Piotr Abelard

Piotr Abelard

Ilustracja przedstawiająca Abelarda (1836)
Data i miejsce urodzenia	1079 Le Pallet
Data i miejsce śmierci	21 kwietnia 1142 Saint-Marcel
Miejsce pochówku	?↗
opat Saint-Gildas-de-Rhuys
Okres sprawowania	1125-1142
Wyznanie	katolicyzm
Kościół	rzymskokatolicki
Inkardynacja	benedyktyni
Śluby zakonne	po 1118

Heloiza i Abelard

Piotr Abelard (łac. Petrus Abaelardus, fr. Pierre Abélard; ur. w 1079 w Le Pallet, zm. 21 kwietnia 1142 w Saint-Marcel) – francuski filozof średniowieczny, teolog i poeta. Znany także z historii miłości do Heloizy. Wprowadzona przez niego metoda scholastyczna była podstawowym narzędziem analizy filozoficznej w okresie rozkwitu średniowiecza.

Życiorys

Młodość i edukacja

Urodził się w 1079 roku w Pallet, jako najstarszy syn szlachcica Berengara i Łucji. Miał dwóch młodszych braci: Raula i Dagoberta, na rzecz których zrzekł się majątku i tytułu. W młodości zapoznał się z filozofią Sokratesa i Arystotelesa, ucząc się w kilku szkołach, między innymi w Loches u Roscelina. Ponadto studiował sztuki wyzwolone oraz w podstawowym zakresie grekę i hebrajski. Około 1100 roku udał się do Paryża, aby studiować dialektykę w szkole katedralnej Notre-Dame u Wilhelma z Champeaux. Przez wiele lat toczył z nim debaty dotyczące sporu o uniwersalia. Ojciec Astrolabiusza.

Następnie udał się do Melun, gdzie zaczął nauczać w szkole przy kościele kolegialnym Notre-Dame, lecz wkrótce potem przeniósł się do Corbeil-Essonnes, aby współzawodniczyć z Wilhelmem. Pomimo, że odniósł tam sukces dydaktyczny, praca odbiła się na jego zdrowiu psychicznym i popadł w depresję. Aby odzyskać siły udał się do rodzinnego Le Pallet. Po wyzdrowieniu ponownie udał się do Paryża, gdzie po raz drugi został uczniem Wilhelma, studiując retorykę (ok. 1108 roku). Kilka miesięcy później sam został tam nauczycielem dialektyki, a potem założył własną szkołę na Wzgórzu św. Genofewy, do której przybywało wówczas wielu studentów. Gdy oboje jego rodzice postanowili wstąpić do klasztorów, Piotr asystował przy ich obłóczynach. Następnie rozpoczął studia teologiczne, które ówcześnie były zwieńczeniem edukacji. W tym celu w 1113 roku udał się do Laon, gdzie wykładał Anzelm. Wraz z nim studiowali tam Alberyk z Reims i Lutolf z Lombardii, którzy prawdopodobnie zawiadomili Anzelma, że Piotr ma o nim bardzo krytyczne zdanie. Wykładowca zganił za to Abelarda i zabronił mu wygłaszać komentarzy do Pisma Świętego, wobec czego Piotr opuścił szkołę. Jeszcze w 1113 rokiu powrócił do paryskiej szkoły Notre-Dame, gdzie został profesorem dialektyki, filozofii i teologii, bowiem Wilhelm z Champeaux był już wtedy biskupem w Châlons. Studiowali u niego między innymi Gwidon z Castello, Jan z Salisbury, Gotfryd z Auxerre czy Berengar z Poitiers. Jako nauczyciel zarabiał dużo i prawdopodobnie miał prebendę kanonika w szkole Notre-Dame.

Heloiza

Prawdopodobnie właśnie wówczas poznał Heloizę, w której się zakochał. Aby się do niej zbliżyć poprosił jej wuja, kanonika paryskiego, Fulberta o możliwość zamieszkania u niego, wymawiając się kosztami, które dezorganizują jego pracę wykładowcy. Kanonik zgodził się na tę propozycję oddając swoją siostrzenicę pod jego opiekę. Heloiza była bardzo zadowolona z tego faktu, odwzajemniając uczucia Abelarda. Wtedy zaczęła powstawać korespondencja między kochankami. Piotr przestał się wówczas skupiać na pracy naukowej, całą uwagę poświęcając Heloizie i poezji miłosnej. Jego studenci, zauważając zmianę jaka w nim zaszła, zaczęli porównywać romans do Ereka i Enidy. Fulbert długo nie chciał wierzyć plotkom na temat romansu siostrzenicy z profesorem, dopóki nie przyłapał ich in flangranti. Piotr został przez niego wyrzucony z domu i ponownie zamieszkał niedaleko szkoły, gdzie nadal uczył. Nadal spotykał się z Heloizą ukrywając to przed Fulbertem, a wkrótce potem dowiedział się, że jego konkubina jest w ciąży. Około 1118 roku w Le Pallet urodził się ich syn, Piotr Astrolabiusz.

Gdy Fulbert się o tym dowiedział wpadł we wściekłość, wobec czego Abelard (obawiając się o swoje życie), przybył do kanonika i okazał skruchę, a także obiecał naprawić wyrządzoną krzywdę. Postanowił ożenić się z Heloizą, prosząc jednocześnie by małżeństwo zostało utrzymane w tajemnicy. W tym celu udał się do Le Pellet, jednak ku jego zdumieniu, Heloiza odmówiła wyjścia za niego za mąż. Stwierdziła, że małżeństwo będzie końcem jego kariery filozoficznej, której nie chciała go pozbawiać. Ostatecznie jednak doszło do ślubu, który został zawarty w Paryżu, jednak Fulbert nie dotrzymał obietnicy o zachowaniu małżeństwa w tajemnicy i rozgłosił nowinę. Aby zaprzeczyć tym wiadomościom, Piotr wysłał Heloizę do klasztoru w Argenteuil, gdzie miała zostać nowicjuszką. Gdy kanonik paryski się o tym dowiedział, stwierdził że Abelard chce oddalić jego siostrzenicę, więc postanowił się zemścić. Przy pomocy swoich przyjaciół i rodziny, zorganizował włamanie do domu Piotra, który został wówczas wykastrowany. Abelard postanowił zaakceptować swoją karę, a Heloizie polecił pozostanie w klasztorze. Sam również wkrótce potem dołączył do opactwa w Saint-Denis, bowiem sposobem na rozwiązanie węzła małżeńskiego było obopólne wstąpienie do klasztoru.

Klasztor

Po zostaniu mnichem, postanowił przeprowadzić reformę klasztorną, jednak zakończyła się ona niepowodzeniem. Wkrótce potem zaczęli go odwiedzać uczniowie, którzy prosili by ponownie został nauczycielem. Z czasem do tej prośby przychylili się także opat i bracia zakonni, chcąc się go pozbyć. Piotr się na to zgodził i udał się do pustelni w Maisoncelles-en-Brie, gdzie wykładał zarówno nauki świeckie jak i teologię. Zreformował nauczanie teologii, przez co jest uważany za „Ojca scholastyki”.

Wdał się w debaty o uniwersaliach z Wilhelmem z Champeaux (realista) oraz Roscelinem (nominalista). Jego adwersarzami byli także Alberyk z Reims i Lotulf z Lombardii. W sporze z Roscelinem skierował skargę do biskupa paryskiego, Gilberta przed 1121 rokiem. Dawny mentor Abelarda odpowiedział długim listem, w którym zdecydowanie odrzucał posądzenia o herezję. W tym samym roku odbył się synod w Soissons, pod przewodnictwem arcybiskupa Reims Raula i legata papieskiego Kunona. Gdy Piotr dostarczył swoją książkę o Trójcy Świętej, legat polecił mu oddać ją swoim adwersarzom – Alberykowi i Lutolfowi. W jego obronie wystąpił biskup Chartres Gotfryd z Lèves. Początkowo legat nie chciał wydawać werdyktu, postanowił usłuchać nalegań Alberyka, Lutofla oraz arcybiskupa Raula i skłaniał się do potępienia Piotra. Abelardowi nakazano spalić swoją książkę, publicznie powtórzyć wyznanie wiary i odbyć pokutę w klasztorze Saint-Médard.

Wówczas Piotr Czcigodny wystosował zaproszenie, by Piotr przybył do opactwa w Cluny, jednak nie otrzymał żadnej odpowiedzi. Jakiś czas później Kunon odwołał wyrok potępiający i zezwolił Abelardowi na powrót do Saint-Denis. Po kilku miesiącach Piotr popadł w konflikt z mnichami Saint-Denis powracając do kwestii rozróżnienia trzech postaci: Dionizego Areopagity, Dionizego, biskupa Paryża i Pseudo-Dionizego, którzy w tamtych czasach byli uważani za tą samą osobę. Opat, uznając to za obrazę dumy narodowej (opactwo było lennikiem królewskim), udzielił mu nagany w obecności wszystkich współbraci i nakazał go uwięzić, a następnie wydać królowi. Aby tego uniknąć Abelard uciekł i schronił się w klasztorze w Maisoncelles-en-Brie, który znajdował się pod opieką hrabiego Szampanii Tybalda II. Opat Saint-Denis Adam zażądał aby powrócił, jednak zmarł 11 stycznia 1122 roku. Na jego miejsce wybrano Sugera, który porozumiał się z Tybaldem, Étienne’em de Garlande’em i w obecności Ludwika VI, zezwolił Piotrowi udać się na pustelnię, pod warunkiem podlegania pod Saint-Denis.

Udał się w okolicę Nogent-sur-Seine, gdzie w 1122 roku wybudował pustelnię i kaplicę pod wezwaniem Trójcy Świętej. Wkrótce potem wokół niego zaczęli się gromadzić nowi uczniowie, którzy z czasem zbudowali tam małą wspólnotę i nową kaplicę, nazwaną Paraklet. Wzbudziło to zazdrość dawnych oponentów – Alberyka i Lutolfa, którzy potem spowodowali konflikt z Norbertem z Xanten i Bernardem z Clairvaux. Abelard zaczął obawiać się o swoje życie, przez co opuścił Paraklet i został wybrany opatem w Saint-Gildas-de-Rhuys w 1125 roku. Klasztor nie stosował się do reguły zakonnej, a prawo stanowił nie opat, a miejscowy władca. Piotr usiłował przeprowadzić tam reformę, ale nie odniósł sukcesu. Gdy około 1128 roku, Heloiza została wypędzona z klasztoru razem ze swoimi współsiostrami, dzięki działaniom opata Sugera, Abelard zaprosił ją i kilka innych mniszek do klasztoru Parakleta, który im ofiarował. Zostało to później potwierdzone przez Innocentego II. Nie pozostał jednak w tym klasztorze i powrócił do Saint-Gildas, gdzie sytuacja miała się jeszcze gorzej, a mnisi usiłowali otruć opata. Nawiązał wówczas korespondencję z Heloizą. Przesłał jej regułę zakonną przeznaczoną dla kobiet, hymny na różne okresy liturgiczne oraz rozważania teologiczne o które prosiła.

W latach 30. XII wieku Wilhelm z Saint-Thierry znalazł błędy w dziełach Piotra Abelarda i wysłał w tej sprawie listy do Bernarda z Clairvaux oraz biskupa Gotfryda z Lèves. Doszło do co najmniej dwóch spotkań Bernarda z Piotrem, ale nie doprowadziły one do żadnego porozumienia. Opat Clairavux krytykował opata Saint-Gildas za arogancję i pychę, a także uważał za heretyka. Konflikt przybrał na sile, gdy Abelard zawarł w swoich traktatach zagadnienia dotyczące grzechu, które można było interpretować jako kontynuację myśli herezji pelagiańskiej. Jednym ze zwolenników Piotra był jego dawny uczeń, Arnold z Brescii, który nie cieszył się wówczas dobrą sławą. Około 1140 roku Bernard wysłał listy do Innocentego II i całej Kurii Rzymskiej, lecz pozostały one bez odpowiedzi. 2 czerwca 1140 roku odbyła się uroczystość wystawienia relikwii, w której brali udział arcybiskup Sens Henryk Dzik i król Ludwik VII. Miało tam dojść do debaty między Piotrem a Bernardem. Zwolennicy opata Clairvaux przedstawili dziewiętnaście tez (później zredukowane do czternastu), które ich zdaniem były sprzeczne z nauką Kościoła. Abelard odmówił wzięcia udziału w debacie, która przekształciła się w oskarżenie i odwołał się do Stolicy Piotrowej. Działania opata Clairvaux odniosły skutek, gdyż 16 lipca 1140 roku papież wydał bullę uznającą Abelarda z heretyka. W międzyczasie Piotr udał się do Rzymu, zatrzymując się po drodze w opactwie w Cluny. Za namową Piotra Czcigodnego pozostał w klasztorze, a posłańcy mieli zanieść wiadomość do papieża. Dzięki mediacji opata Citeaux Renalda z Bar-sur-Seine udało się doprowadzić do porozumienia Piotra z Bernardem. Jeszcze zanim do Abelarda dotarła wiadomość o potępieniu, odwołał wszystkie swoje tezy, uznane wcześniej za sprzeczne z nauką Kościoła. Ponieważ werdykt Innocentego II oznaczał konieczność spalenia jego dzieł, opat Saint-Gildas postanowił zrezygnować z dalszego nauczania. Dzięki działaniom Piotra Czcigodnego, sankcje na Abelarda wkrótce potem zostały zniesione.

Ostatnie lata i śmierć

W Cluny napisał poemat Carmen ad Astralabium dedykowany swojemu synowi. Wkrótce potem jego zdrowie zaczęło się znacznie pogarszać, wobec czego Piotr Czcigodny przeniósł go do klasztoru w Saint-Marcel. Zmarł tamże 21 kwietnia 1142 roku. Początkowo został pochowany w miejscu gdzie zmarł, ale w listopadzie 1142 roku opat Cluny przeniósł jego zwłoki do klasztoru Parakleta. Później szczątki jego i Heloizy zostały przeniesione na cmentarz Père-Lachaise.

Poglądy

Karta z Ne iuxta Boetianum. Apologia contra Bernardum (XII w.)

Zagadnienie uniwersaliów

W sporze o uniwersalia Abelard przyjmował stanowisko umiarkowanego realizmu pojęciowego – jego stanowisko, określane jako sermonizm, jest trudne do interpretacji, czasem zalicza się je nawet jako nominalizm. Stanowisko swoje oparł na sławnych pytaniach Porfiriusza:

1. czy uniwersalia istnieją realnie, czy istnieją tylko w umyśle?
2. Przy założeniu, że istnieją realnie: czy są bytami fizycznymi czy niefizycznymi i jak powiązane są z przedmiotami poznawalnymi zmysłowo?

Abelard zajął stanowisko sermonizmu. Rozróżnia dźwięk (vox) od znaczenia słowa (sermo) nie będącego ani samym słowem ani swoim desygnatem, uznając pojęcia właśnie za znaczenia słów, powstające w procesie abstrakcji na mocy własności realnie przysługujących rzeczom – ani więc uniwersalia nie istnieją tylko w umyśle (skoro znaczenia słów przekraczają umysł jako powstałe na mocy abstrakcji z realnych, pozaumysłowych przedmiotów), ani nie są przedmiotami istniejącymi realnie (skoro powstają za pomocą procesów mentalnych). Logiczna terminologia Abelarda zastosowana przy tych rozróżnieniach stanowi podstawę terminologii logicznej średniowiecza.

Etyka

Refleksja etyczna Abelarda koncentruje się wokół problemu oceny wartości ludzkich uczynków. Jego poglądy etyczne zostały wyrażone przede wszystkim w dziele Etyka, czyli poznaj samego siebie, a także w Rozmowie pomiędzy filozofem, Żydem i chrześcijaninem. Wartość uczynków Abelard rozpatrywał z pozycji indywidualistycznej, za oś sporu o jej naturę uznając pojęcie wolności woli, dla którego domaga się pełnej realizacji w filozoficznej koncepcji zła i dobra. Wychodził przy tym z augustyńskiego woluntaryzmu i jego założenia nierozerwalności wolności działania i wolności woli (liberum arbitrium), które jednak reformuje. Widoczne są także analogie między etyką Abelarda a etyką stoicką, zwłaszcza w wersji Seneki i Cycerona. Jednocześnie etyka Abelarda powstała na tle XII-wiecznego humanizmu: jego koncepcja oceny dobra i zła jako zależnych od intencji otwiera bowiem poganom drogę do zbawienia. Ci poganie, którzy nie mieli złych intencji, nie mogli czynić źle, mogą więc zostać zbawieni – Abelard uważał, nawet zabójcy Chrystusa nie postąpili źle, jeśli nie postąpili wbrew swojemu sumieniu.

Podstawą rozważań Abelarda o kryteriach oceny moralnej są wprowadzone w Etyce pojęcia mores, virtutes i vitia. Mores to wszelkie trwałe, wpisane w charakter człowieka cechy moralne, które mogą predysponować go do czynienia dobra (virtutes, cnoty) lub do czynienia zła (vitia, wady). Same cechy charakteru, stałe predyspozycje, nie są ani dobre, ani złe – posiadanie jakiejś wady jest tylko skłonnością do grzechu, ale jeszcze nie samym grzechem. Również sam zły uczynek (actio mala) nie jest sam w sobie grzechem. Grzechem jest dopiero taki czyn poparty świadomą zgodą. Grzechem jest według Abelarda lekceważenie woli Boga, obraza (offensa), jaką dusza czyni Bogu świadomie go znieważając. To świadome znieważenie nie jest ani niezawinioną predyspozycją, ani równie niezawinioną pokusą, ale zawsze świadomym aktem woli – w przeciwnym wypadku człowiek byłby stale ofiarą trafu moralnego, co kłóci się z poczuciem sprawiedliwości.

Istnieje jednak także grzech jako kategoria działania praktycznego – Abelard definiuje go jako nieczynienie tego, co czynić trzeba lub czynienie tego, czego czynić nie trzeba. Należy przy tym zauważyć, że powstrzymywanie się i niepowstrzymywanie się od czynu jest rozumiane jako wewnętrzna zgoda (consensus), a więc intencja. W związku z tą definicją rozwija pewną ontologię zła zbliżoną do jego rozumienia jako privatio: jako że w obu członach alternatywy grzech zdefiniowany jest przez negację, grzech nie może mieć materialnej substancji i nie jest bytem, ale właśnie jest niebytem.

Abelard uznaje, że klasyczna koncepcja grzechu pierworodnego jako współuczestnictwa w grzechu przodków jest sprzeczna z poczuciem sprawiedliwości. Ponadto grzeszyć może jedynie ktoś, kto istnieje, nikt nie mógł więc zgrzeszyć grzechem prarodziców, jako że w czasie popełnienia tego grzechu jeszcze nie istniał. Dzieli więc grzechy na zbiorowe (właśnie grzech pierworodny) i indywidualne, które posiadają odmienne definicje. Grzech pierworodny nie polega na uczestnictwie w winie, ale jedynie na ponoszeniu konsekwencji, uczestnictwie w karze.

Złą lub dobrą kwalifikację czynowi nadaje w etyce Abelarda jedynie intencja, która do tego czynu doprowadziła. Jedna i ta sama czynność może być różnie oceniana moralnie w zależności od tego, jaka intencja do niej doprowadziła. Dobra intencja może doprowadzić do złego skutku lub wcale się nie urzeczywistnić, zła intencja może doprowadzić do dobrego skutku lub wcale się nie urzeczywistnić – a niezależnie od tego człowiek grzeszy, jeśli ma złą intencję i czyni dobrze, jeśli ma dobrą. Nawet gdyby Ewa nie zjadła owocu z drzewa wiadomości, ale miałaby taką intencję, obraziłaby Boga w tej samej mierze i w tej samej mierze popełniłaby grzech.

Pogląd Abelarda prowadzi do pewnego paradoksu – skoro dobre lub złe są tylko intencje, to jak możliwy jest ziemski wymiar sprawiedliwości, skoro poza Bogiem nikt nie zna intencji ludzkich? Abelard odpowiada, że nagroda i kara za złe lub dobre uczynki w życiu doczesnym służy jedynie zachęcaniu do dobra i odstraszaniu od zła, ma więc raczej wymiar pedagogiczny niż służy wymierzaniu prawdziwej sprawiedliwości. Rzeczywisty wymiar sprawiedliwości jest zaś zastrzeżony tylko dla Boga jako jedynego znawcy ludzkich sumień. Abelard argumentuje, że jest oczywiste, że ziemska sprawiedliwość karząca nie intencje, a czyny, nie może być prawdziwą sprawiedliwością, skoro oczywiste jest, że jest ona omylna i niejednokrotnie karze niewinnych a uwalnia winnych.

Teologia

Abelard nie był gruntownie wykształconym teologiem, mimo że u Anzelma z Laon i Wilhelma z Champeaux zdobył umiejętność metodycznego objaśniania Pisma Świętego. Był jednak gruntownie wykształconym filozofem, co przy konflikcie, w jaki popadł z nauczycielami sprawiło, że jego myśl teologiczna jest bardzo oryginalna. Wypracował – zwłaszcza w Sic et non – nową, opierającą się na dialektyce, operującą analogią i podobieństwem metodę teologiczną. Za pomocą tej metody dał własne wyjaśnienia i dowody prawd wiary, nie udało mu się jednak w nich uniknąć niejasności i niezgodności z nauczaniem Kościoła.

Metoda teologiczna Abelarda była próbą przeszczepienia na grunt teologii metody filozoficznej opierającej się na logice starożytnej – sama metoda filozoficzna zresztą także dopiero się kształtowała. Metoda ta ma charakter dyskursywny – zdarza się, że jeden autor mówi o sprawach wiary „tak”, drugi „nie”, zachodzi więc pomiędzy nimi pozorna sprzeczność. Wtedy sam rozum musi rozstrzygnąć za pomocą dysputy, jakie jest źródło takiej niejasności i kto ma słuszność. Metoda Abelarda jest więc odejściem od opierania się wyłącznie na autorytecie, a zwiększa w teologii udział rozumu, którego zadaniem jest wyjaśnianie sensu Objawienia i rozpoznawanie prawdy. Główną funkcją rozumu jest przygotowanie do wiary i uzasadnienie jej, trzeba go więc wyraźnie odróżnić od niej samej.

Abelard wprowadził do teologii dialektykę nie z powodu zamiłowania do samego rozumu, ale raczej ze względów apologetycznych, a także dydaktycznych. Apologetyka w metodzie teologicznej Abelarda polega na tym, że metoda ta ma z jednej strony bronić prawd wiary przed zarzutami filozofów heretyckich i pogańskich – jako że jedynie płaszczyzna racjonalnego dyskursu może umożliwić ich poznanie i nakłonienie do nich tym, którzy pozbawieni są wiary. Co więcej, racjonalna metoda teologiczna umożliwia umocnienie się w wierze samym wiernym – zbliżając ich do jej tajemnic i ułatwiając im ich przyjęcie.

Odstępstwa Abelarda od nauczania Kościoła wykazane przez synod w Soissons są liczne, często jednak mają raczej charakter niejasności niż świadomego wystąpienia przeciw Magisterium. W zakresie teologii trynitarnej należy do nich nieodpowiednie ujęcie relacji między osobami Trójcy Świętej, zbliżające się do modalizmu i sabelianizmu. Abelard jest też reprezentantem tzw. „adopcjanizmu XII wieku”. Nie odrzucał unii substancjalnej natury boskiej i ludzkiej Chrystusa, relację Logosu do ludzkiej natury Chrystusa objaśniał jednak formułą „Bóg posiada człowieka” zamiast poprawnej w świetle Magisterium „Bóg i człowiek” jeden w dwóch naturach. Wieloznaczność rozumienia unii hipostatycznej w myśli Abelarda prawdopodobnie nie wynika ze świadomej herezji adopcjańskiej, ale raczej wypływa z jego niedostatecznego opracowania filozoficznego tego zagadnienia oraz innych zagadnień chrystologicznych.

W antropologii Abelarda występują tendencje pelagiańskie. Uznawał za dar darmo dany nie tylko łaskę, ale także wolną wolę. Niezgodnie z teologią katolicką ujmował grzech pierworodny rozumiejąc go nie jako uczestnictwo wszystkich ludzi w winie Adama i Ewy, ale jako uczestnictwo wyłącznie w karze, którą ponieśli – to ujęcie grzechu pierworodnego jest konsekwencją poglądów etycznych Abelarda, jego przekonania, że można ponosić karę, na którą się nie zasłużyło jako konsekwencje grzechu pierwszych ludzi Adama i Ewy natomiast już nie ich winy gdyż nikt nie może być winny za nie swoje przewinienia tym bardziej popełnione kiedy go jeszcze nie było na tym świecie. Bardziej szczegółowo poglądy Abelarda na naturę grzechu i jego rozróżnienie między grzechem a wadą omawia rozdział Etyka.

W teologii odkupienia Abelard nawiązując do świętego Justyna opowiadał się za uniwersalizmem zbawczym. Uważał, że wszyscy ci, którzy wierzą w Boga Jedynego i prowadzą moralne życie (postępują według udoskonalonego później przez Objawienie prawa naturalnego) mogą dostąpić zbawienia, a niektórzy z nich przeczuwali tajemnice Trójcy Świętej, wcielenia i odkupienia. Podglądy Abelarda na odkupienie odbiegają w pewnym stopniu od nauczania Kościoła, gdyż nadmiernie zwracają uwagę na miłość wzbudzaną w grzeszniku przez mękę Chrystusa, zacierając przez to wagę odkupienia obiektywnego.

Uważał także, że Bóg zawsze postępuje w najmądrzejszy sposób i może działać tylko i wyłącznie w ten sposób. Twierdzenie to zostało uznane za ograniczanie wszechmocy Boga i potępione.

Dzieła

Pisma filozoficzne Abelarda wyróżniają się jasnością i klarownością które czynią z nich wzorzec prozy filozoficznej. Abelard był nie tylko wielkim filozofem, ale też wyróżniającym się pod względem literackim epistolografem (listy do Heloizy) i pamiętnikarzem (Historia calamitatum). Ponadto był także zdolnym poetą religijnym – jego hymny (np. O quanta qualia) wyróżniają się precyzją i jasnością, wydają się jednak nie dorównywać głębi poezji Bernarda z Clairvaux.

Po Abelardzie zostały liczne pisma filozoficzne i teologiczne, m.in.:

• Sic et Non (Tak i Nie), 1121-1123 (obejmuje 158 punktów doktryny chrześcijańskiej oraz konfrontacje opinii ojców Kościoła)
• Dialogus inter Philosophum, Judaeum et Christianum (Rozmowa pomiędzy filozofem, Żydem i chrześcijaninem, Patrologia Latina 178 1611-1684; powstała w ostatnich latach życia Abelarda)
• Commentatorium super sancti Pauli Epistolam ad Romanos libri quinque (komentarz do Listu św. Pawła do Rzymian)
• Tractatus de unitate et trinitate divina, 1121 (o jedności natury i boskiej substancji Trójcy świętej)
• Theologia christiana (Teologia Chrześcijańska), 1123
• Tractatus de intellectibus (Rozprawa o pojęciach ogólnych)
• Ethica, sive Scito te ipsum (Etyka, czyli Poznaj samego siebie, Patrologia Latina 178, 633-678)
• Expositio in Hexameron (Wykład Heksameronu)

Inne:

• Dialectica (wyd. kryt. Lambertus Marie de Rijk, Assen 1956)
• Introductiones parvulorum (przed 1120; wydane częściowo przez Victora Cousina w Ouvrages inédits d'Abélard, Paryż 1936)
• Logica „Ingredientibus”, 1113-1123 (wyd. Bernhard Geyer, „Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelarters” XXI 1-503, Münster 1933; glosy do Porfirfiriusza oraz arystotelesowskich Kategorii
• Peri hermeneias
• Introductio ad theologiam
• Epitome theologiae christianae
• Histora calamitatum (Historia moich niedoli, Patrologia Latina 178 114-182; pismo autobiograficzne Abelarda)

Oprócz tego istnieje zbiór korespondencji Abelarda do różnych adresatów, obejmujący korespondencję między Heloizą i Abelardem. Heloiza i Abelard pozostawili po sobie bogatą korespondencję z czasów, gdy obydwoje stali na czele swoich klasztorów. Są to zarówno płomienne listy miłosne, jak i rozważania religijne.

Przekłady na język polski

W języku polskim ukazały się trzy tomy pism Abelarda w przekładzie Leona Joachimowicza, który opatrzył je wstępem i przypisami:

• Listy (Warszawa 1968) obejmujące korpus XXX listów Heloizy i Abelarda z Appendixem (Versus Petri Abelardi ad Astralabium filium, Epitaphia Abaelardi i Epitaphium Heloissae)
• Rozprawy (Warszawa 1969) obejmujące pisma Rozmowa pomiędzy filozofem, Żydem i chrześcijaninem (Dialogus inter philosophum, Judaeum et christianum), Etyka, czyli Poznaj samego siebie (Ethica, sive Scito te ipsum), Wykład Heksameronu (Expositio in Hexameron) i Rozprawa o pojęciach ogólnych (Tractatus de intellectibus)
• Pisma teologiczne (Warszawa 1970) obejmujące Teologię chrześcijańską (Theologia Christiana), fragmenty Z komentarza do Listu św. Pawła do Rzymian (Petri Abaelardi Commentariorum super S. Pauli Epistolam ad Romanos libri quinque), Kazania (wybór ze zbioru Petri Abaelardi Sermones ad virgines Paraclitenses in Oratorio eius constitutas obejmujący kazania Na Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny (1), Na Boże Narodzenie (2), Na dzień Trzech Króli (4), Na Palmową Niedzielę (7), Na Wielkanoc (13), Na uroczystość Wniebowstąpienia (15), Na dzień Zielonych Świątek (18), Na Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (26) i O jałmużnie (36)), Varia obejmujące Wykład Modlitwy Pańskiej (Expositio orationis Dominicae), Wykład Symbolu Apostolskiego (Expositio Symboli quod dicitur Apostolorum), Wykład wiary według Symbolu Atanazego (Expositio fidei in Symbolum Athanasii), Główne artykuły błędów Abelarda (Capitula errorum Petri Abaelardi) zebrane przez św. Bernarda Clairvaux oraz Apologię, czyli Wyznanie wiary (Apologia, seu Confessio Fidei). Do tomu III dołączony jest Appendix w postaci wyboru łacińskich utworów poetyckich Abelarda

Odniesienia w kulturze

• Film Abelard i Heloiza w reżyserii Clive’a Donnera
• Sztuka In extremis autorstwa Howarda Brentona

Bibliografia

• Régine Pernoud: Heloiza i Abelard. Warszawa: Państowy Instytut Wydawniczy, 1992. ISBN 83-06-02248-3. (pol.).
• Anthony Kenny: Krótka historia filozofii zachodniej. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005. ISBN 83-7469-124-7. (pol.).
• Krzysztof Siemieński. Doktryna etyczna Piotra Abelarda. „Studia Filozoficzne”. 182 (1), 1981. ISSN 0039-3142. (pol.). 
• Pierre Aubé: Św. Bernard z Clairvaux. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2019. ISBN 978-83-66272-52-1. (pol.).

Linki zewnętrzne

Polskojęzyczne

• Kazimierz Wójcik, Mirella Nawracała-Urban, Abélard Pierre, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
• Artur Andrzejuk, Spór o powszechniki – Piotr Abelard, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum, YouTube, 5 listopada 2022 [dostęp 2025-01-28].

Anglojęzyczne

• PeterP. King PeterP., Peter Abelard, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 8 lipca 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-10]  (ang.).
• KevinK. Guilfoy KevinK., Peter Abelard (1079—1142), Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27]  (ang.).
• WolfgangW. Lenzen WolfgangW., Abelard: Logic, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2024-09-05]  (ang.).
• Martin M. Tweedale, Abelard, Peter (1079–1142) (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
• Historia Calamitatum w projekcie Gutenberg (ang.)