Patrice Lumumba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Patrice Lumumba
PatricelumumbaIISG.jpg
Data i miejsce urodzenia 2 lipca 1925
Onalua
Data i miejsce śmierci 17 stycznia 1961
Elisabethville
Premier Republiki Konga
Okres od 24 czerwca 1960
do 5 września 1960
Przynależność polityczna Kongijski Ruch Narodowy
Następca Joseph Ileo
Odznaczenia
Order Towarzyszy O. R. Tambo I klasy (Republika Południowej Afryki)

Patrice Emery Lumumba (ur. 2 lipca 1925 w Onalua, zm. 17 stycznia 1961 w Elisabethville) – pierwszy premier Demokratycznej Republiki Konga[1][2][3].

Życiorys[edytuj]

Urodził się pod nazwiskiem Elias Okit'Asombo w wiosce Onalua w prowincji Kasai na terenie Konga Belgijskiego. Syn rolnika Françoisa Tolenga Otetshima i Julienne Wamato Lomendji[4][1]. Miał trzech braci (Charles Lokolonga, Émile Kalema i Louis Onema Pene Lumumba) i brata przyrodniego (Tolenga Jean)[4]. Był członkiem niewielkiej grupy etnicznej Tetela[3]. Jego pierwotne nazwisko oznaczało „przeklętego dziedzica“ i pochodziło od słów, „okitɔ“ („spadkobierca“, „następca“) i „asombó“ (przeklęci lub zaczarowani ludzie, którzy umierają szybko)[5].

Nauki pobierał w protestanckiej szkole misyjnej[6][1]. Po ukończeniu szkółki zamieszkał w Kindu-Port-Empain. Tam uczestniczył w klubie „évolués“ czyli Afrykanów wyedukowanych w zachodnim stylu[1]. W wieku 14 lat zapisał się na kurs urzędniczy. Umożliwiło mu to w połowie lat 40. pracę najpierw jako urzędnik podatkowy lub księgowy a następnie w poczcie w Stanleyville (obecnie Kisangani). W trakcie pracy spotkał się z dyskryminacją rasową[7][6]. Publikował swoje eseje i wiersze zyskując coraz większe uznanie[6]. Utwory publikowały pisma „Voix du Congolese“ i „La Croix du Congo“ poczytne wśród „évolués“[2]. W 1951 roku ożenił się z Pauline Opangu, małżeństwo zostało zaaranżowane przez jego ojca. Para miała jedno dziecko, syna Patrice'a[2]. W 1955 roku wybrano go przewodniczącym lokalnego związku zawodowego a on sam przystąpił do Belgijskiej Partii Liberalnej gdzie dystrybuował partyjną literaturę[8][1]. W tym roku wziął również udział w delegacji która przywitała w kraju króla Belgii Baldwina I Koburga na którym zrobił dobre wrażenie[2]. W 1956 wydał książkę „Le Congo, terre d’avenir, est-il menace?“ w której, wysunął ideę „wspólnoty belgijsko-kongijskiej“ wolnej od stosowania przemocy[7]. W tym samym roku został zaproszony przez ministra ds. kolonii na do Belgii. Po powrocie do kraju został zatrzymany pod zarzutem defraudacji jakiej dokonać się miał pracując na poczcie. Wyrok (po złagodzeniu, pierwotnie wynosiła dwa lata[8]) ograniczył się do 12 miesięcy pozbawienia wolności i grzywny[1]. Lumumba utrzymywał że jest niewinny i zwrócił 2500 franków które rzekomo miał przywłaszczyć. Sprawa być może była intrygą urzędników kolonialnych mającą uciszyć go jako działacza. Podczas pobytu w więzieniu jego rodzina utrzymywana była przez środowisko „évolués“[2]. W 1957 został dyrektorem sprzedaży lokalnego browaru i przeprowadził się do Léopoldville (obecnie Kinszasa)[9][9].

W 1958 roku był współzałożycielem Kongijskiego Ruchu Narodowego (MNC) którego przewodniczącym został. Partia wzywała do jedności różnych grup etnicznych, likwidacji okrucieństw systemu kolonialnego i powiązana była z ruchem panafrykańskimi[9][6]. Jak pisał sam Lumumba „Zadaniem MNC jest zjednoczenie i zorganizowanie mas kongijskich w walce o poprawę ich losu, likwidację reżimu kolonialnego i wyzysku człowieka przez człowieka“. MNC nie była ruchem rewolucyjnym a program opierała na Deklaracji Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych i ideach pacyfistycznych. W grudniu tego roku wziął udział w konferencji działaczy niepodległościowych Afryki w Akrze[7]. Spotkanie przekonało go do panafrykańskich poglądów. Już wówczas przyszły premier potrafił mówić w języku tetela, francuskim, suahili, lingala i luba[4]. Po powrocie do ojczyzny w styczniu 1959 roku zastały go antykolonialne zamieszki. Wystąpienia spacyfikowały służby bezpieczeństwa zabijając 200 osób. Po aresztowaniach wśród działaczy afrykańskich Lumumba chwilowo zbiegł do sąsiedniego Konga Brazzaville[7].

W październiku 1959 roku zorganizował wiec Stanleyville. Po wiecu wybuchły spontaniczne zamieszki w rozbiciu których zginęło 30 osób[1][7]. W listopadzie został zatrzymany za podżeganie do rozruchów[2]. Skazano go na pół roku więzieniu[8]. Za kratami spędził trzy miesiące. Wypuszczono go w ramach przygotowań do belgijsko-kongijska konferencji okrągłego stołu[2][7]. W brukselskiej konferencji w styczniu 1960 roku opowiedział się za utworzeniem niepodległego i niesfederalizowanego Konga[7]. W maju odbyły się w Kongu wybory parlamentarne zakończone sukcesem MNC który to zdobył 25% głosów. Po wyborach Lumumba został premierem, z kolei Joseph Kasavubu prezydentem[7][1][8].

Niepodległość oficjalnie przyznana została 30 czerwca[2]. W swoim antykolonialnym przemówieniu z okazji nadania niepodległości premier ogłosił że niepodległość zdobyto dzięki walce Afrykanów a nie z łaski metropolii[7][8]. Kłopoty nowego państwa zaczęły się bardzo szybko. W lipcu niepodległość od Konga ogłosiła Katanga, prowincja bogata w surowce mineralne. Separatystów wsparli Belgowie chcący podkopać pozycje Lumumby i zdestabilizować państwo[8]. Premier chcąc ustabilizować sytuację zwrócił się o pomoc wojskową do ONZ. Pomoc była niewystarczająca przez co rząd zwrócił się do Związku Radzieckiego[10] (podkreślając przy tym że nie jest komunistą a afrykańskim nacjonalistą[2]). Niezadowolony z radzieckiej pomocy prezydent Kasavubu zdymisjonował Lumumbę we wrześniu. Akt prawny którym posłużyła się głowa państwa był wątpliwy jeśli chodzi o legalność. Prezydent przeprowadził dymisję pod naciskiem ze strony CIA. Lumumba, ratując się, próbował obalić Kasavubu. Spór między przywódcami zakończył się 14 września kiedy pułkownik Joseph Mobutu poparty przez prezydenta obalił premiera w wojskowym zamachu stanu[10][8][11].

Lumumba ukrywał się. 1 grudnia 1960 roku został aresztowany w Port Francqui i przewieziony do Leopoldville. Mobutu ogłosił, że premier będzie sądzony za próbę wzniecenia buntu w armii i inne przestępstwa. Aresztowanie premiera wzbudziło sprzeciw z ZSRR. Początkowo obalony premier przetrzymywany był w areszcie domowym gdzie chroniony był przez żołnierzy ONZ. Podjął próbę ucieczki i 17 stycznia 1961 roku został ponownie schwytany przez wojsko. Zaapelował do ONZ o pomoc, siły organizacji odrzuciły jego apel. Przywódca został przewieziony do Leopoldville, gdzie wojskowi bili go i upokarzali w obecności dyplomatów i dziennikarzy. Początkowo umieszczony w więzieniu wojskowym w Thysville. Po buncie personelu wojskowego przeniesiono go do więzienia w Jadotville, w Katandze. Przenosiny odbyły się pod aspiracjami Belgii. W znajdującej się pod kontrolą separatystów Katandze premiera spotkały dalsze upokorzenia. Był on bity przed kamerami telewizyjnymi. Władze belgijskie nie podjęły żadnych działań, aby go uratować choć wiedziały że jest on traktowany w nieludzki sposób. Został rozstrzelany 17 stycznia 1961 roku[8]. Współcześnie wiadomo że jego fizyczną eliminację wcześniej planowało także CIA[8].

W 1966 roku prezydent Mobutu uznał go pośmiertnie za bohatera narodowego[3].

Przypisy

  1. a b c d e f g h Patrice Lumumba (ang.). https://www.britannica.com.
  2. a b c d e f g h i Patrice Lumumba (ang.). www.encyclopedia.com.
  3. a b c Lumumba Patrice Hemery (pol.). http://encyklopedia.pwn.pl.
  4. a b c Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. s. 76. ISBN 9782748333435.
  5. Hagendorens, MGR J (1975). Dictionnaire ɔtɛtɛla-français. Bandundu: Ceeba Publications. s. 309, 371.
  6. a b c d Patrice Lumumba Biography (ang.). http://www.biography.com.
  7. a b c d e f g h i Dariusz Zalega: Człowiek Afryki (pol.).
  8. a b c d e f g h i Rodney Castleden: Morderstwa polityczne, spiski, tajne zmowy. Bellona, s. 232-8.
  9. a b c Patrice Lumumba (ang.). http://www.notablebiographies.com.
  10. a b Konga, Demokratyczna Republika. Historia. (pol.). http://encyklopedia.pwn.pl.
  11. Schraeder, Peter J. (1994). United States Foreign Policy Toward Africa: Incrementalism, Crisis, and Change. Cambridge: Cambridge University Press. s. 57. ISBN 978-0-521-46677-6.