Orzeł przedni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Orzeł przedni
Aquila chrysaetos[1]
(Linnaeus, 1758)
Orzeł przedni
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Plemię Accipitrini
Rodzaj Aquila
Gatunek orzeł przedni
Synonimy
  • Falco chrysäetos Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • A. c. chrysaetos (Linnaeus, 1758)
  • A. c. kamtschatica Severtsov, 1888
  • A. c. japonica Severtsov, 1888
  • A. c. daphanea Severtsov, 1888
  • A. c. homeyeri Severtsov, 1888
  • A. c. canadensis (Linnaeus, 1758)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

     siedliska całoroczne

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Orzeł przedni, zys[4] (Aquila chrysaetos) – gatunek dużego ptaka szponiastego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae) zamieszkujący północną Afrykę, środkową Azję, Amerykę Północną[5] i Europę.

To jeden z najbardziej majestatycznych gatunków szponiastych. Upierzenie u osobników dorosłych całkowicie brązowe. Dziób żółty, czarno zakończony. Samice są większe od samców. W Polsce drugi co do wielkości (po znacznie częściej spotykanym bieliku) ptak drapieżny i największy przedstawiciel podrodziny orłów.

Najsilniejszy europejski orzeł[6]. Chwyta też gryzonie. Lokalnie wyspecjalizowany w polowaniu na konkretne ofiary. Pomimo mniejszych rozmiarów, w walce zwykle pokonuje większego od siebie bielika zwyczajnego.

Gniazduje na niedostępnych półkach skalnych w górach oraz na drzewach na nizinach. W Polsce wokół takich miejsc należy wyznaczać strefę ochronną, ponieważ niepokojenie podczas lęgów stanowi poważne zagrożenie dla tego gatunku. Zazwyczaj przeżywa tylko jedno, starsze pisklę[7].

W locie osiąga prędkość do 160 km/h, choć zwykle lata z prędkością znacznie mniejszą, średnio 48 km/h. W nurkowaniu z dużej wysokości osiąga prędkość do 320 km/h[8][9].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Łacińska nazwa rodzajowa Aquila oznacza po prostu orła. Z kolei drugi człon nazwy - chrysaetos - pochodzi z języka greckiego, od słów chrysos - złoto, oraz aietos - orzeł i oznacza "złotego orła"[10]. Odnosi się ona natomiast do złotawego odcienia upierzenia orła przedniego z tyłu głowy i szyi. Do tego koloru nawiązują też inne języki - m.in. język angielski.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek z gromady ptaków opisany po raz pierwszy przez szwedzkiego przyrodnika, Karola Linneusza, w jego wielotomowym dziele pt. Systema Naturae, w 1758 roku. Nadano mu wtedy nazwę Falco chrysäetos[2] i zaliczono do rodziny sokołowatych. Obecnie zalicza się go do rodzaju Aquila, podrodziny orłów, rodziny jastrzębiowatych, rzędu jastrzębiowych (szponiastych), oraz nadrzędu neognatycznych.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się sześć podgatunków orła przedniego[11][2], różniących się nieco wielkością i odcieniami upierzenia, które zamieszkują:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje większość Azji po wschodnią Japonię i Koreę, z wyjątkiem Himalajów, pustyni Gobi, wybrzeży morza Południowochińskiego i Wschodniochińskiego, Zatoki Bengalskiej, oraz niewielkiego fragmentu na północ od Morza Kaspijskiego. Odosobnione stanowiska w Arabii Saudyjskiej. Znacząca populacja w Ameryce Północnej, z wyjątkiem tundry oraz południa tego kontynentu. W Afryce jego zasięg kończy się na Saharze. W Europie dawniej rozpowszechniony. Współcześnie wśród szacowanej populacji europejskiej złożonej z 5000 - 7200 par lęgowych większość pochodzi z Hiszpanii, a z 500-650 par środkowoeuropejskich większość zamieszkuje Alpy. Wyróżnia się 6 podgatunków

Środowisko orła przedniego w górach
Głowa orła przedniego
Młodociany orzeł przedni na znalezionej padlinie
Pisklę i jajo orła przedniego w gnieździe

W Polsce dawniej rozpowszechniony, obecnie skrajnie nieliczny ptak lęgowy (ok. 30-35 par, 27 par w 2010r.). Występuje głównie w Karpatach[12] - przede wszystkim w Tatrach, Pieninach, Beskidzie Niskim i Sądeckim i Bieszczadach. Ocenia się, że znajduje się tu ponad 80% krajowej populacji, łącznie naliczono 30 par lęgowych (większość jednak w Karpatach Wschodnich)[13]. Kilka gniazd znajduje się również na nizinach, m.in. na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego[10]. Jesienią i zimą spotykane osobniki pochodzą często z północy Europy, to osobniki młodociane, które można spotkać w całym kraju. Stąd też wynika większa liczba obserwacji w tym sezonie. Do tak silnego spadku liczebności tych ptaków przyczyniła się bezpośrednia presja ze strony człowieka.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Zasiedla gęste lasy z dużym udziałem jodły i góry, rzadko odwiedzane przez człowieka. W górach z półkami skalnymi i innymi wysoko położonymi punktami do obserwacji terenu lub na założenie gniazda. Na nizinach często wybiera lasy bagienne, w sąsiedztwie terenów dogodnych do polowania, np. pastwisk i łąk.

Najczęściej widuje się je pojedynczo lub w parach, a tam, gdzie gniazdują są spotykane przez cały rok. Poza okresem lęgowym prowadzą one bowiem osiadły tryb życia i rzadko koczują na większe odległości. Choć rzadko, zwykle robią to osobniki młodociane. Orły przednie są płochliwe wobec człowieka.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Bardzo duży ptak, nieco mniejszy od mniej smukłego i lekkiego bielika. Samica znacznie większa, ale obie płci ubarwione identycznie. Rozpoznanie samca według wielkości jest możliwe jedynie poprzez bezpośrednie porównanie ptaków. Niezależnie od szaty u osobników dorosłych grzbiet brunatny, głowa i kark jaśniejsze o złotawym odcieniu. Spód jaśniejszy. Lotki i końce sterówek czarne, nasada długiego, zaokrąglonego ogona szara. Nogi żółte, mocno umięśnione. Dziób czarny, zakrzywiony, przystosowany do łapania ciężkich zwierząt. Pomagają też w tym silne mięśnie nóg i pazury ostrzejsze od pazurów kota. Skrzydła długie i szerokie, w locie ślizgowym i podczas krążenia lekko uniesione do góry na kształt płytkiego V, na końcach widoczne długie, palczasto rozłożone lotki. Osobniki młodociane są wyraźnie ciemniejsze, z dużymi białymi, szerokimi plamami na skrzydłach i ogonie (u nasady do 2/3 długości). Ta biel widoczna jest u nich zarówno z wierzchu, jak i spodu. Dorosłe upierzenie zyskują po 5 latach.

Rozmiary[edytuj | edytuj kod]

Osiąga dwa razy większe wymiary od myszołowa.

Długość ciała 
Około 65-100 cm[5]
Rozpiętość skrzydeł 
Około 150-240 cm[5]
Długość ogona 
28 - 37 cm[14]

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

2,8 - 4,5 (samiec); 3,8 - 6,7 kg (samica)[5]

Długość życia[edytuj | edytuj kod]

Na wolności orły przednie mogą przeżyć ponad 20 lat, a najstarszy zaobrączkowany osobnik przeżył 32 lata. W niewoli ptaki te żyją znacznie dłużej - nawet 40 lat.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Orły przednie są drapieżnikami. Polują głównie na małe ssaki, np. zające bielaki, kuny, koty domowe oddalone od ludzkich siedzib, susły czy świstaki. Są w stanie zapolować na lisa, owcę czy młodą kozicę górską. Udokumentowano nawet zabicie tak dużej ofiary jak jeleń wschodni[15]. Poza tym polują także na mniejszą zdobycz - gryzonie, gady (w tym niektóre gatunki węży), płazy i ptaki, w tym kruki, dzikie kaczki, głuszce, a wyjątkowo chwytają ryby i owady.

Zdobyczy wypatrują, siedząc na półce skalnej lub drzewie albo szybując i krążąc na niewielkiej wysokości (czasem jednak do 100 m). Mogą ją wypatrzeć z odległości nawet kilku kilometrów. Następnie w błyskawicznym locie składają skrzydła i chwytają ofiarę znajdującą się na ziemi szponami. Mogą tak nawet zmiażdżyć jej czaszkę[10]. Czasem zdobycz łapią w powietrzu, choć głównie startujące ptaki w powietrzu, bez ich dłuższego ścigania. Nie pogardzą padliną, najczęściej jelenia i zwierząt domowych, jak owcy i konia (normalnie są zbyt duże, aby stać się ich ofiarami). Skuteczność polowań zwiększa współpraca parami, choć nigdy nie gromadzą się w większej ilości na danym obszarze.

Każdego dnia orzeł przedni zjada około 250 - 300 g pożywienia[14].

Sokolnicy potrafią tak wyszkolić orła przedniego, by ten był skutecznym zagrożeniem dla wilka[13].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

W niewoli orły przednie dożywają nawet 40 lat

Wyprowadza jeden lęg w roku, na przełomie marca i kwietnia. Kojarzące się monogamiczne pary pozostają sobie wierne przez wiele lat, nawet do śmierci jednego z partnerów. Terytoria lęgowe sięgają 50-100 km2. Po złączenie w parę ptaki manifestują zajęty rewir przez wykonywanie lotów godowych.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Bardzo duże, budowane na półce skalnej w granicach występowania drzew lub w koronie wysokiego drzewa. Ulokowane na niedostępnych, odludnych otwartych terenach w górach lub w bagiennych dolinach rzecznych oraz rozległymi lasami ze starodrzewami na nizinach. Może mieć ono średnice nawet 1,4 m. Budulcem są gałęzie i patyki, a wyścielenie stanowi trawa, wrzos, liście i sierść. Część gniazd jest rozbudowywana i wykorzystywana przez wiele sezonów przez co z czasem osiągają pokaźne rozmiary dochodzące do średnicy i wysokości 2 m. W obrębie swojego rewiru para miewa nawet kilka gniazd, po to by co roku odbywać lęgi w innym.

Jaja i wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając dwa żółtawe jaja z ciemnym nakrapianiem w marcu lub kwietniu. Jaja wysiadywane są okres około 42-45 dni głównie przez samicę.
W tym czasie sama musi sobie zwykle szukać pożywienia, co zmusza ją do pozostawiania jaj bez opieki. Samce jedynie rzadko skłonne są do zastępowania partnerki w gnieździe lub przynoszenia im pokarmu. Młode wykluwają się w odstępach czasów równych różnicom w znoszeniu jaj. Zwykle tylko jedno z nich przeżywa i jest to przeważnie to, które pierwsze wykluje się z jaja. Zaczyna bowiem samo eliminować swoje młodsze rodzeństwo lub przechwytując cały pokarm. Pierwszy miesiąc życia schodzi potomstwu na dokarmianiu przez rodziców kawałkami pokarmu wprost do dzioba. Potem młode same sobie radzą z podawanymi im kawałkami ofiar. Pisklęta opuszczają gniazdo po niemal 3 miesiącach i koczują po okolicy nadal będąc dokarmianymi. W 10 tygodniu od wyklucia są już zdolne do lotu. Pełną samodzielnością wykazują się jednak po upływie kolejnych 3 miesięcy. Po raz pierwszy do swoich lęgów przystępują w wieku 3 - 4 lat.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej. Wokół gniazd orłów przednich obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu do 200 m, a okresowo (od 1.01 do 31.07) – w promieniu do 500 m od gniazda[16]. Czynnikami, które zagrażają tym orłom szczególnie jest zarastanie terenów otwartych pełniących role ich żerowisk, niepokojenie ptaków w czasie lęgów i prześladowania ze strony człowieka.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Aquila chrysaetos w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 Golden Eagle (Aquila chrysaetos) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Aquila chrysaetos. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Zys (ang.). PWN Encyklopedia. [dostęp 2012-08-11].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Encyklopedia dla dociekliwych. Elżbieta Jarmołkiewicz. ISBN 978-83-7117-803-0.
  6. H. Delin, L. Svensson: Ptaki Europy, ISBN 978-83-61065-17-3, Warszawa, 2008.
  7. M. Radziszewski, M. Matysiak: Ilustrowana Encyklopedia Ptaków Polski, ISBN 978-83-7705-006-4, Warszawa, 2010.
  8. Alicia Ivory: Aquila chrysaetos golden eagle (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 2002. [dostęp 27 kwietnia 2013].
  9. Adam Szumilak. Niezwyciężony. „Świat Wiedzy”, s. 32, Marzec 2013. Warszawa: Wydawnictwo Bauer sp. z.o.o. ISSN 2083-5825. 
  10. 10,0 10,1 10,2 A.G. Kruszewicz: Ptaki Polski, ISBN 978-83-7073-360-5, Warszawa, 2005
  11. Frank Gill, David Donsker (red.): Family Accipitridae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.5. [dostęp 2013-09-26].
  12. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 245. ISBN 83-919626-1-X.
  13. 13,0 13,1 Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  14. 14,0 14,1 Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  15. Linda L. Kerley, Jonathan C. Slaght. First documented predation of Sika Deer (Cervus nippon) by Golden Eagle (Aquila chrysaetos) in Russian Far East. „Journal of Raptor Research”. 47 (3), s. 328–330, 2013. doi:10.3356/JRR-12-00008.1. 
  16. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]