Eliza Orzeszkowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Eliza Orzeszkowa
Ilustracja
Eliza Orzeszkowa, fotografia, 1904
Data i miejsce urodzenia 6 czerwca 1841
Milkowszczyzna
Data i miejsce śmierci 18 maja 1910
Grodno
Narodowość polska
Język polski
Dziedzina sztuki literatura piękna
Epoka realizm
Muzeum artysty Muzeum Elizy Orzeszkowej w Grodnie
Ważne dzieła
Eliza Orzeszkowa
Herb
Korwin
Rodzina Pawłowski
Ojciec Benedykt Pawłowski
Matka Franciszka Kamieńska
Tablica pamiątkowa w Milkowszczyżnie (2015)
Eliza Orzeszkowa ok. r. 1867
Eliza Orzeszkowa w 1900
Grób Orzeszkowej na cmentarzu farnym w Grodnie

Eliza Orzeszkowa z domu Pawłowska herbu Korwin, primo voto Orzeszko, secundo voto Nahorska, pseudonim „E.O.”, „Bąk (z Wa-Lit-No)”, „Li...ka”, „Gabriela Litwinka” (ur. 6 czerwca 1841 w Milkowszczyźnie, zm. 18 maja 1910 w Grodnie) – polska pisarka epoki pozytywizmu, autorka powieści Nad Niemnem (1888), nominowana do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1905[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się jako Elżbieta Pawłowska, młodsza córka adwokata Benedykta Pawłowskiego i jego drugiej żony – Franciszki z Kamieńskich. Ojciec, o zainteresowaniach intelektualnych i wysokiej kulturze, zgromadził w domu rodzinnym cenną galerię obrazów oraz bibliotekę liczącą kilka tysięcy tomów. Zmarł jednak, gdy Elżbieta miała 3 lata. Majątek wydzierżawiono, a mieszkańcy przenieśli się do Grodna i zamieszkali w parterowym domu przy ulicy Brygidzkiej (obecnie: Karla Marksa). Odtąd wychowywały ją same kobiety: matka, która zwała ją Lisą (stąd Eliza), babka Kamieńska, nazywająca ją Ziunią, jej starsza o trzy lata siostra Klementyna oraz opiekunka (mamka) Michalina Kobylińska. Dziewczynka szybko zaczęła przejawiać talent literacki, dużo czytała i pisała opowiadania.

W 1852 roku jedenastoletnia Eliza w towarzystwie babki pojechała po nauki do Warszawy. W latach 1852–1857 kształciła się na pensji sakramentek. W 1855 r. poznała pensjonarkę Marię Wasiłowską, późniejszą Marię Konopnicką. Wspólne zainteresowania literackie scementowały ich przyjaźń na całe życie. Obydwie bardzo lubiły czytać i deklamować poezje, w szczególności zakazane utwory Adama Mickiewicza. Talent Elizy i Marii bardzo cenił sobie ich nauczyciel Ignacy Kowalewski.

Małżeństwo z Piotrem Orzeszką[edytuj | edytuj kod]

W maju 1857 roku Eliza wróciła do Milkowszczyzny. Chętnie uczestnicząc w sąsiedzkich balach, na jednym z nich poznała Piotra Orzeszkę, starszego od niej o szesnaście lat dalekiego kuzyna jej ojczyma. Jako kawaler stracił on większość swego majątku na rozrywki i małżeństwo z jedyną spadkobierczynią Milkowszczyzny było okazją poprawienia sytuacji finansowej. Kilka dni po balu do domu państwa Widackich przybył swat prosić o rękę młodej panny Elizy. Za namową despotycznej matki oświadczyny zostały przyjęte.

21 stycznia 1858, w wieku niespełna 17 lat, Eliza wyszła za mąż za Piotra Orzeszkę, ziemianina z powiatu kobryńskiego i zamieszkała w Ludwinowie, majątku męża. Pierwsze lata małżeństwa Eliza potem określała czasem „beztroskiego karnawałowania”, a także swoim „uniwersytetem”, gdyż znużona błahością życia towarzyskiego często sięgała do książek z ojcowskiej biblioteki. Powróciły wówczas pensjonarskie marzenia o uszczęśliwianiu wsi. Wraz z młodszym bratem męża, Florentym, założyła w Ludwinowie szkółkę wiejską. Tymczasem narastał konflikt z mężem, niepodzielającym ich fascynacji wsią i wiejskim ludem. W 1862 Orzeszkowa przebywała dłuższy czas w Warszawie, gdzie pod wpływem patriotycznych kazań rabina Markusa Jastrowa podjęła hasło asymilacji polskich Żydów. Po powrocie do Ludwinowa przebywała tam przez czas powstania styczniowego, wspierając powstańców w służbach pomocniczych. Od połowy czerwca 1863, przez około dwa tygodnie, w Ludwinowie przebywał wyczerpany i chory Romuald Traugutt, którego później (w lipcu) Orzeszkowa własnym powozem odwiozła do granicy Królestwa Polskiego. W napisanych wiele lat później nowelach, takich jak Gloria victis, próbowała opisać swój udział w powstaniu w formie zbeletryzowanej.

Najprawdopodobniej mąż Orzeszkowej w samym powstaniu nie brał czynnego udziału, ale tylko za jego zgodą (i na jego odpowiedzialność) Romuald Traugutt mógł przebywać w Ludwinowie. Wskutek tego, zadenuncjowany przez służbę, Piotr Orzeszko został jesienią 1863 aresztowany, a w marcu 1865 zesłany na Sybir do guberni permskiej; jego majątek skonfiskowano. Eliza Orzeszkowa wbrew pierwotnym postanowieniom nie pojechała za nim, lecz na początku 1864 przeniosła się do Milkowszczyzny i wszczęła proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Dzięki pośrednictwu kanoników murawiewowskich uzyskała je w 1869.

Sprzedaż Milkowszczyzny[edytuj | edytuj kod]

Nie radząc sobie z zarządzaniem majątkiem ziemskim, po naradach z jednym z jej przyjaciół – prawnikiem Stanisławem Nahorskim, zdecydowała się na sprzedaż Milkowszczyzny. Ponieważ Polacy nie mogli nabywać ziemi w guberniach zachodnich, w 1870 r. nabywcą został rosyjski pułkownik Doury. Od roku 1869 Eliza Orzeszkowa zamieszkała w Grodnie i wykazując się dużą pracowitością, zajęła się pisaniem.

Z lat wczesnej twórczości na uwagę zasługują Marta[2], Pan Graba[3] [4][5]oraz Meir Ezofowicz[6]. Charakter krytycznoliteracki miały rozprawy Kilka uwag nad powieścią (1866), Listy o literaturze (1873) oraz znacznie późniejsza O powieściach T.T. Jeża z rzutem oka na powieść w ogóle (1879). W twórczości dominuje realizm. Powstaje najważniejsza powieść Nad Niemnem[7] oraz pokrewna tematycznie – Cham (1888). Po tym okresie niewiele już dzieł literackich Orzeszkowej osiąga takie wyżyny talentu. Korzystnie wyróżnia się nowelistyka: Dobra pani, A...B...C...[8] oraz Tadeusz. Ciekawa jest także powieść Dwa bieguny[9] (1893), wydana w Petersburgu nakładem księgarni BR.Rymowicz, oraz Bene nati[10] (1891).

Małżeństwo ze Stanisławem Nahorskim[edytuj | edytuj kod]

W roku 1894 Eliza Orzeszkowa wyszła za mąż za wieloletniego przyjaciela – Stanisława Nahorskiego. Poświęcała wiele czasu na akcje filantropijne i społeczne. Korespondowała z wieloma wybitnymi osobistościami ówczesnego życia społecznego i literackiego, takimi jak Leopold Méyet oraz Zygmunt Miłkowski. Współpracowała z tygodnikiem „Bluszcz”.

19 listopada 1896 roku, podczas hucznie obchodzonych jej imienin, jej mąż doznał paraliżu serca i zmarł. Był to dla pisarki ogromny cios.

Nominacje do Literackiej Nagrody Nobla[edytuj | edytuj kod]

W 1904 roku pośród kandydatów do Literackiej Nagrody Nobla pojawiło się nazwisko Elizy Orzeszkowej. W wewnętrznych dokumentach komitetu nagrody występowała często jako Elise Orzeszko. Jej kandydaturę zgłosił Aleksander Brückner, ówczesny profesor uniwersytetu berlińskiego. Kandydatura uzyskała poparcie Alfreda Jensena, który w opracowaniach na temat jej twórczości stawiał ją pod niektórymi względami nawet wyżej od Henryka Sienkiewicza.

Członkowie Komitetu Noblowskiego po przeczytaniu dostarczonych książek i nowel Orzeszkowej zgodnie wyrazili opinię, iż wyróżnienie należy się jej w równym stopniu, co Sienkiewiczowi. W jednym z dokumentów można nawet przeczytać:

Quote-alpha.png
O ile w tekstach Sienkiewicza bije szlachetne polskie serce, to w twórczości Elizy Orzeszkowej bije serce człowieka.

Większość członków komitetu wysunęła wniosek o przyznaniu nagrody Henrykowi Sienkiewiczowi, mniejsza grupa zaproponowała podział nagrody. Argumentowano m.in., że Sienkiewicz jest i tak w Polsce bardziej znany i popularny, natomiast wyróżnienie wraz z nim równej mu poziomem pisarki spowoduje zasłużony wzrost jej popularności. Argumentacja mniejszości nie przekonała przeciwników, którzy wspólnie twierdzili, że podziały nagród są niezgodne z intencją fundatora. „Za cztery, pięć lat będzie można przyznać to wyróżnienie Elise Orzeszko” – napisał przewodniczący Komitetu i sekretarz Akademii Carl Wirsen. Nagrodę przyznano więc wyłącznie Sienkiewiczowi.

W 1909 pisarka ponownie była kandydatką do Nagrody Nobla[potrzebny przypis], lecz Szwedzi przeforsowali wtedy przyznanie nagrody swej rodaczce Selmie Lagerlöf.

Otrzymała tytuł członka honorowego Towarzystwa Szkoły Ludowej[11].

W 1910 roku Orzeszkowa wstąpiła do loży teozoficznej Alba, będącej do 1912 roku częścią składową Rosyjskiego Towarzystwa Teozoficznego[12].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Orzeszkowa zmarła 18 maja 1910 w Grodnie[13] po ciężkiej chorobie serca. Ponieważ była niepraktykująca, ks. proboszcz Juliusz Ellert odmówił jej pogrzebu[14][15]. Dopiero po interwencji biskupa pochowano ją w Grodnie 23 maja 1910 r. na cmentarzu farnym. Podczas nabożeństwa żałobnego przyjaciel i spowiednik Orzeszkowej – ks. Stanisław Miłkowski, wygłosił w farze grodzieńskiej okolicznościowe przemówienie. Jeden z żałobnych mówców, Józef Kotarbiński, podsumowując życie, działalność społeczną i literacką pisarki, użył nad trumną znamiennych słów: „Ona była żywą mądrością i czującym sercem całej epoki...”

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

W 1877 wspólnie z Wilhelminą Zyndram-Kościałkowską napisała i opublikowała opowiadanie Złota hrabinka, będące debiutem literackim Kościałkowskiej[18].

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Elizy Orzeszkowej.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. nobelprize.org: Nomination for Nobel Prize in Literature: Eliza Orzeszkowa (ang.). W: Nomination Database [on-line]. Nobel Media AB 2018. [dostęp 2018-09-13].
  2. Eliza Orzeszkowa, Marta : powieść, wyd. 1885, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  3. Eliza Orzeszkowa, Pan Graba : powieść w 3-ch częściach. Cz. 1, Pająk i muchy, wyd. 1872, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  4. Eliza Orzeszkowa, Pan Graba : powieść w 3-ch częściach. Cz. 2, Muchy w pajęczynie, wyd. 1872, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  5. Eliza Orzeszkowa, Pan Graba : powieść w 3-ch częściach. Cz. 3, Otchłanie i porty, wyd. 1872, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  6. Eliza Orzeszkowa, Meir Ezofowicz : powieść z życia Żydów, wyd. 1879, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  7. Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem, wyd. 1899, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  8. Eliza Orzeszkowa, W zimowy wieczór ; A...B...C... ; Przy dochodzeniu śledczem ; Tadeusz ; Gedali, wyd. 1888, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  9. Eliza Orzeszkowa, Dwa bieguny : powieść Elizy Orzeszkowej, wyd. 1893, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  10. Eliza Orzeszkowa, Bene nati : powieść wiejska, wyd. 1891, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  11. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912. Kraków: 1913, s. LXXIII.
  12. Ludwik Hass, Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905-1928. Warszawa 1984, s. 88.
  13. Kronika. „Głos Rzeszowski”, s. 2, nr 22 z 29 maja 1910. 
  14. Andrzej Romanowski, Skandalistka znad Niemna, Polityka nr 23/2010.
  15. Pogrzeb Elizy Orzeszkowej, fotografia, 1910, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  16. Eliza Orzeszkowa, Na dnie sumienia. T. 1, wyd. 1873, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  17. Eliza Orzeszkowa, Iskry : nowele, wyd. 1898, polona.pl [dostęp 2018-03-27].
  18. Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny. T. Tom drugi I–Me. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2001, s. 221. ISBN 83-02-08101-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grażyna Borkowska, Małgorzata Czermińska, Ursula Phillips, Pisarki polskie od średniowiecza do współczesności, Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 2000, ISBN 83-87316-74-1, OCLC 830307555.
  • Detko Jan, „Eliza Orzeszkowa”, „Wiedza Powszechna”, Warszawa, 1971
  • Jankowski Edmund, „Eliza Orzeszkowa”, „Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1964
  • Klarner Zofia, „Eliza Orzeszkowa”, „Czytelnik”, Warszawa, 1947
  • Gabriela Pauszer-Klonowska, Pani Eliza, Warszawa: „Czytelnik”, 1989, ISBN 83-07-01384-4, OCLC 69508039.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]