Sztuki wyzwolone

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dawnego programu edukacji. Zobacz też: Liberal Arts - amerykański film z 2012.
Siedem sztuk wyzwolonych z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu (ok. 1180)

Sztuki wyzwolone (siedem sztuk wyzwolonych) (łac. septem artes liberales) – siedem dyscyplin wiedzy, które były podstawą wykształcenia w okresie późnej starożytności i średniowiecza.

Sztuki wyzwolone dzielono na dwie grupy: trivium i quadrivium.


Geneza[edytuj | edytuj kod]

Termin sztuki wyzwolone pochodzi od Marcjanusa Kapelli, który w V wieku stworzył dzieło „O zaślubinach Merkurego i Filologii” (De nuptiis Philologiae et Mercurii)[1], w którym zawarł wszystkie wykładane w szkole nauki (składało się z siedmiu ksiąg) i nazwał je siedmioma sztukami wyzwolonymi. Celem księgi było odwzorowanie świata w nauce[2]. Kasjodor w VI wieku w dziele O rzeczach boskich i ludzkich dostosował podręcznik Kapelli na użytek kształcenia chrześcijańskiego[1].

Treść sztuk wyzwolonych[edytuj | edytuj kod]

Siedem sztuk wyzwolonych i odpowiadające im planety (Tübinger Hausbuch, XV w.)

Źródłem podziału sztuk na trivium i quadrivium było encyklopedyczne dzieło Marka Terencjusza Warrona Disciplinarum libri IX (Dziewięć ksiąg naukowych).

Sztuki wyzwolone, mimo podobieństwa nazw do współczesnych dyscyplin wiedzy, są od nich dość odległe. Treści nauczane w ich ramach były ściśle związane były z potrzebami organizacji kościelnej i przygotowaniem do pracy w jej ramach.

Podstawowe treści sztuk wyzwolonych oddaje średniowieczny wiersz mnemotechniczny[3].

Gram. loquitur; Dia. vera docet; Rhe. verba ministrat;
Mus. canit; Ar. numerat; Geo. ponderat; as. colit astra.

Gramatyka mówi; dialektyka naucza prawdy; retoryka wyraża;
Muzyka śpiewa, arytmetyka oblicza, geometria waży, astronomia wielbi gwiazdy.

Trivium[edytuj | edytuj kod]

Trivium określane też było jako "trzy drogi wiedzy" i obejmowało dyscypliny podstawowe[4]. Od tego pojęcia pochodzi współczesne słowo trywialny (oczywisty).

W skład trivium wchodziły[4]:

Dopiero po ukończeniu trivium przystępowano do nauki quadrivium.

Quadrivium[edytuj | edytuj kod]

Quadrivium określane było jako "cztery drogi uczoności"[4].

W skład quadrivium wchodziły[4]:

  • Arytmetyka - komputystyka, czyli obliczanie kalendarza liturgicznego (Computus),
  • Geometria - nauczanie przyrody, geografii oraz teorii pomiarów,
  • Muzyka,
  • Astronomia - obliczanie czasu na podstawie ciał niebieskich na potrzeby kalendarza liturgicznego.

Quadrivium można traktować jako naukę o liczbach: czystych (arytmetyka), rozważanych w przestrzeni (geometria), w czasie (muzyka), ruchu i przestrzeni (astronomia).

Rola w nauczaniu[edytuj | edytuj kod]

Siedem sztuk wyzwolonych, gobelin, ok. 1675

Na średniowiecznych uniwersytetach program sztuk wyzwolonych były podstawą studiów wyższych. Ich celem nie było zarabianie pieniędzy, lecz osiągnięcie uczoności. Stąd też były one uzwanane za "godne człowieka wolnego"[4].

Dopiero po ukończeniu quadrivium i uzyskaniu tytułu magistra siedmiu sztuk wyzwolonych można było przystąpić do zaawansowanych studiów uniwersyteckich. Początkowo była to wyłącznie teologia, wraz z powstaniem średniowiecznych uniwersytetów (XII w.) można było studiować również na fakultecie prawa lub medycyny[4].

Sztuki wyzwolone współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonujące współcześnie jednostki dydaktyczno-naukowe, które deklarują się jako członkowie nurtu nauczania sztuk wyzwolonych (ang. liberal arts), czerpią z tradycji średniowiecznych i renesansowych. Kształcenie we współczesnym kolegium sztuk wyzwolonych składa się z wielu dyscyplin (humanistyki, nauk społecznych, przyrodniczych i ścisłych).

Przykładem jednostki realizującej tak zakrojony program w Polsce jest Wydział „Artes Liberales” na Uniwersytecie Warszawskim wzorowane na programie sztuk wyzwolonych na Uniwersytecie Chicagowskim[6][7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ludwika Wykurz: Encyklopedyści wczesnego średniowiecza. historia.org.pl. [dostęp 2012-07-16].
  2. Bogdan Banasiak. Kulturowy topos księgi (przyczynek do interpretacji). „Humanistyka i przyrodoznawstwo”. 15, s. 14–15, 2009. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. ISSN 1234-4087. 
  3. Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 21.
  4. a b c d e f Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 22.
  5. Ernst Robert Curtius: Literatura europejska i łacińskie średniowiecze. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 1997, s. 49. ISBN 83-7052-128-2. (pol.)
  6. Strona internetowa Kolegium Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego (pol.). [dostęp 2013-04-22].
  7. University of Chicago – Master of liberal arts (ang.). [dostęp 2013-04-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Karolak, Wojciech Kunicki, Hubert Orłowski, Dzieje kultury niemieckiej, Warszawa: PWN, 2007..