Nad Niemnem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: Nad Niemnem (ujednoznacznienie).
Nad Niemnem
Ilustracja
Fragment rękopisu powieści
Autor Eliza Orzeszkowa
Tematyka społeczno-obyczajowa
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1888
Wydawca Gebethner i Wolff

Nad Niemnem – społeczno-obyczajowa powieść pozytywistyczna Elizy Orzeszkowej z 1888 roku.

Trzytomowy utwór przedstawia panoramę polskiego społeczeństwa drugiej połowy XIX wieku, nawiązując również do czasów powstania styczniowego. Powieść publikowano po raz pierwszy w odcinkach na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” od stycznia do grudnia 1887. W postaci książkowej Nad Niemnem ukazało się w edycji warszawskiego Gebethnera i Wolffa w roku następnym.

Powieść została przez współczesnych uznana za arcydzieło. Stanisław Brzozowski nazwał Orzeszkową „młodszą siostrą Mickiewicza”[1]. Popularność powieści przekroczyła oczekiwania autorki, ale spowodowała też zainteresowanie cenzury, o ile pierwsze wydania przeszły bez zastrzeżeń, o tyle planowane czwarte, w 1890 roku, zostało wstrzymane[2].

Okoliczności powstania powieści[edytuj | edytuj kod]

W 1884 roku redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”, Marian Gawalewicz, zamówił u Orzeszkowej powieść społeczną, która miałaby obejmować tematykę relacji między starszym i młodszym pokoleniem oraz stosunków między dwiema warstwami społecznymi, szlachtą zagrodową i mieszkańcami wsi. Pod koniec tegoż roku redakcja zapowiedziała publikację powieści pod tytułem Mezalians[2]. Początkowo autorka zamierzała ograniczyć fabułę utworu jedynie do problemu małżeństwa pomiędzy panną z wyższych sfer a mężczyzną pochodzącym ze szlachty zagrodowej. Z czasem jednak tło obyczajowe uległo poszerzeniu i wzbogaceniu, Orzeszkowa zrezygnowała więc z pierwotnego tytułu. W 1886 roku trwała intensywna praca nad tekstem, przeważnie w dworze w Miniewiczach, niedaleko wsi Bohatyrowicze. Opis wesela Elżuni z III tomu powieści inspirowany był rzeczywistym weselem, w którym pisarka uczestniczyła wśród gości.

Kompozycja i konstrukcja powieści[edytuj | edytuj kod]

Miejsce i czas akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści rozgrywa się pomiędzy czerwcem i sierpniem 1886 roku. Miejsce akcji to grodzieńszczyzna[1].

W powieści mamy do czynienia z podwójną perspektywą czasową. Przeszłość jest wywoływana poprzez wspomnienia bohaterów, czasem opis narratora. Jej pokazywanie służy ocenie postępowania bohaterów i ich charakterów[1].

Przynależność gatunkowa[edytuj | edytuj kod]

Niemen wśród lasów nadbrzeżnych

Krytyka literacka, bardzo zainteresowana utworem Orzeszkowej, uznała Nad Niemnem za epopeję. Orzeszkowa starała się jednak napisać powieść zgodnie z postulatami realizmu – tzn. ograniczyć i zupełnie wyeliminować komentarz odautorski, oceny narracyjne i moralizatorstwo. Efekt końcowy nie jest zupełnie udany – niekiedy autorka wtrąca bowiem retoryczny patos, uroczystą składnię, poetyzmy itp. Sugeruje też czytelnikowi, które z postaci są pozytywne, a z którymi sympatyzować nie należy. Natomiast zgodnie z konwencją powieści realistycznej szeroko opisuje tło fabularne powieści, skupia się na przyrodzie, szczegółowo opisuje postacie itd. Orzeszkowa zawarła w utworze m.in. opisy 140 gatunków roślin o nazwach specjalistycznych lub potocznych.

Motywy powieściowe[edytuj | edytuj kod]

Powstańcza mogiła w lasach litewskich
  • Powstanie styczniowe – wprowadzone do powieści poprzez motyw Mogiły (leśnego uroczyska będącego grobem 40 powstańców) należącej do dóbr Korczyńskich. Powstańcy są wyidealizowani; problem ich podziału na „białych” i „czerwonych” jest ledwie wspomniany w powieści, brak też jest rozważań nad powstańczymi błędami czy pytań o postawę chłopstwa. Emilia Korczyńska, Teresa Plińska, Bolesław Kirło, Ignacy Orzelski, Darzeccy, Teofil Różyc to osoby, których Mogiła nie interesuje, nie czczą bowiem pamięci poległych, ale spośród nich jedynie Zygmunt Korczyński odważa się z nich wyśmiewać (podczas rozmowy z matką).
  • Mezalians – wprowadzony do utworu przede wszystkim poprzez legendę Jana i Cecylii. Mezalians ten został „uświęcony” przez autorytet narodowy. Ślub Jana i Justyny w powieści jest powtórzeniem mitycznego wzorca. Trzecim z kolei mezaliansem jest prawdopodobny ślub Witolda z Marynią Kirlanką, czwartym – małżeństwo Andrzejowej Korczyńskiej, a piątym – ślub Ładysia Bohatyrowicza z chłopką.
  • Anzelm przechowuje kilka polskich książek, m.in.: Pana Tadeusza, Psałterz Dawidów i Ogrody północne jako utwory ofiarowane mu kilkadziesiąt lat wcześniej przez Andrzeja Korczyńskiego. Dobranie akurat tych trzech tytułów pełni funkcję dydaktyczną wobec czytelnika.
  • Kwestia kobieca – zawsze ważna w twórczości Orzeszkowej. Autorka pokazuje w powieści wiele typów kobiecych: Martę Korczyńską, która w obawie przed utratą pozycji społecznej nie zdecydowała się na małżeństwo z ukochanym, Anzelmem Bohatyrowiczem; Emilię Korczyńską, rozleniwioną i histeryczną egoistkę, zupełnie nieprzejmującą się sprawami domu; Teresą Plińską, starą pannę wiecznie czekającą na potencjalnego męża; młode pokolenie pustych panien (Leonia Korczyńska, siostry Dareckie), zainteresowanych tylko strojami i zabawami[1].

Sentymentalizm i romansowość[edytuj | edytuj kod]

W powieści widoczne są wpływy sentymentalizmu i roussowskiego pojmowania natury. Autorka poprzez fabułę podkreśla, że „prosty lud” żyje harmonijnie z przyrodą i instynktownie wie, że musi ją ochraniać.

Bohatyrowiczowie nie mają wykształcenia, nie wysyłają swoich dzieci do miejskich szkół. Są jednak wyżej cenieni przez autorkę niż przedstawiciele „wyższej kultury” (Emilia, Zygmunt, Kirło). Orzeszkowa zwraca uwagę na niebezpieczeństwo odcięcia się od korzeni, przyrody i swojego otoczenia w imię źle pojmowanej kultury „wysokiej”.

Według Józefa Bachórza warstwa romansowa powieści jest stereotypowa – podobny schemat fabularny pojawiał się wielokrotnie we wcześniejszych, drugorzędnych utworach. Scenki miłosne są sztampowe i nieoryginalne. Sceny, w których zakochani są sam na sam, są teatralnie wydłużane, co miało w zamierzeniu autorki nadać im walor poetycki[3].

Postacie[edytuj | edytuj kod]

  • Justyna Orzelska – urodziwa i inteligentna dwudziestoczteroletnia panna, uboga szlachcianka, żyjąca na łaskawym chlebie u bogatszej rodziny Korczyńskich. Kilka lat wcześniej przeżyła nieszczęśliwą miłość do kuzyna, Zygmunta Korczyńskiego, który to związek ze względu na różnice społeczne i materialne, został odrzucony przez matkę Zygmunta, Andrzejową Korczyńską. Justyna stała się niedostępna i dumna. Unikała także życia towarzyskiego. Szokuje rodzinę odrzucając oświadczyny bogatego morfinisty, Teofila Różyca. Jej puste życie zmienia poznanie Jana Bohatyrowicza, który sprawia, że dziewczyna odzyskuje wiarę w siebie. Justyna poznaje i akceptuje ludzi mieszkających w zaścianku, a pod koniec powieści zaręcza się z Jankiem. Jest bohaterką pozytywistyczną, pragnie przyczynić się do poprawiania warunków bytowych ludzi ze wsi. W filmie z 1986 postać zagrała Iwona Katarzyna Pawlak.
  • Jan Bohatyrowicz – syn Jerzego Bohatyrowicza, bratanek Anzelma. Wychowuje przyrodnią siostrę Antolkę i pomaga prowadzić gospodarstwo Anzelmowi. Jest pracowity, pięknie śpiewa. Od dawna milcząco zakochany w Justynie, wprowadza ją w świat prostych, ale pozytywnych wartości. W filmie zagrał go Adam Marjański.
  • Anzelm Bohatyrowicz – syn Szymona Bohatyrowicza, brat Jerzego, stryj Janka Bohatyrowicza. Uczestnik powstania styczniowego. W młodości łączyło go gorące uczucie z Martą Korczyńską, która jednak lękając się opinii środowiska i ciężkiej pracy odrzuciła jego oświadczyny. Anzelm klęskę powstania i niepowodzenie osobiste ciężko odchorował. Obawia się zgromadzeń, unika kłótni; troszczy się o grób Jana i Cecylii. W filmie postać zagrał Michał Pawlicki.
Włodzimierz Łuskina, Wesele Elżuni Bohatyrowiczówny i Franciszka Jaśmonta
  • Bohatyrowiczowie (m.in. Anzelm, Janek, Fabian) – w niektórych wypowiadanych przez nich kwestiach uwidacznia się staropolszczyzna (przede wszystkim u mężczyzn). Ich styl jest niemal zawsze uroczysty, a rzadko rubaszny; występują liczne przysłowia, porzekadła, rymowanki i aforyzmy. Bohatyrowiczowie kultywują także ludowe pieśni, co kontrastuje z zachowaniem Korczyńskich w ich dworze, gdzie się gra, ale nie śpiewa. Innym dobrem kultury czczonym przez Bohatyrowiczów jest trwanie dziedzictwa obyczajowego – pewnego ładu społecznego, unormowanego przez określone zachowania, gesty czy stosunki sąsiedzkie. Unikają jednak formalizmu i skostnienia obyczajów. Ich religijność polega głównie na przestrzeganiu przykazań, a nie na praktykach dewocyjnych. Autorka wyraźnie nie położyła nacisku na polski katolicyzm obrzędowy, a w życiu tradycjonalistycznej wsi brak obecności księdza.
Przyjazd gości do ziemiańskiego dworu
(mal. Marcin Zaleski, 1839)
  • Benedykt Korczyński – cechuje go zgorzknienie (spowodowane przez przeciwności losu, wybory między złem a złem, walkę o ojcowiznę z zaborcą itp.) i w efekcie – samotność. Odgrodził się od Bohatyrowiczów, ponieważ to oni pierwsi wytoczyli mu kiedyś proces, co zapoczątkowało ich wzajemną niechęć. W swym dworze może liczyć tylko na siostrę Martę. Ojciec Witolda i Leoni, mąż Emilii. W filmie zagrał go Janusz Zakrzeński.
  • Witold Korczyński – postać jednoznacznie pozytywna; symbolizuje tych młodych ludzi, którzy wyciągają wnioski z przeszłości i wierzą w odrodzenie narodu poprzez lud. Najstarsze dziecko Benedykta i Emilii Korczyńskich, starszy brat Leoni, Witold jest podobny do swojego stryja. Równocześnie jednak jest to postać bezbarwna i konwencjonalna. We wszystkich konfliktach z ojcem zawsze ma rację. W filmie zagrał go Marek Herbik.
  • Pozostałe ważniejsze postacie: Teofil Różyc, Andrzejowa Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Marta Korczyńska, Emilia Korczyńska, Bolesław Kirło, Maria Kirłowa, Jadwiga Domuntówna, Teresa Plińska.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. T. II. Warszawa: PWN, 1985, s. 7-8. ISBN 83-01-01520-9.
  2. a b Jan Detko: Eliza Orzeszkowa. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1971.
  3. Józef Bachórz: Wstęp. W: Eliza Orzeszkowa: Nad Niemnem. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996. ISBN 83-04-04337-8.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]