Muhammad Zia ul-Haq

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Muhammad Zia ul-Haq
محمد ضیاء الحق
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 12 sierpnia 1924
Dźalandhar, Indie Brytyjskie
Data i miejsce śmierci 17 sierpnia 1988
okolice Bahawalpuru, Pakistan
Prezydent Pakistanu
Okres od 16 września 1978
do 17 sierpnia 1988
Poprzednik Fazal Ilahi Chaudhry
Następca Ghulam Ishaq Khan
Główny administrator stanu wojennego
Okres od 5 lipca 1977
do 24 marca 1985
Poprzednik Zulfikar Ali Bhutto
(jako premier)
Następca Mohammad Khan Junejo
(jako premier)
Premier Pakistanu
Okres od 9 czerwca 1988
do 17 sierpnia 1988
Poprzednik Mohammad Khan Junejo
Następca Benazir Bhutto
Muhammad Zia ul-Haq
محمد ضیاء الحق
Ilustracja
generał generał
Data i miejsce urodzenia 12 sierpnia 1924
Dźalandhar
Data i miejsce śmierci 17 sierpnia 1988
okolice Bahawalpuru
Przebieg służby
Lata służby 1943-1988
Siły zbrojne Armia Indii Brytyjskich (1943-1947)
Pakistańskie Siły Zbrojne (1947-1988)
Formacja Armia Pakistanu
Stanowiska szef sztabu Sił Zbrojnych Pakistanu (1976-1988)
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
wojna indyjsko-pakistańska (1965)
wojna indyjsko-pakistańska (1971)
Późniejsza praca prezydent Pakistanu

Muhammad Zia ul-Haq (ur. 12 sierpnia 1924 w Dźalandharze, zm. 17 sierpnia 1988 koło Bahawalpuru) – pakistański zawodowy wojskowy i polityk, rządzący krajem jako dyktator w latach 19771988. Sprawował funkcje głównego administratora stanu wojennego (5 lipca 1977 – 24 marca 1985), premiera (9 czerwca17 sierpnia 1988) i prezydenta (16 września 1978 – 17 sierpnia 1988) Pakistanu[1].

Od 1943 służył w armii, najpierw brytyjskich Indii, a od 1947 – niepodległego Pakistanu. Walczył w II wojnie światowej oraz w walkach indyjsko-pakistańskich w 1965 i 1971 roku. Brał udział w tłumieniu wystąpień Czarnego Września w Jordanii. Od 1976 szef sztabu pakistańskich sił zbrojnych.

W 1977 w bezkrwawym zamachu stanu obalił rząd premiera Zulfikara Alego Bhutto, straconego przez powieszenie dwa lata później. Wprowadził stan wojenny, który wykorzystywał do zwalczania opozycji. Jako gorliwy muzułmanin forsował islamizację życia społecznego Pakistanu. Po inwazji radzieckiej na Afganistan w 1979 udzielił wsparcia afgańskim mudżahedinom. Wprowadził Pakistan do ruchu państw niezaangażowanych. W 1985 zniósł stan wojenny, zorganizował wybory i pozwolił na odrodzenie się opozycji. Zginął w zagadkowej katastrofie lotniczej w 1988.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Do 1977[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 12 sierpnia 1924 w Dźalandharze jako drugie dziecko (najstarszy syn) Muhammada Akrama[2], oficera w sztabie armii Indii Brytyjskich[3]. Kształcił się w St. Stephen's College w Delhi[4].

W 1943 wstąpił do indyjskiej armii[3]. Brał udział w walkach w Birmie, Malajach i Indonezji podczas II wojny światowej[2]. W 1945 ukończył Królewską Indyjską Akademię Wojskową w Dehradun[5].

Po podziale Indii Brytyjskich w 1947 wstąpił do sił zbrojnych Pakistanu[3]. W latach 19631964 odbył szkolenie w Stanach Zjednoczonych[2]. Uczestniczył w walkach indyjsko-pakistańskich w 1965 i 1971 roku[3]. W latach 19671970 kierował pakistańską misją wojskową w Jordanii[3][5]; w okresie służby w tym kraju brał udział w tłumieniu powstania Czarnego Września[3]. W 1969 awansował na stopień generała brygadiera, a w 1972 na stopień generała majora[5]. Prezydent Zulfikar Ali Bhutto mianował go przewodniczącym trybunału wojskowego, który wszczął śledztwo przeciwko 59 oficerom oskarżonym o przygotowywanie spisku przeciwko Bhutto[3]. W 1975 został promowany na stopień generała porucznika[5].

1 marca 1976 Bhutto (już jako premier) mianował Zia ul-Haqa szefem sztabu armii Pakistanu[3]. Zia ul-Haq wyprzedził pięciu starszych generałów[2]. Bhutto uznał generała za głęboko wierzącego muzułmanina i człowieka pozbawionego politycznych ambicji[3].

1977-1988[edytuj | edytuj kod]

Zamach stanu w 1977[edytuj | edytuj kod]

Kierowana przez Bhutto Pakistańska Partia Ludowa (PPP) wygrała wybory parlamentarne z 7 marca 1977, ale opozycja skupiona w Pakistańskim Sojuszu Narodowym oskarżyła rząd o fałszerstwa[6]. W ciągu następnych czterech miesięcy w zamieszkach zginęło ok. 350 osób[5]. Zdając sobie sprawę, że przedłużanie się niepokojów społecznych sprowokuje przewrót wojskowy, na początku lipca premier zawarł z opozycją porozumienie[3]. Nowe wybory zaplanowano na dzień 15 października[6].

Jednak już 5 lipca gen. Zia ul-Haq przejął władzę w bezkrwawym zamachu stanu. Wprowadził stan wojenny (ogłaszając się głównym administratorem), zawiesił konstytucję i rozwiązał parlament, zapowiadając przeprowadzenie wyborów w ciągu 90 dni[5][7][3].

Zamach stanu spowodował krótkotrwałe niesnaski w dowództwie pakistańskich sił zbrojnych. Dowódca sił lotniczych, gen. Zulfikar Ali Khan oraz szef połączonych sztabów gen. Muhammad Shariff nie poparli zamachu, jednak gen. Zia wymusił na prezydencie Fazalu Ilahi Chaudhrym wymianę dowództwa. Nowe kierownictwo wojska poparło zaś zamach ze względu na konieczność zapobieżenia wojnie domowej. Również Sąd Najwyższy Pakistanu uznał, że przewrót był legalny, ponieważ wynikał on z konieczności obrony państwa wobec niebezpiecznie niestabilnej sytuacji politycznej. Rok po zamachu prezydent Chaudhry zrzekł się urzędu, który objął Zia[3].

Proces i egzekucja Bhutto[edytuj | edytuj kod]

Obalony premier Zulfikar Ali Bhutto był dwukrotnie zatrzymywany i zwalniany; ostatecznie trafił do aresztu we wrześniu 1977[3]. Wysoki Sąd w Lahaur oskarżył Bhutto o zlecenie w 1974 zabójstwa ojca oponenta szefa rządu z Pakistańskiej Partii Ludowej i 18 marca 1978 skazał byłego premiera na śmierć, mimo iż nie został on uznany winnym udziału w zabójstwie[3][8][9]. 6 lutego 1979 Sąd Najwyższy odrzucił apelację Bhutto i podtrzymał wyrok śmierci. To samo w dniu 24 marca Sąd uczynił ze skargą rewizyjną[10]. Mimo licznych apeli światowych przywódców (m. in. sekretarza generalnego ONZ Kurta Waldheima, papieża Jana Pawła II, sekretarza generalnego KPZR Leonida Breżniewa, prezydenta Stanów Zjednoczonych Jimmiego Cartera – który osobiście zadzwonił do Zia ul-Haqa z prośbą o wstrzymanie egzekucji[3], premiera ChRL Hua Guofenga i przewodniczącego Rady Państwa PRL Henryka Jabłońskiego[10]) i Pakistańczyków o ułaskawienie Bhutto[8], były premier został powieszony 4 kwietnia 1979[9].

Polityka wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Demonstracje w obronie Bhutto dały prezydentowi pretekst do odwołania wyborów i delegalizacji partii politycznych[3]. W zamian Zia powołał w 1980 Madżlis-e Szura – liczące 284 członków zgromadzenie doradcze, złożone z osobistości powoływanych przez prezydenta[7][3]. Ponadto prezydent wydał zakaz strajków i wprowadził cenzurę prasy[7]. Reżim generała dopuszczał się w walce z opozycją m.in. tortur, zabójstw przeciwników politycznych i prześladowań dziennikarzy[3]. Benazir Bhutto, córka powieszonego premiera, w latach 1978-1984 przebywała w areszcie domowym, a następnie do 1986 na emigracji[8].

Jako pobożny muzułmanin Zia był zwolennikiem islamizacji pakistańskiego społeczeństwa[5][7]. Uważał, że prowadzona przez rząd Bhutto polityka sekularyzacyjna jest nie do przyjęcia, jako nie tylko sprzeczna z naturą islamu, ale także konfliktogenna i prowadząca do erozji społeczeństwa. Do tego prowadzona przez komunistyczne władze Afganistanu walka z religią dała przywódcy Pakistanu okazję do propagandowego przedstawienia swojego reżimu jako obrońcy islamu i podstawowych wartości, zagrożonych przez obce idee importowane z Zachodu[3]. W okresie rządów dyktatora wzrosła w kraju liczba meczetów[11]. Reżim założył liczne szkoły religijne, mające kształcić uczniów w duchu islamu. Do prawa karnego wprowadzono szereg kar przewidzianych przez szariat (np. za kradzież groziło obcięcie ręki, a za złamanie zakazu sprzedaży i spożywania alkoholu przez muzułmanów – publiczna chłosta). Pogorszeniu uległa pozycja kobiet w sferze obyczajowej – pracownice instytucji państwowych (przede wszystkim nauczycielki) oraz studentki zmuszono do noszenia czadoru. Podjęto walkę z kulturą Zachodu, usuwając zachodnią muzykę z pakistańskiej telewizji oraz zamykając kina. Zia rozpoczął też walkę z sektą ahmadijja (już za rządu Bhutto jej wyznawcy zostali uznani za niemuzułmanów), wprowadzając karę śmierci za jej praktyki[3]. Wprowadzono zakaz publicznego spożywania posiłków i napojów podczas ramadanu, za złamanie którego groziła kara trzech miesięcy więzienia i 500 rupii pakistańskich grzywny[11]. Islamizacja objęła też media: radio i telewizja nadawały wiadomości w języku arabskim, prezenterki zostały zmuszone do zakrywania twarzy, wreszcie w radiu i telewizji nadawany był adhan[11].

Pod rządami Zia ul-Haqa Pakistan przeżył najszybszy w swojej historii wzrost gospodarczy, należąc do najszybciej rozwijających się krajów świata. Tak dobre wyniki gospodarcze były efektem m.in. cofnięcia przez rząd Zia ul-Haqa socjalistycznych eksperymentów Bhutto[3].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

25 grudnia 1979 Armia Radziecka rozpoczęła inwazję na Afganistan w obronie zainstalowanego przez Moskwę reżimu komunistycznego. Prezydent Pakistanu Zia ul-Haq, uznawszy, że stwarza to zagrożenie dla bezpieczeństwa Pakistanu, zdecydowanie poparł mudżahedinów. Nie tylko umożliwiał przekazywanie im broni przez kraje muzułmańskie i Stany Zjednoczone, ale też pozwolił partyzantom na zakładanie obozów szkoleniowych na terytorium Pakistanu. Przyjął też 3 mln afgańskich uchodźców. Pakistan dzięki temu stał się cennym sojusznikiem Zachodu, który przy okazji znacznie złagodził krytykę, rozpoczętego już przez rząd Bhutto, pakistańskiego programu jądrowego. Zia kontynuował wsparcie dla mudżahedinów pomimo zawarcia w Genewie porozumienia w sprawie wycofania wojsk radzieckich z Afganistanu[3].

Za rządów Zia ul-Haqa Pakistan w 1979 wycofał się z CENTO i przystąpił do ruchu państw niezaangażowanych[12][7]. Zia utrzymywał bliskie relacje ze światem muzułmańskim. Podejmował wysiłki na rzecz zakończenia wojny iracko-irańskiej[7]. Jednocześnie był oskarżany przez Indie o wspieranie terrorystów sikhijskich[3].

Wzrost opozycji. Powrót do rządów parlamentarnych[edytuj | edytuj kod]

Mimo wysiłków i gospodarczego rozkwitu kraju, dyktatura generała Zia ul-Haqa nie cieszyła się w społeczeństwie popularnością[3]. W 1981 powstał Ruch na rzecz Przywrócenia Demokracji (MRD), którego główną siłą była PPP kierowana przez Benazir Bhutto i jej matkę Nusrat. Sprzeciwiał się on radykalnej islamizacji i militaryzacji życia społecznego Pakistanu[12].

W grudniu 1984 Zia zorganizował referendum w sprawie kontynuacji swoich rządów. Ponad 95% głosujących opowiedziało się za powierzeniem generałowi urzędu prezydenta na kolejne pięć lat[7]. Frekwencja wyniosła zaledwie 10%[3]. W następstwie referendum, Zia ogłosił wybory do Zgromadzenia Narodowego i zgromadzeń prowincjonalnych. Zgodnie z poprawką do konstytucji z 1973, miały one mieć charakter bezpartyjny. Kandydaci musieli uzyskać poparcie co najmniej 50 osób. Głosowanie, zbojkotowane przez MRD, odbyło się w lutym 1985, tym razem przy wysokiej (53,69% w wyborach do Zgromadzenia Narodowego i 57,37% w elekcji zgromadzeń prowincjonalnych) frekwencji. Po wyborach funkcję premiera objął Mohammad Khan Junejo[13].

19 listopada 1985 przyjęta została ósma poprawka do konstytucji. Przyznała ona prezydentowi szerokie prerogatywy, m.in. uprawnienie do rozwiązania Zgromadzenia Narodowego według własnego uznania[14].

Pod koniec 1985 Zia zniósł stan wojenny. W 1986 do kraju powróciła też przywódczyni PPP Benazir Bhutto. Zdławiona w latach 1977-1979 opozycja zaczęła się odradzać, szczególnie w tych prowincjach, gdzie silne wpływy miała PPP. Zia zaczął tracić poparcie wśród elit i dowódców wojska[3]. W tej sytuacji 29 maja 1988 prezydent odwołał rząd Junejo i rozwiązał Zgromadzenie Narodowe oraz zgromadzenia prowincjonalne, zapowiadając nowe wybory w terminie 90 dni[15].

Śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Grobowiec Muhammada Zia ul-Haqa

17 sierpnia 1988 Zia udał się do Bahawalpuru na demonstrację czołgu M1 Abrams[3][16]. Powrotny samolot Lockheed C-130 Hercules tuż po starcie z lotniska w Bahawalpurze rozbił się na pustyni. Zginęło 31 osób (wszyscy na pokładzie), w tym prezydent Zia, przewodniczący komitetu połączonych szefów sztabu gen. Akhtar Abdur Rahman (wcześniej długoletni szef pakistańskiego wywiadu Inter-Services Intelligence), szef sztabu generalnego Mohammed Afzaal, ambasador Stanów Zjednoczonych w Pakistanie Arnold Raphel oraz amerykański attaché wojskowy gen. Herbert M. Wassom[3][16][17]. Katastrofa najprawdopodobniej była wynikiem zaplanowanego zamachu[18][19]. Śledztwo nie wskazało winnych, jednak za najbardziej prawdopodobną przyczynę katastrofy uznało „zbrodniczy akt sabotażu”. Warto zaznaczyć, że zarówno Zia, jak i Abdur Rahman nie chcieli początkowo udać się na pokaz[3].

Po śmierci Zia ul-Haqa obowiązki prezydenta, zgodnie z konstytucją, przejął przewodniczący Senatu Ghulam Ishaq Khan. Zia został pochowany w meczecie Króla Fajsala w Islamabadzie[16].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Countries Pa-Pe (ang.). rulers.org. [dostęp 2019-10-24].
  2. a b c d General Muhammad Zia-ul-Haq (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-23].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Wojciech Tomaszewski: Kto zabił prezydenta? Zagadka śmierci Muhammada Zia ul-Haq. Histmag.org, 2014-04-01. [dostęp 2019-10-23].
  4. Adam Rysiewicz (red.), Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, t. 6, Warszawa 2008, s. 94, ISBN 978-83-7469-688-3.
  5. a b c d e f g Index Z (ang.). rulers.org. [dostęp 2019-10-23].
  6. a b Martial Law under General Zia-ul-Haq (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-23].
  7. a b c d e f g Mohammad Zia-ul-Haq (ang.). Britannica.com. [dostęp 2019-10-23].
  8. a b c Index Bb-Bh (ang.). rulers.org. [dostęp 2019-10-23].
  9. a b Zulfikar Ali Bhutto (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-23].
  10. a b Janusz W. Gołębiowski (red.), Świat w przekroju 1980, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1980, s. 247-248, ISSN 0137-6799.
  11. a b c Islamization Under General Zia-ul-Haq (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-23].
  12. a b Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 12, 2005, s. 731, ISBN 83-89651-47-5.
  13. General Elections, February 1985 (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-24].
  14. Historic 8th Amendment is passed (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-24].
  15. Muhammad Khan Junejo Becomes Prime Minister (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-24].
  16. a b c Death of General Zia-ul-Haq (ang.). Story Of Pakistan. [dostęp 2019-10-24].
  17. Naziha Syed Ali: Dawn investifations: Mystery still surrounds Gen Zia's death, 30 years on (ang.). dawn.com. [dostęp 2019-10-24].
  18. Marek Urbański, Paweł Wieczorkiewicz (red.), Mały oksfordzki słownik historii świata w XX wieku, Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 671, ISBN 83-7129-191-4.
  19. Oksfordzki słownik biograficzny, Warszawa: Świat Książki, 1999, s. 474, ISBN 83-7227-109-7.