Nadberezyńcy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nadberezyńcy
Ilustracja
Strona tytułowa pierwszego wydania „Nadberezyńców” z dedykacją autora
Autor Florian Czarnyszewicz
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Buenos Aires
Język polski
Data wydania 1942

Nadberezyńcy[1] – powieść Floriana Czarnyszewicza wydana na emigracji w 1942 roku ukazująca losy mieszkańców polskich zaścianków leżących nad Berezyną w latach 19111920 na tle wydarzeń historycznych. Powieść była debiutem literackim pisarza i jest jego beletryzowaną autobiografią.

Powieść Nadberezyńcy uważana jest za epopeję szlachty zagrodowej zamieszkującej Kresy dawnej Rzeczypospolitej. Z tego względu zestawiana jest z Panem Tadeuszem, Trylogią czy Nad Niemnem[2][3][4]. Ponieważ opowiada schyłek tamtego „świata”, więc bywa też określana jako „polskie Przeminęło z wiatrem” lub „Wojna i pokój naszych Kresów”[5].

Powieścią zachwycali się krytycy literaccy: min. Melchior Wańkowicz, Czesław Miłosz i Józef Czapski. Nadberezyńców uznano za „jedną z najważniejszych i najpiękniejszych powieści polskich XX wieku”[6].

Gatunek[edytuj | edytuj kod]

Widok na Berezynę

Nadberezyńcy są powieścią epicką, z elementami awanturniczymi i romantycznymi. Zawierają też wątki historyczne i społeczno-obyczajowe.

Język, jakim posługują się bohaterowie jest jedynym zachowanym autentycznym świadectwem polskiej mowy szlachty zaściankowej żyjącej między Berezyną a Dnieprem. Zawiera wiele elementów gwary kresowej, pozostałości ze staropolszczyzny i zapożyczeń z białoruskiego oraz lokalnych neologizmów. Język obfituje też w elementy patosu, ale też komizmu[7].

Według relacji Marii Danilewicz-Zielińskiej, pierwotnie Czarnyszewicz zaczął spisywać wspomnienia o swojej młodości w formie pamiętnika. Pracę nad nim rozpoczął jeszcze przed rokiem 1939. Ostatecznie pamiętnik przerodził się w trzytomową powieść, jednak w dziejach Stacha Bałaszewicza pisarz przedstawił swoje przeżycia[5][8].

Treść[edytuj | edytuj kod]

Zagroda w zaścianku szlacheckim na Białorusi, ok. 1900 r.

Kanwą powieści są losy dwóch przyjaciół – Stacha Bałaszewicza i Kościka Wasilewskiego – chłopców dorastających na początku XX wieku wśród polskich rodzin żyjących między Berezyną a górnym Dnieprem we wschodniej Białorusi, na tle rozgrywających się wydarzeń historycznych.

Pomimo rusyfikacji oraz oddalenia od ośrodków polskiej kultury zachowują oni tożsamość, a nawet angażują się w działania mające przybliżyć przyłączenie utraconych w wyniku rozbiorów ziem za Berezyną do odradzającej się Rzeczypospolitej[9]. Jednocześnie ważnym motywem jest dojrzewanie młodzieży oraz ich pierwsze dorosłe wybory, w tym pięknie zarysowany wątek miłosny (Karusia i Kościk) oraz awanturniczy motyw szpiegowski.

Nadberezyńcy są jednak przede wszystkim obrazem „świata” szlachty zagrodowej z Kresów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej na początku XX wieku[10]. Pomimo ponad stu lat rugowania szlachta zaściankowa zachowywała tożsamość, zwłaszcza na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego[11]. Jest to obraz dramatycznych losów tej polskiej ludności na ziemiach zabranych oraz zapowiedź jej kresu pod władzą bolszewicką.

Zbudowany w 1903 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Bobrujsku (w powieści kościół Świętej Trójcy), miejsce "Białej Procesji". Widok przed I wojną światową.

Powieść zaczyna się latem 1911 roku, tuż przed pójściem Stasia do szkoły w Wończy. Krótko potem rodzina Bałaszewiczów przeprowadza się ze swojego chutoru Rogi do Smolarni, która jest dużym zaściankiem i skupiskiem szlachty zagrodowej, gdzie pielęgnuje się polski język, zwyczaje i tożsamość. Staś i Kościk dorastają wśród młodzieży smolarskiej w duchu oczekiwania na powrót Polski. Toczą się dyskusje o przygotowaniu ewentualnego powstania, o prowadzeniu nielegalnego nauczania polskiego czy o założeniu katolickiej kaplicy.

Jednocześnie poznać można zwyczaje i życie codzienne smolarzan (np. barwny opis swatów, zaręczyn i wesela), którzy zmagają się z rosyjską władzą i niezrozumieniem białoruskich sąsiadów, ale też bawią się na „wieczorynkach”, uczestniczą w życiu religijnym (katolicka procesja w Bobrujsku) czy przeżywają pierwsze miłości.

Rytm życia w Smolarni i okolicznych zaściankach zaburza wybuch I wojny światowej w 1914 roku, który jednak przynosi również zmianę położenia. Do smolarzan dociera Manifest wielkiego księcia Mikołaja, który przynosi ulgę Polakom w Imperium Rosyjskim, jednak nie spełnia wszystkich oczekiwań. Polacy w "ziemiach zabranych" nadal pozbawieni są swoich praw. Młodzież smolarska pracuje przy kopaniu okopów nad Berezyną, co jest przyczyną awantury o Karusię między Kościkiem a jednym z żołnierzy. Oskarżony o próbę zabójstwa Kościk ukrywa się w puszczy.

Kopiec z mogiłami polskich żołnierzy na terenie Twierdzy w Bobrujsku usypany przez I Korpus Polski w 1918 roku.

Powiew nadziei za Berezynę przynosi organizowanie się w Bobrujsku jesienią 1915 roku przy armii rosyjskiej Brygady Strzelców Polskich. Niektórzy mieszkańcy zaścianków przedostają się nielegalnie do tych oddziałów polskich. Stach tymczasem skutecznie prowadzi działalność edukacyjną i agitacyjną wśród zrusyfikowanej szlachty nadberezyńskiej. Spotyka go za to areszt, z którego brawurowo ucieka.

Zmiana dokonuje się w wyniku klęsk Rosjan na froncie, rewolucji lutowej i obaleniu cara w 1917 roku. Przynosi to nadberezyńcom ulgę, ale też i anarchię. Mieszkańcy zaścianków cierpią z powodu napadów band białoruskich. Swoją władzę umacniają bolszewicy.

Niespodziewanie w lutym 1918 roku oddziały Pierwszego Korpusu Polskiego generała Józefa Dowbor-Muśnickiego opanowują Bobrujsk zajmując obszar leżący między władzą niemiecką a rosyjską. Jest to namiastka niepodległości, pierwsza od powstania listopadowego na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Powstaje „Polska Dowborowa” sięgająca od Słucka do Dniepru, do której ściągają Polacy z Rosji, Białorusi i Ukrainy. Jeden z nadberezyńców zauważa: "W Bobrujsku Polska się zaczęła, która ma być na całym naszym kraju". Mieszkańcy zaścianków ofiarowują swoją pomoc Dowborowi, a 11 młodych smolarzan służy w polskim wojsku.

"Polska Dowborowa" - obszar zajmowany wiosną 1918 roku przez I Korpus Polski (mapka z książki Józefa Dowbor‐Muśnickiego)

Przez kilka miesięcy nadberezyńcy przeżywają pełne nadziei "rajskie chwile" wolności. Młodzież z zaścianków oraz polscy legioniści poznają się i bawią na "wieczorynkach". Odbywają się swaty Hańki i Hipolita oraz ich barwnie opisane zaręczyny i wesele. Karusia jest adorowana przez pana Blinkiewicza. W Smolarni ujawnia się jednak Kościk jako jeden z ułanów krechowieckich, odnawia się jego związek z Karusią. Wiosną w Wończy rozpoczyna się budowa kaplicy.

Niemiecka polityka okupacyjna sprawia jednak, że latem 1918 roku dowborczycy muszą opuścić Bobrujsk. Krótko potem i Niemcy się wycofują, a ziemie między Berezyną a Dnieprem trafiają znów pod władzę sowiecką. Mieszkańcy zaścianków cierpią z powodu represji i rekwizycji. Ujawniają się różne postawy wobec wroga.

Od wiosny 1919 roku zaczynają dochodzić pierwsze głosy o odrodzonej Polsce i posuwających się na wschód „legionach Piłsudskiego”, które gromią bolszewików. W wyniku wojny polsko-bolszewickiej jesienią 1919 wojska polskie osiągają linię Berezyny i zdobywają Bobrujsk. Smolarzanie wspierają „legiony” mając nadzieję na przesunięcie linii władzy polskiej na wschód po Dniepr. Wierzą w nadejście sprawiedliwej Rzeczypospolitej w granicach przedrozbiorowych, w której znajdzie się miejsce dla ludzi wszystkich narodowości i religii.

Granica odrodzonego państwa polskiego jednak zatrzymuje się na Berezynie, więc Smolarnia pozostaje sowiecka. Młodzi mężczyźni z zaścianków przechodzą na stronę wojsk polskich. Kościk i Stach angażują się w działalność wywiadowczą, przeżywając przy tym liczne przygody.

Akcja powieści kończy się zimą na początku 1920 roku (kilka miesięcy przed ofensywą bolszewicką), gdy granice władzy polskiej sięgają najdalej na wschód i nadberezyńcy są pełni nadziei na powrót ich ziem do Polski.

Częściową kontynuacją losu bohaterów Nadberezyńców jest powieść Wicik Żywica.

Miejsca[edytuj | edytuj kod]

Miejsca, w których toczy się akcja powieści. Zaznaczone są: Bobrujsk, Kliczew, Przesieka Druga, Smolarnia, Rogi, Potoka i Bacewicze (na podstawie polskiej mapy wojskowej z 1934 roku).

W powieści wymienionych jest z nazwy ponad 70 miejscowości na terenie dzisiejszej wschodniej Białorusi. Większość z nich (poza dużymi miastami) występuje pod zmienionymi przez autora nazwami, prawdopodobnie w celu ochrony ich mieszkańców przed represjami sowieckimi. W wielu przypadkach można jednak zlokalizować ich rzeczywiste pierwowzory[12].

  • Smolarnia – wieś położona na wschód od Berezyny, zamieszkana przez szlachtę zagrodową, główne miejsce akcji powieści. Zaścianek liczący 22 gospodarstwa, dotykający polami puszczy[13], leżący 7 wiorst (ok. 7,5 km) od najbliższego miasteczka, Wończy. Mieszkańcy Smolarni zachowują polską tożsamość i zwyczaje. Powieściowa Smolarnia bywała utożsamiana z wsią Smolarnia (biał. Smalarnia) położoną 5 km na zachód od Kliczewa (powieściowej Wończy)[14][15]. Jednak sam pisarz w 1953 roku ubolewał, że jego Smolarnia „zarasta drzewami”[8], zaś według ustaleń białoruskiej dziennikarki Alieny Liaszkiewicz podkliczewska Smolarnia/Smalarnia nigdy nie była wsią „szlachecką” (czyli polską)[16]. Podobnie twierdzi biograf pisarza Bartosz Bajków, według którego powieściową Smolarnią była wieś Przesieka (ros. Пересека, Pieriesieka), konkretnie Przesieka Druga (Przesieka II), leżąca ok. 7-10 kilometrów na wschód od Kliczewa. Przesieka była zamieszkanym przez polską ludność zaściankiem, w którym dorastał nastoletni Florian Czarnyszewicz[17][8]. Lokalizacja Przesieki widoczna na przedwojennych mapach topograficznych odpowiada opisowi z powieści (odległość do miasteczka, bliskość puszczy i Wielkiego Błota, widoczny charakterystyczny „klin”). Również na zdjęciach satelitarnych na wschód od Kliczewa widoczne są pola i pozostałości nieistniejącej dziś wsi [18], najwidoczniej zlikwidowanej w latach 1937–1938 w ramach operacji polskiej NKWD. Według B. Bajkowa „obecnie obie Przesieki pokrywa gęsty las”[8][19].
Kliczew oraz Smolarnia (Stara i Nowa), Przesieka Druga i chutory Międzyrzecze i Czerełosow na wojskowej mapie sowieckiej z 1937 roku (N-35-95-D).
  • Rogi – chutor Bałaszewiczów założony przez nich w 1875 roku w „międzyrzeczu”, w „rogu” u zbiegu dwóch rzeczułek. Rogi leżały 9 wiorst (ok. 10 km) od miasteczka Wończa i 5 wiorst od najbliższej osady, białoruskiej wsi Nity. Bałaszewiczowie opuszczają Rogi w 1913 roku, by przeprowadzić się do niedalekiej Smolarni, a na ich miejsce wprowadzają się trzy rodziny. Rzeczywista wieś o nazwie Rogi lub Rohi (biał. Рагі, Rahi) leży 17 km na wschód od Kliczewa i około 10 km na północny wschód od Przesieki. Pod koniec XIX wieku Rogi/Rohi były chutorem liczącym 3 gospodarstwa, ale już w 1908 roku liczyły 19 gospodarstw[20]. Jednak w sąsiedztwie Przesieki Pierwszej znajdował się chutor o interesującej nazwie Międzyrzecze (х. Междуречье)[21], który leżał między rzeczkami Pieriesieka (Przesieka) i Pieriesopnia. Natomiast „na zachodzie w rogu” u samego zbiegu tych dwóch rzeczułek leżał drugi chutor o nazwie Czerełosow (х. Черелосoв), którego położenie również odpowiada opisowi z powieści[22]. Również według Bartosza Bajkowa powieściowe Rogi znajdują się w okolicach Przesieki[23].
Kliczew, Przesieka Druga i chutory Międzyrzecze i Czerełosow na wojskowej mapie sowieckiej z 1926 roku (LXXVI-21).
  • Potoka – leśniczówka Wasielewskiego i jego syna Kościka, położona na 3-hektarowej polanie w puszczy pół godziny drogi pieszej od Smolarni. Rzeczywista wieś o nazwie Potoka (Потока) leży ok. 8 km na północ od Kliczewa, jednak poza nazwą nie odpowiada ona opisowi z powieści[24].
  • Nity – wieś białoruska położona 5 wiorst od Rogów, wrogo nastawiona do Polaków. Z wsi Nity i Grzybki pochodzili członkowie bandy Kurtopalca, która napadała na polskie zaścianki i chutory.
  • Uberezie – sąsiadująca ze Smolarnią wieś białoruska, przychylnie nastawiona do Polaków. Można ją utożsamić z wsią Ubołocie (Уболотье) sąsiadującą z Przesieką Drugą, leżącą przy Wielkim Błocie”[8].
  • Wończa – miasteczko najbliższe Smolarni, gdzie 12% mieszkańców stanowili Polacy. Znajdowała się tam państwowa szkoła, w której jesienią 1911 roku Stach Bałaszewicz podejmuje naukę i gdzie później poznaje Kościka Wasilewskiego. W późniejszym czasie dzięki staraniom okolicznych Polaków powstała tam katolicka kaplica. Wończę można utożsamić z miastem Kliczew (pol. Kliczów) nad Olsą, a literacka nazwa mogła nawiązywać do leżącej na wschód od Kliczewa wsi Wonicze/Gończa (biał. Honcza, Гонча)[25]. Również położenie i opis powieściowej Wończy odpowiada Kliczewowi”[8][26][27].
Kliczew (powieściowa Wończa), widok obecny.
  • Bobrujsk – główne miasto nad Berezyną należące do guberni mińskiej, liczące w początkach XX wieku 50 tysięcy ludności. W czasach carskich znajdował się tu „polski” kościół. W czasie I wojny światowej miejsce koncentracji polskich oddziałów w Rosji, w 1918 opanowane przez I Korpus Polski generała Józefa Dowbor-Muśnickiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej od października 1919 aż do lipca 1920 roku, gdy front i zasięg władzy polskiej sięgał Berezyny, miasto było siedzibą polskich władz wojskowych. Smolarzanie dochodzili do miasta od strony podbobrujskiej wsi Zielonka (nazwa rzeczywista).
Bobrujsk, początek XX w.
  • Kuncewicze – majątek „pana Nieśmiertelnego” leżący ponad 12 wiorst od Smolarni[28]. W tamtejszym młynie doszło do awantury z udziałem Mieczyka Piotrowskiego. Tożsame z majątkiem ziemskim Bacewicze należącym do Karola Niezabytowskiego położonym 14 km na południowy-zachód od Kliczewa[8].
Bacewicze, siedziba Niezabytowskich (powieściowe Kuncewicze pana Nieśmiertelnego), widok sprzed 1918 r.
  • Michaliszki – duży zaścianek leżący z drugiej strony Wończy. W rejonie zawończańskim był ośrodkiem polskości, odpowiednikiem Smolarni.
  • Żerdzianka – zaścianek, w którym Stach skutecznie agitował do wstąpienia do polskich oddziałów. Szło się do niego w górę Berezyny przez Łoszę.
  • Wieżgajłowo – duży zaścianek, którego mieszkańcy znani byli z patriotyzmu. Leżał za Żerdzianką.
  • inne nadberezyńskie zaścianki (szlacheckie gromady lub artele) w sąsiedztwie Smolarni: min. Jamy, Polanki, Siniawka, Borsuki, Lizuny, Turkacze, Szeptuny, Grodzianka, Birki Małe i inne.
  • Okolica – duży zaścianek szlachecki, gdzie Stach prowadził nielegalną szkołę polską. Leżała kilkadziesiąt wiorst na północny wschód od Smolarni, w kierunku Białynicz. Słowo „okolica” jest synonimem zaścianka[29].
  • Białynicze – miasto nad Drucią, ok. 80 km na północ od Kliczewa, znane z obrazu Matki Boskiej. Pod Białyniczami leżały częściowo zruszczone zaścianki (Muraszki, Kruczki), skąd pochodził Hipolit Wędliński i jego rodzina przybyła na wesele. W pobliżu Białynicz znajdowały się również Okolica (gdzie Stach prowadził szkołę), Krośno (gdzie następnie był więziony) i Śliwki (gdzie został nakryty).
  • puszcza smolarska – lasy rozciągające się na podmokłych rejonach nadberezyńskich, miejsce ukrywania się Kościka Wasilewskiego i później polskich oddziałów przed bolszewikami.
  • Wielkie Błoto – podmokły teren w sąsiedztwie Smolarni, w pobliżu którego leżały również inne zaścianki (Polanki, Siniawka, Borsuki)[30]. Rzeczywisty teren uroczyska o tej nazwie rozciąga się na północny wschód od Przesieki Drugiej.
  • miedzy Borysowem nad Berezyną a Rzeczycą nad Dnieprem – teren działania wywiadowczego Stacha i Kościka.
Współczesna zagroda w Smalarni koło Kliczewa

Postaci[edytuj | edytuj kod]

młodzież[edytuj | edytuj kod]

  • Stach (Stanisław) Bałaszewicz – urodzony w 1900 roku [31], pochodził z Rogów, zdolny uczeń szkoły w Wończy, później zaangażowany w działalność edukacyjną i wywiadowczą, alter ego autora
  • Kościk (Konstanty) Wasilewski – pochodził z Potoki, syn leśniczego, starszy przyjaciel Stacha i późniejszy polski żołnierz
  • Karusia (Karolina) Sokołowska, zwana Byliną – piękna smolarzanka, narzeczona Kościka
  • Kazik Zdanowicz – przyjaciel Kościka, żołnierz, przywódca towarzystwa polskiego Siła i bohater Smolarni
  • Jaś Ładan – brataniec Kantyczki, były przyjaciel Kazika, sympatyk bolszewików
  • Józik Oleński – fałszywy przyjaciel Kościka
  • Kasia Ściepurzanka – przyjaciółka Karusi
  • Walka Tryzno - narzeczony Kasi
  • Hańka Piotrowska – córka Mieczyka, wychodzi za mąż za Hipolita
  • Hipolit Wędliński – z bogatej, ale zruszczonej rodziny, żeni się z Hańką
  • Hilary Blinkiewicz – rywal Kościka o względy Karusi
  • Adaś Ściepuro – pierwszy przyjaciel Stacha w Smolarni

smolarzanie[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczyk (Mieczysław) Piotrowski, zwany Maniutką lub Wilczobiletnikiem – nieformalny przywódca i autorytet smolarzan, były sługa hrabiego, zna pana Nieśmiertelnego
  • Ambroży Ładan, zwany Kantyczką – pobożny gospodarz zajmujący się w zaścianku duchownymi rzeczami
  • Roman Huszcza, zwany Dudarem – starszy gospodarz sceptyczny wobec Kantyczki
  • rodziny: Piotrowscy, Sokołowscy, Bałaszewicz, Tryzno, Ściepuro, Huszcza, Karapuzy, Zdanowicz, Ładan, Oleńscy i inni

postaci historyczne występujące w powieści[edytuj | edytuj kod]

Recenzje[edytuj | edytuj kod]

Wydana na emigracji powieść nieznanego autora znalazła uznanie czołowych krytyków emigracyjnych, a później krajowych:

  • Józef Czapski w 1953 r. pisał do Jerzego Stempowskiego: Czy wiesz, że dziesięć lat temu wyszła książka po polsku w Argentynie, o której boję się ci pisać w za dużych superlatywach, bo tak namiętnie ją pokochałem. Pisana przez zagrodowego szlachcica znad Berezyny. Język słowotwórczy, dźwięczny, półbiałoruski. Konkretność wizji, miłość ziemi, drzew, chmur, obok której Reymont sztuczny jest i zimny, obok której myśleć można tylko o »Panu Tadeuszu«. […] Wierz mi, ta książka, nad którą z Marysią jak stare osły płaczemy, zostanie i będzie świadczyć o tamtej Atlantydzie[5].
  • Czesław Miłosz zaś stwierdził: Wystarczyło jednej stronicy, ażebym uległ wpływowi tego narkotyku i przeczytał jednym tchem 577 stronic dużego formatu... W powieści Czarnyszewicza są »Krzyżacy«, »Potop«, i »Pan Tadeusz« równocześnie. Bohaterowie trochę zbiednieli od czasów Polski szlacheckiej. Książkę uznawał za „nieporównany rysunek obyczajów”, doskonalszy od „Chłopów” Reymonta”[32].
  • Jędrzej Giertych pisał: Polska szlachta zagrodowa ma w literaturze szczęście. Po Dobrzyniu z »Pana Tadeusza«, po Laudzie z »Potopu«, po Bohatyrewiczach z »Nad Niemnem«, otrzymujemy czwarty pomnik: Czarnyszewicza Smolarnię[32].
  • Michał Kryspin Pawlikowski wychowany w majątku Pućków za Berezyną pod Bobrujskiem pisał: Jak »Cichy Don« jest eposem kozactwa w okresie pokoju i wojny, tak »Nadberezyńcy« są eposem szlachty zagrodowej, której mnogie setki tysięcy rozsiane były jeszcze przed 30 laty – w zaściankach, zagrodach, futorach i »okolicach« – w dorzeczach Berezyny, Ptyczy, Druci i Dniepru. Nie zawaham się użyć jeszcze mocniejszego porównania: »Nadberezyńcy« – to »Wojna i Pokój« naszych polskich kresów [...] Porównanie »Nadberezyńców« z »Wojną i Pokojem« robię nie tylko bez wahania, lecz z naciskiem. Czarnyszewicz – pisarz-samouk – nie dorósł, oczywiście, ani do mrożących krew, zawrotnych wyżyn tołstojowskiej myśli filozoficznej, ani do maestrii stylistycznej Tołstoja, tej maestrii, którą w prostocie ducha nazywamy – prostotą stylu... Ale: plastyczność i wstrząsająca prawda psychologiczna typów ludzkich – wartki, żywy, przykuwający, choć pozbawiony wszelkich tricków tzw. intrygi, tok opowieści – wreszcie piękny język, brzmiący odświeżająco dla uszu, nawykłych do hegemonii »oficjalnej« nieco zmazurzonej (czy może skrakowiałej) polszczyzny – wszystko to stawia książkę Czarnyszewicza na poziomie pierwszorzędnych arcydzieł eposu polskiego[32].
  • Piotr Zychowicz w poświęconej traktatowi ryskiemu książce Pakt Piłsudski-Lenin nadał jednemu z rozdziałów tytuł „Nadberezyńcy” i wyjaśnił: Tytuł tego rozdziału zaczerpnąłem z książki wybitnego pisarza emigracyjnego Floriana Czarnyszewicza. Jego „Nadberezyńcy” są jedną z najpiękniejszych, a zarazem najbardziej przygnębiających powieści w całej naszej literaturze. To kronika zapomnianego polskiego plemienia, które mieszkało niegdyś w dorzeczu Berezyny i Dniepru na wschodnim pograniczu Wielkiego Księstwa Litewskiego[33].

Wydania[edytuj | edytuj kod]

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. W pierwszym wydaniu powieść nosiła podtytuł Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń oraz motto „Nie za burżujów idziemy”. W wydaniu z 2010 przywrócono podtytuł.
  2. Dr hab. Kazimierz Maciąg „Kresy, Arkadia i Atlantyda: Nadberezyńcy Floriana Czarnyszewicza w kontekście tradycji literackiej”, [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego”, zeszyt 7/2012.
  3. Mariusz Cieślik Pan Tadeusz XX wieku, Newsweek Polska, 13.09.2010
  4. Pan Tadeusz XX wieku, Polskie Radio, 16.08.2010
  5. a b c Maciej Urbanowski, Arcydzieło nieznane, Rzeczpospolita, 02.07.2010
  6. Maciej Urbanowski Posłowie w: Florian Czarnyszewicz Nadberezyńcy, wyd. Arkana, 2010, s. 625.
  7. Maciej Urbanowski Posłowie w: Florian Czarnyszewicz Nadberezyńcy, wyd. Arkana, 2010, s. 625.
  8. a b c d e f g Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138) listopad/grudzień 2017, s. 107
  9. Granica I rozbioru sięgała do rzeki Druć, więc Bobrujsk i okolice (w tym powieściowe Smolarnia, Rogi i Wończa położone kilkanaście km na zachód od Druci) zostały zabrane przez Rosję dopiero w 1793 roku w wyniku II rozbioru.
  10. Szacuje się, że liczba szlachty zagrodowej na Kresach na początku XX wieku wynosiła ok. 300-500 tysięcy (Piotr Zychowicz Pakt Piłsudski-Lenin, Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis” 2015, s. 355).
  11. Inaczej było na Ukrainie, gdzie duże obszary zajmowały latyfundia, a po powstaniach chłopskich 1846 roku polskie ziemiaństwo przeniosło się w większości do miast, np. do Kijowa.
  12. Według Kazimierza Maciąga większość nazw miejscowych to licentia poetica autora (zob. Kazimierz Maciąg „Kresy, Arkadia i Atlantyda: Nadberezyńcy Floriana Czarnyszewicza w kontekście tradycji literackiej”, [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego”, zeszyt 7/2012). Podobnie uważa Jerzy Gizella, który stwierdza, że „Czarnyszewicz posługuje się więc raczej nazwami autentycznymi, ale topografią fikcyjną – co mogło być podyktowane chęcią uchronienia mieszkańców autentycznych miejscowości przed dociekliwością NKWD” (Jerzy Gizella „Ostatnie przesłanie Czarnyszewicza”, [w:] „Arcana” nr 6 (114) z 2013 r.). Najprawdopodobniej z tego względu pisarz przez lata nie ujawniał prawdziwego miejsca swojego pochodzenia(zob. Geografia powieści na stronie Bartosza Bajkowa)
  13. Cytat z powieści: Po lewej stronie stoją budynki po prawej sady. Domy kryte gontą, wielkie, po trzy i cztery pokoje mające. Dziedzińce i ulica ogrodzone ostrymi kołami, obsadzone kudłatym drzewem. Za sadami znajdują się ogrody kapuściane, a do ogrodów ta sama puszcza się dotyka; za chlewami są gumna, za gumnami wygon, za wygonem pole, za polem łąka, za łąką drugi las, ale nie puszcza. Wszystko wiem. W Smolarni jest 22 gospodarki.
  14. W Bobrujsku i Smolarni, czyli śladami „Nadberezyńców” na kresy24.pl (24.01.2014).
  15. „Ani Krowy ani kościoła” na dom-polski.org (12.07.2012).
  16. Aliena Liaszkiewicz przywołuje wspomnienia swojego urodzonego w 1928 roku dziadka Mikałaja Melniczonaka (całe życie mieszkał w Kliczewie i rejonie), który pamiętał, że podkliczewska Smolarnia nigdy nie była „szlachecka”. Melniczonak wspominał natomiast, że była jeszcze inna Smolarnia, 24 km na północ od Kliczewa, która leżała przy leśnej drodze z Usakina do Matiewiczy nad dopływem Olsy, gdzie urzędowali leśnicy „pańskiego” lasu i ta Smolarnia według niego jeszcze w latach 30-tych miała być zamieszkana przez „szlachtę”. Lokalizacja ta budzi jednak wątpliwości. Wieś byłaby zbyt daleko do miasteczka w stosunku do opisu z powieści. Poza tym ta druga „Smolarnia” nie występuje na żadnej dawnej mapie topograficznej, a na zdjęciach satelitarnych przy sugerowanej drodze nie widać pozostałości po żadnej wsi czy miejsca po polach. Źródło: Алена ЛЯШКЕВІЧ Клічаўскія тайны na kimpress.by (6.01.2016).
  17. Syn ziemi kresowej, „Głos Polski” z 24.09.1965, nr 2998.
  18. 53°28′46.22″N 29°28′23.34″E
  19. W marcu 2019 roku Bajków w ramach przygotowań do biografii pisarza odwiedził Przesiekę (zdjęcie na stronie B. Bajkowa)
  20. Алена ЛЯШКЕВІЧ Клічаўскія тайны na kimpress.by (6.01.2016).
  21. Według powieści nazwę Rogi nadali chutorowi białoruscy mieszkańcy Nitów, nie Bałaszewiczowie. Cytat: „Najbliższym polem i osiedlem ludzkim była sama wieś Nity, odległa o pięć wiorst. Mieszkańcy jej obrane przez Bałaszewicza międzyrzecze, w które czasem zapuszczali się po orzech lub łyka, nazwali Rogami”.
  22. Cytaty z powieści: „W głuszy bezkresnych zabrezyńskich lasów, w otoku dwóch rzeczułek chutor włók trzy (...) Na zachodzie w rogu, gdzie rzeczułki łączą się w jedno koryto, szerokość łąki prawie potrójna (...) Bałaszewicz... przywędrował kilkadziesiąt wiorst lasem i upodobał sobie, tu pomiędzy rzeczułkami, że to będzie...”.
  23. Geografia powieści, przypis 8, na stronie Bartosza Bajkowa czarnyszewicz.cba.pl. W marcu 2019 roku Bartosz Bajków odwiedził Przesiekę w poszukiwaniu śladów Czarnyszewicza (zob. zdjęcie na stronie).
  24. Powieściowa Potoka leżała prawdopodobnie na południe od Smolarni, ponieważ Stach skrócił sobie podróż na procesję do Bobrujska wybierając drogę przez puszczę i zachodząc do leśniczówki po Kościka. Bartosz Bajków sugeruje, że Potoką Wasilewskich może być miejsce oznaczone na mapach rosyjskich jako Cарай (Saraj), leżące „mniej więcej w połowie linii, którą można połączyć Kliczew z Ubołotjem” (Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138) z 2017, s. 108). Jednak słowo "cарай" oznacza po prostu stodołę lub szopę i występuje na mapach topograficznych wielokrotnie, w tym kilka razy w okolicach Przesieki i Kliczewa. Poza tym leśniczówki należałoby szukać z drugiej strony Przesieki, raczej na południu.
  25. „Wonicze al. Gończa, wś nad rzką Janczanką, lewy dopł. Olsy, pow. bobrujski, w 4 okr. pol. świsłockim, gm. Bacewicze, o 49 w. od Bobrujska, ma 5 osad” w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XIII, s. 937. Na północny wschód od Kliczewa leży również miejscowość Woniczy (biał. Вонічы, ros. Воничи), istniejąca dziś tylko jako stacja kolejowa. Powstała ona jednak dopiero w 1927 roku, choć jej nazwa mogła nawiązywać do wspomnianej wsi Wonicze/Gończa.
  26. „Ani Krowy ani kościoła” na dom-polski.org (12.07.2012).
  27. Алена ЛЯШКЕВІЧ Клічаўскія тайны na kimpress.by (6.01.2016).
  28. Cytat z powieści (s. 478): [Mieczyk] znalazłszy się przy rozstajach, zamiast do Wończy zawrócił na dalsze o 12 wiorst Kuncewicze, dlatego tylko, że leżały bliżej Berezyny
  29. Zob. przypis Adama Mickiewicza do tytułu VI księgi Pana Tadeusza: „Nazywają w Litwie Okolicą lub Zaściankiem osadę szlachecką, dla różnicy od właściwych wsi, czyli sioł, osad wiejskich.”.
  30. Tom II, rozdz. 2 „Na odsiecz” (s. 205 wyd. 2010).
  31. Wiosną 1918 roku Stach ma niepełne 18 lat. Wymieniony jest też wśród poborowych z roczników 1898-1900.
  32. a b c Piotr Lisiewicz, Rzeźnik z Argentyny, http://www.panstwo.net/617-rzeznik-z-argentyny.
  33. Piotr Zychowicz Pakt Piłsudski-Lenin, Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis” 2015, s. 355.