Demokratyczna Republika Konga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
République démocratique du Congo
Demokratyczna Republika Konga
Flaga Demokratycznej Republiki Konga
Godło Demokratycznej Republiki Konga
Flaga Demokratycznej Republiki Konga Godło Demokratycznej Republiki Konga
Dewiza: (fr.) Démocratie-Justice-Travail
(Demokracja-Sprawiedliwość-Praca)
Hymn: Debout Kongolaise
(Powstańcie Kongijczycy)
Położenie Demokratycznej Republiki Konga
Język urzędowy francuski
Stolica Kinszasa
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Joseph Kabila
Szef rządu premier Samy Badibanga
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
11. na świecie
2 344 858 km²
77 810 km² (3,32%)
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
18. na świecie
71 712 867[a]
31 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

17,7 mld[1] USD
236[1] USD
PKB (PSN) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

27,5 mld[1] USD
369[1] USD
Jednostka monetarna frank kongijski (CDF)
Niepodległość od Belgii
30 czerwca 1960
Strefa czasowa UTC od +1 do +2
Kod ISO 3166 CD
Domena internetowa .cd
Kod samochodowy CGO
Kod samolotowy 9Q i 9T
Kod telefoniczny +243
Mapa Demokratycznej Republiki Konga

Demokratyczna Republika Konga (fr. République démocratique du Congo) – drugie[2] co do wielkości państwo Afryki, położone w jej środkowej części, w dorzeczu rzeki Kongo, u której ujścia posiada 37 km dostępu do Oceanu Atlantyckiego. Nazwa, oznaczająca myśliwy, pochodzi od ludu Bakongo. W okresie kolonialnym DR Konga występowała jako Wolne Państwo Kongo (do 1908) i Kongo Belgijskie (do 1960), a po uzyskaniu niepodległości w latach 19711997 jako Zair. Dla odróżnienia od sąsiadującej Republiki Konga (Kongo-Brazzaville), DR Konga występowała również jako Kongo-Léopoldville, a obecnie po zmianie nazwy stolicy, jako Kongo-Kinszasa.

Największe miasta kraju: Kinszasa, Lubumbashi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga. Kraj zamieszkuje 250 grup etnicznych. Największe to Kongo, Luba i Mongo.

Geografia[edytuj]

Dżungla pokrywa większość rozległej, nisko położonej kotliny, która obniża się w kierunku Atlantyku na zachodzie. Obszar ten otoczony płaskowyżami łączy się z sawannami na południu i południowym zachodzie, górami na zachodzie i stepami przekraczającymi na północy rzekę Kongo. Wysokie góry są na wschodnim krańcu kraju.

Podział administracyjny[edytuj]

Kraj dzieli się na 11 prowincji:

Nowa konstytucja z lutego 2006 roku wprowadza podział kraju na 25 prowincji oraz rejon stołeczny. Zgodnie z konstytucją miał on zacząć obowiązywać w ciągu trzech lat, tj. od 2009 roku, jednak nie wszedł on w życie.

Historia[edytuj]

Pierwszymi mieszkańcami obecnej DR Kongo były plemiona myśliwsko-zbierackie. Północ zamieszkiwali Pigmeje, południe plemiona spokrewnione z Buszmenami. W I tysiącleciu p.n.e. oraz I tysiącleciu n.e. napływały ludu Bantu które zepchały Buszmenów na południowe, a Pigmejów w głąb lasów. W średniowieczu pojawiły się niewielkie państewka. Ich podboje doprowadziły od unifikacji politycznej i kulturalnej południa obecnego DR Konga oraz północnej Angoli i Zambii. W XIV-XVI wieku powstały kolejne państwa - nad dolnym Kongiem Kongo, nad górnym Kasai Luanda, nad górną Lualabą Luba, a w XVII wieku Kuba nad środkowym Kasai. Pierwsze kontakty z Europejczykami notowane są w XV wieku. W 1491 roku kongijski władca Nzinga-a-Nkwu przyjął chrześcijaństwo i zainicjował ożywione relacje z Portugalią. W kolejnych wiekach obszar penetrowany był przez Hiszpan, Arabów, Holendrów, Francuzów i Brytyjczyków. Państewka sprzedawały przybyszom kość słoniową, miedź i niewolników. Handel niewolnikami z czasem doprowadził do wyludnienia kraju i degradacji relacji społecznych. Na skutek nie kończących się konfliktów zbrojnych na przełomie XVIII i XIX wieku rozpadło się Kongo, z kolei Luba i Lunda w przeciągu wieku XIX[3].

Destabilizacja rejonu w ciągu XIX wieku ułatwiła inwazja europejska. Belgijski król Leopold II sfinansował wyprawę Henry’ego Mortona Stanleya wzdłuż rzeki Kongo, mającą na celu ustanowienie tam jego władzy. Podczas konferencji w Berlinie (1884–1885) uznano Leopolda suwerenem Wolnego Państwa Kongo. W kolejnych latach siły zbrojne złożone z Afrykanów pod dowództwem Belgów podbiły obszar współczesnej Katangi i wschodnich obszarów DR Konga. W 1908 Leopold scedował Kongo państwu belgijskiemu i od tego momentu stało się ono oficjalnie kolonią pod nazwą Kongo Belgijskie. W kolonii Belgowie prowadzili bezwzględny wyzysk tubylców przez kompanie koncesjonowane. Wyzysk prowadził do rebelii (powstania na wschodzie 1919–23, bunt wojskowych w Luluabourgu w 1944)[3]. Szacuje się że represyjna polityka Belgów doprowadziła do zabicia lub doprowadzenia do śmierci od 5 do 15 milionów mieszkańców Konga[4]. Rządy kolonialne przyczyniły się także do chrystianizacji kraju[3].

Po II wojnie światowej rozwijał się ruch afrykańskie, powstały pierwsze tubylcze organizacje, związki zawodowe i partie polityczne. W 1959 Belgia metropolia zaczęła tracić kontrolę nad kolonią, paraliżowaną przez strajki i opór cywilny. W styczniu 1960 roku odbyła się belgijsko-kongijska konferencja okrągłego stołu na której zdecydowano o nadaniu kraju niepodległości i przejęciu władzy przez Afrykanów. W czerwcu tego samego roku Afrykanie formalnie przejęli władzę. Wybory wyłoniły na premiera Patrice'a Lumumbę z Kongijskiego Ruchu Narodowego a na prezydenta Josepha Kasavubu z ugrupowania ABAKO[3]. Pierwsze dni niepodległości doprowadziły do wybuchu chaosu. Wybuchł bunt wojskowych a w lipcu secesję Katangi (będącej najbogatszą prowincją) ogłosił tamtejszy lider Moise Czombe. W sierpniu w ślad za Katangą poszło Kasai Południowe. Premier Lumumba chcąc ustabilizować sytuację zwrócił się o pomoc wojskową do ONZ. Pomoc była niewystarczająca przez co rząd zwrócił się do Związku Radzieckiego[3].

We wrześniu doszło do sporu między prezydentem a premierem. Spór zakończył zamach stanu przeprowadzony przez pułkownika Josepha-Désiré Mobutu. Stronnicy obalonego Lumumby (który w grudniu został aresztowany a następnie zabity) z Antoine Gizengą i Christophe Gbenye powołali w Stanleyville rząd Ludowej Republiki Kongo (uznany przez blok wschodni i niektóre kraje kontynentu)[3]. W lutym 1961 roku Mobutu przekazał rzeczywistą władzę prezydentowi Kasavubu. Dzięki działaniom militarnym i dyplomatycznym czasowo przywrócono jedność terytorialną. Rząd otrzymał znaczną pomoc od Belgii i USA. W 1962 roku aresztowano Gizengę i grupę jego współpracowników. Pozostali lumumbiści utworzyli w Brazzaville w październiku 1963 roku Narodowy Komitet Wyzwolenia a rok później wywołali antyrządowe powstanie przejmując kontrolę nad połową państwa[3]. W lipcu 1964 roku prezydent Kasavubu powołał na premiera Moise Czombego z Katangi. We wrześniu tego samego roku siły rządowe z pomocą belgijską i amerykańską pokonały rebeliantów. Po zwycięstwie Kasavubu odwołał premiera Czombe. W listopadzie 1965 roku Mobutu ponownie dokonał zamachu stanu przejmując w kraju dyktatorskie rządy[3].

Mobutu ogłosił się głową państwa (a w 1966 roku szefem rządu), zawiesił konstytucję, rozwiązał parlament i partie polityczne. Już w pierwszych latach wprowadził nieograniczone rządy oparte na monopolu monopartii, Ludowego Ruchu Rewolucji[3]. Prowadził politykę afrykanizacji (polityka tzw. autentyczności afrykańskiej)[3]. W jej ramach zmieniał nazwy pochodzące z języków kolonialnych na afrykańskie. 27 października 1971 Mobutu zmienił nazwę państwa na Zair oraz własne nazwisko[5]. O ile Zair rozwijał się i otrzymywał pomoc ze strony kapitału zagranicznego to Mobutu pozostawał głównym beneficjentem przychodów[3]. Rządy ściśle związane były z korupcją i defraudacją publicznych funduszy[6][7]. Zair przypłacił to stając się w latach 80. jednym z najbiedniejszych państw świata a gospodarka całkowicie załamała się[3].

W 1977 i 1978 rządom Mobutu zagroził zbrojnie Front Wyzwolenia Narodowego Konga (wspierany przez Angolę). Wystąpienia na osobistą prośbę prezydenta zostały stłumione poprzez interwencję wojsk francuskich, belgijskich i w mniejszym stopniu marokańskich[8][3].

W 1990 roku pod naciskiem międzynarodowym i opozycji zgodził się na nieznaczną demokratyzację. W 1994 roku wprowadzono nową tymczasową konstytucję[3]. W połowie lat 90. ludność z plemienia Tutsi (pozostająca od dłuższego czasu w opozycji wobec Mobutu z powodu jego zdecydowanego poparcia dla plemienia Hutu odpowiedzialnego za ludobójstwo w sąsiedniej Rwandzie) opanowała znaczną część wschodniego Zairu. Mobutu wydał polecenie usunięcia Tutsi poza granice Zairu. Wywołało to otwartą wojnę domową w którą zaangażowali się inni opozycjoniści. 16 maja 1997 oddziały przeciwników Mobutu – występujące jako Sojusz Sił Demokratycznych na rzecz Wyzwolenia Konga – zdobyły Kinszasę. Nowym prezydentem został ogłoszony Laurent Kabila. Obalony Mobutu wyjechał z kraju (któremu przywrócono dawną nazwę Kongo)[3][7][9][10].

Laurent Kabila w swoich rękach skupił pełnię władzy wykonawczej, ustawodawczej i militarnej[3]. Od 1998 roku zmagał się z drugą wojną domową i interwencjami wojsk Ugandy i Ruandy. W styczniu 2001 Kabila został postrzelony w zamachu dokonanym bezpośrednio przez osobę z pobliskiego otoczenia a mianowicie ochroniarza. Wydarzenie to było częścią nieudanego zamachu stanu. Ranny Kabila został przetransportowany do szpitala w Zimbabwe gdzie zmarł 18 stycznia. Urząd prezydenta objął syn Laurenta, Joseph Kabila[11][12][13]. Nowy prezydent w grudniu 2002 roku podpisał z antyrządowymi rebeliantami umowę kończącą wojnę domową[14]. Joseph Kabila zyskał prezydencką reelekcję w wyborach w 2006 i 2011[15].

Sytuacja humanitarna[edytuj]

Sytuacja ludności cywilnej jest bardzo dramatyczna. Według raportu organizacji Oxfam (grudzień 2000), która zajmuje się ochroną praw człowieka, są tam „ponad dwa miliony uchodźców, z czego 50% ze wschodu – około 37% ludności; około 18,5 mln ludzi nie ma dostępu do jakiejkolwiek pomocy lekarskiej. W 50-milionowym kraju jest 2056 lekarzy, z tego 930 w Kinszasie. (...) 2,5 mln ludzi żyje za mniej niż jednego dolara dziennie. W niektórych rejonach na wschodzie ludzie muszą żyć za 18 centów dziennie. 80% rodzin obu prowincji Kivu było w ciągu ostatnich pięciu lat wysiedlanych. Jest powyżej 117 tysięcy żołnierzy-dzieci, z ostatnio rekrutowanych żołnierzy ponad 15% to młodzież poniżej 18 lat, duża część nie ukończyła 12 lat. Oficjalnie 800-900 tys. dzieci jest zakażonych AIDS”.

Dwa lata później relacja Agencji Reutera (8 sierpnia 2002) przedstawia jeszcze bardziej dramatyczną sytuację (za GW): „Kanibalizm, gwałty, tortury i porwania były stosowane jako broń w niedawnych walkach w Kongu – twierdzi ONZ. Organizacja przeprowadziła dochodzenie w sprawie wydarzeń, które miały miejsce w dżungli północno-wschodniego Konga. Jak ustalono, sprawcami tortur i gwałtów byli bojownicy popieranego między innymi przez Ugandę Ruchu Wyzwolenia Konga. Wycinali serca i inne narządy swoich ofiar i kazali rodzinom je zjeść. Jedną małą dziewczynkę zabito, pocięto na małe kawałki i zjedzono – mówiła rzeczniczka ONZ Patricia Tome. W wojnie, która wybuchła w 1996 r., gdy sąsiedzi Konga postanowili obalić dyktatora Mobutu Sese Seko, w ciągu ostatnich czterech lat zginęło około 2 mln osób.”[potrzebny przypis]

Gospodarka[edytuj]

Linia kolejowa MatadiKinszasa.

Obywatele DRK należą do najbiedniejszych na świecie. Wskaźnik PKB per capita wynosi zaledwie 700 USD, co daje DRK 228 miejsce na 230 w zestawieniu CIA World Factbook [16]. W tym samym czasie kraj uważa się za najbogatszy, biorąc pod uwagę zasoby naturalne, oceniane na 24 biliony USD[17].

Gospodarka Demokratycznej Republiki Konga znacznie ucierpiała od połowy lat 80. XX wieku. W latach 60. DRK była drugim najbardziej uprzemysłowionym państwem afrykańskim po Republice Południowej Afryki, z dobrze prosperującym przemysłem górniczym oraz względnie wydajnym rolnictwem. Pierwsza oraz druga wojna domowa w Kongu doprowadziły do znacznego spadku produkcji oraz zysków państwa, spowodowały zwiększenie długu zewnętrznego, a przede wszystkim doprowadziły do śmierci 5 mln osób wskutek działań wojennych i ściśle związanych z nimi głodu oraz chorób.

Mapa lokalizacyjna Demokratycznej Republiki Konga
Bandundu
Bandundu
Bangoka
Bangoka
Kiri
Kiri
Basankusu
Basankusu
Beni
Beni
Boende
Boende
Boma
Boma
Bukavu
Bukavu
Bunia
Bunia
Gbadolite
Gbadolite
Gemena
Gemena
Goma
Goma
Ilebo
Ilebo
Kalemie
Kalemie
Kamina
Kamina
Kananga
Kananga
Kindu
Kindu
Kinszasa
Kinszasa
Kolwezi
Kolwezi
Lodja
Lodja
Lubumbashi
Lubumbashi
Mbandaka
Mbandaka
Mbuji-Mayi
Mbuji-Mayi
Nioki
Nioki
Tshikapa
Tshikapa
Tshimpi
Tshimpi
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Demokratycznej Republice Konga

Przemysł wydobywczy[edytuj]

Gospodarka DRK opiera się w większości na przemyśle wydobywczym. Największe kopalnie są zlokalizowane w Katandze na południu kraju. Kongo jest największym na świecie producentem kobaltu oraz znaczącym producentem miedzi i diamentów. Złoża diamentów są zlokalizowane w prowincji Kasai w zachodniej części kraju i stanowią 30% zasobów światowych. Państwo posiada również 70% światowych zasobów koltanu, który jest głównym źródłem tantalu, używanego powszechnie w elektronice dla potrzeb przemysłu komputerowego oraz telekomunikacyjnego. W 2002 we wschodniej części DRK odkryto złoża cyny, jak dotąd wydobywane jedynie na małą skalę. Przemyt oraz zyski z handlu minerałami przyczyniły się do podsycania i finansowania działań wojennych między plemionami i grupami etnicznymi. Przemysł wydobywczy jest w większości kontrolowany przez korporacje krajów zachodnich, które często oskarżane były o politykę sprzyjającą rozwojowi konfliktów etnicznych oraz o działalność rabunkową. Katanga Mining jest szwajcarską korporacją, która posiada na terenie DRK kombinat metalurgiczny Luilu, zdolny przerobić 176 tys. ton miedzi oraz 8 tys. ton kobaltu rocznie, czyniąc go największą tego typu instalacją na świecie[18].

Analiza sektora wydobywczego – połowa światowych zasobów kobaltu znajduje się w Demokratycznej Republice Konga[19]

Demokratyczna Republika Konga posiada około połowy światowych zasobów kobaltu (cena za 1 tonę kobaltu na giełdzie metali w Londynie wynosi w kwietniu 2015 roku 26 700 dolarów czyli około 100 000 złotych). Według danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych USA na świecie znajduje się około 25 000 000 ton kobaltu. W 2014 roku wydobycie na świecie kobaltu wyniosło 112 000 ton przy czym 56 000 ton pochodziło z Demokratycznej Republiki Konga, drugi kraj Chiny dostarczył 7 200 ton, trzecia Kanada wydobyła około 7 000 ton kobaltu. W 2014 roku, przyjmując cenę z giełdy w Londynie, Demokratyczna Republika Konga wydobyła kobalt za kwotę 1.5 miliarda dolarów (około 5.5 miliarda złotych).

Do czego służy kobalt?

Kobalt służy głównie przy wytopie innych stali, przy wyrobie trwałych magnesów oraz jako katalizator w procesach chemicznych. Jest odporny na wysokie temperatury, zaczyna topnieć w temperaturze 1495 stopni Celsjusza, zaś wrze po przekroczeniu 2927 stopni Celsjusza, przez co posiada szerokie zastosowanie w przemyśle. W 2014 roku w USA, użyto kobaltu za kwotę 275 000 000 dolarów, z czego 47% znalazło zastosowanie w produkcji stopów z innymi metalami, następnie użyte głównie w turbinach samolotów oraz turbinach gazowych, 9% zostało użyte do produkcji noży tokarskich, wierteł, frezów oraz pił tarczowych ze względu na odporność na zużycie, 17% w innych zastosowaniach dla przemysłu, 27% zostało zastosowane w różnorodnych zastosowaniach dla przemysłu chemicznego.

Demokratyczna Republika Konga – eksport i import

Na podstawie danych Eximcon Group[19], głównymi produktami jakie Demokratyczna Republika Konga eksportowała w 2014 roku były zasoby naturalne: miedź (udział 62% w całym eksporcie), kobalt (19%), ropa (9%). Produktami, które były importowane w największej ilości to: maszyny (12% udziału w całym imporcie), pojazdy (6%), produkty ze stali lub żelaza (5%).

Rolnictwo[edytuj]

Ważnym działem gospodarki jest rolnictwo, które w 1996 zatrudniało 66% siły roboczej państwa i w 1997 stanowiło 57,9% PKB. Najważniejszymi produktami przeznaczonymi na eksport są kawa, olej palmowy, guma, bawełna, cukier, herbata oraz kakao. Uprawia się także maniok, banany, kukurydzę, ryż z przeznaczeniem na rynek rodzimy.

Leśnictwo[edytuj]

Lasy pokrywają 60% powierzchni kraju, stanowiąc ogromne bogactwo naturalne dla kraju. W 2003 przeznaczono na eksport drewno o wartości 25,7 mln USD. Intensywna gospodarka leśna stanowi zagrożenie dla ogromnej bioróżnorodności lasów równikowych oraz ludności zamieszkującej na terenach masowych wycinek leśnych[20].

Rybołówstwo[edytuj]

Rozwinięty system hydrologiczny kraju pozwala na intensywne prowadzenie rybołówstwa. W 1997 łączna produkcja z wód morskich oraz rzek i jezior jest szacowana na 162 961 ton. Większość połowów pochodzi z jezior Wielkiego Rowu Afrykańskiego oraz rzek kotliny Kongo. Połowy morskie stanowią jedynie 2% łącznej produkcji[21].

Demokratyczna Republika Konga oczekuje na przyjęcie do Organizacji dla Harmonizacji Prawa Afrykańskiego. Jest członkiem Wspólnoty Rozwoju Afryki.

Rzeka Kongo i jej dopływy stanowią szkielet gospodarki, w tym transportu. Na rzece Kongo powstał zespół 2 hydroelektrowni Inga, która zasila południową, przemysłową, część kraju poprzez linię HVDC Inga-Shaba.

Demografia[edytuj]

Rodzina z plemienia Mongo w Demokratycznej Republice Konga

Ludność skupia się na płaskowyżach, na sawannie, przy rzekach i jeziorach, natomiast porośnięte tropikalną dżunglą północ i centrum kraju są prawie niezamieszkane. Exodus ludności wiejskiej zwiększył populację miast, a przede wszystkim stolicy.

Wielkie aglomeracje to Kinszasa (8 milionów mieszkańców), Lubumbashi, Kisangani, Mbuji-Mayi, Kananga, Mbandaka i Bukavu.

Struktura etniczna[22]: Luba (15,1%), Kongo (14,6%), Lingala (4,2%), Mongo (3,2%), Ekonda (3,1%), Songye (2,6%), Nande (2,3%), Azande (2,2%), Ngbaka (2,1%), Mangbetu (2%), Tetela (1,9%), Lendu (1,7%), Mashi (1,7%), Ngala (1,5%), Yaka (1,4%), Alur (1,4%), Lega (1,4%), Chokwe (1,3%), Yombe (1,3%), Tabwa (1,2%), pozostali: 33,8% (w tym: Hindusi (144.000), Euro-afrykanie (126.000), Pigmeje (101.000), Francuzi (66.000), Flamandowie (54.000), Grecy (44.000), Arabowie (20.000), Portugalczycy (4.400), Brytyjczycy (500)).

Religie[edytuj]

Ewolucja demograficzna w latach 1961 – 2003 (dane FAO, 2005). Ludność w tysiącach osób.

Podział religijny Demokratycznej Republiki Konga[23]:

Kongo w literaturze[edytuj]

Joseph Conrad był kapitanem parowca pływającego w służbie króla belgijskiego Leopolda II po rzece Kongo w roku 1890. Będąc pod wrażeniem zaobserwowanych tam okrucieństw napisał powieść Jądro ciemności.

Siły zbrojne[edytuj]

Demokratyczna Republika Konga dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[24]. Uzbrojenie sił lądowych Demokratycznej Republiki Konga składało się w 2014 roku z m.in.: 90 czołgów, 200 opancerzonych pojazdów bojowych, 100 zestawów artylerii holowanej oraz 30 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[24]. Marynarka wojenna dysponowała w 2014 roku ośmioma okrętami obrony przybrzeża[24]. Siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch myśliwców, 18 samolotów transportowych, 13 samolotów szkolno-bojowych, 27 śmigłowców oraz sześciu śmigłowców szturmowych[24].

Wojska Demokratycznej Republiki Konga w 2014 roku liczyły 152 tys. żołnierzy zawodowych oraz 1,5 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) siły zbrojne Demokratycznej Republiki Konga stanowią 87. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 162 mln dolarów (USD)[24].

Uwagi

  1. Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.)

Przypisy

  1. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 24-04-2013].
  2. Od 9 lipca 2011 roku.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p Konga, Demokratyczna Republika. Historia. (pol.). http://encyklopedia.pwn.pl.
  4. Anice Anderson, Vivian Head, Anne Williams: Rzezie, masakry i zbrodnie wojenne od starożytności do współczesności, Bellona, Warszawa, 2009 ISBN 978-83-11-11464-7, s. 69 [1].
  5. Rozwój zależny Czarnej Afryki. W: Oxford Wielka Historia Świata. T. 29: XX wiek Świat i Polska po II wojnie światowej - Dekolonizacja - Lata siedemdziesiąte - Filozofia. Poznań: Oxford Educational, s. 242. ISBN 978-83-7425-832-6.
  6. Diane Ducret, Emmanuel Hecht, Ostatnie dni dyktatorów, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 227.
  7. a b Mobutu Sésé Seko (ang.). http://www.encyclopedia.com.
  8. Chris Cook and John Stevenson. The Routledge Companion to World History Since 1914, 2005. s.321-322.
  9. Mobutu Sese Seko (pol.). http://encyklopedia.pwn.pl.
  10. Mobutu Sese Seko (ang.). https://www.britannica.com.
  11. Laurent-Kabila (ang.). https://www.britannica.com.
  12. Kabila LAURENT-DESIRE (pol.). http://encyklopedia.pwn.pl.
  13. Laurent Kabila (ang.). www.encyclopedia.com.
  14. Joseph Kabila Biography (ang.). http://www.notablebiographies.com.
  15. Joseph Kabila (ang.). https://www.britannica.com.
  16. CIA World Factbook.
  17. DR Congo's $24 trillion fortune.. [dostęp 14-09-2012].
  18. Katanga Project Update and 2Q 2008 Financials. [dostęp 14-09-2012].
  19. a b Analiza systemu finansowego i wydobywczego w DRK. www.goafrica.gov.pl. [dostęp 2015-06-23].
  20. Protecting Forests and Community Rights in the DRC. [dostęp 14-09-2012].
  21. INFORMATION ON FISHERIES MANAGEMENT IN THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO. [dostęp 14-09-2012].
  22. Joshua Project. "Congo, Democratic Republic of – People Groups"
  23. Congo – DRC (ang.). Operation World, 2010. [dostęp 2015-07-06].
  24. a b c d e Democratic Republic of the Congo (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-05].

Linki zewnętrzne[edytuj]