uchwalono jego aresztowanie. W dniu następnym wraz ze swymi współpracownikami został zgilotynowany[9].

 Osobny artykuł: Przewrót 9 thermidora.

W oczach historyków[edytuj]

Spór o ocenę rządów Robespierre’a jest jedną z ważniejszych kwestii dzielących historyków zajmujących się rewolucją francuską. Osąd postaci jest niewątpliwie utrudniony z powodu niezmiernie małej liczby weryfikowalnych źródeł. Po upadku Komitetu Ocalenia Publicznego termidorianie przejrzeli pozostałe po nim dokumenty i wybiórczo spalili. Historiografia dziewiętnastowieczna (wielotomowe dzieła Thiersa i Aularda) negatywnie oceniała Robespierre’a jako krwawego dyktatora, szalonego fanatyka; padały też dość fantastyczne oskarżenia o chęć restauracji monarchii. W latach 20. Albert Mathiez przedstawił radykalnie inne spojrzenie, podkreślając egalitaryzm Robespierre’a i pozytywne skutki jego rządów (to wtedy KOP przezwyciężył największy kryzys rewolucyjnej Francji). Spór ten nie został po dziś dzień rozstrzygnięty.

W literaturze i filmie[edytuj]

Portret Robespierre z 1791, pędzla Louisa-Léopolda Boilly.
  • Robespierre jest bohaterem sztuki Georga Buchnera Śmierć Dantona, w której jest ukazany jako rewolucyjny fanatyk, w odróżnieniu od realisty Dantona;
  • Robespierre jako szlachetny rewolucjonista pojawia się w japońskiej mandze Rose of Versailles, opowiadającej o losach Saint-Justa;
  • obraz krwawego i bezwzględnego dyktatora Robespierre’a pojawia się w komiksie Thermidor Neila Gaimana;
  • w powieści Victora Hugo Rok 93 Robespierre pojawia się w jednym rozdziale;
  • Robespierre jest głównym bohaterem sztuk Stanisławy Przybyszewskiej Sprawa Dantona (ekranizacja Andrzeja Wajdy pt. Danton; w roli Robespierre’a Wojciech Pszoniak) i Termidor;
  • postać Robespierre’a pojawia się także w powieści Katheriny Neville Ósemka w wątku dotyczącym Rewolucji Francuskiej;
  • postać o nazwisku Rob S. Pierre w cyklu powieści fantastyczno-naukowych Honor Harrington Davida Webera w drastyczny sposób przejmuje władzę nad Ludową Republiką Haven, dokonując zamachu stanu na klice rządzącej, a winę zrzuca na Ludową Marynarkę;
  • Robespierre został ukazany również w anime "Kawaler Miecza";
  • Robespierre pojawia się w książce Wehikuł czasu 2: „Ostrze gilotyny”, autor: Arthur Byron Cover, rok wydania: 1989.
  • Robespierre pojawił się jako postać w grze Assassin’s Creed: Unity i opartej na niej książce Olivera Bowdena pod tytułem Assassin's Creed: Pojednanie.

Przypisy

  1. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.24,25.
  2. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.26.
  3. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.75.
  4. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.35.
  5. Praca zbiorowa, Wielka historia świata 1650-1800, Kraków 2004, s.61.
  6. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.106.
  7. Ruth Scurr, Wielcy Historii. Robespierre. Terror w imię cnoty, Warszawa 2008, s.107.
  8. Praca zbiorowa, Wielka historia świata 1650-1800, Kraków 2004, s.63.
  9. Praca zbiorowa, Wielka historia świata 1650-1800, Kraków 2004, s.65.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]