Sztuki wyzwolone

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy systemu edukacji. Zobacz też: Sztuki wyzwolone - amerykański film z 2012 roku.
Siedem sztuk wyzwolonych z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu (ok. 1180)

Sztuki wyzwolone (stgr. ἐγκύκλιος παιδεία, łac. artes liberales, studia liberalia) lub siedem sztuk wyzwolonych) (łac. septem artes liberales) – system podstawowej edukacji ukształtowany w IV wieku przed Chrystusem, powszechnie stosowany w starożytnych Grecji i Rzymie, obejmujący nauczanie literatury i matematyki. W V wieku ujednolicono go w Cesarstwie Rzymskim w ten sposób, że na poziomie niższym (trivium) nauczano przedmiotów literackich (gramatyki, retoryki i dialektyki) , natomiast na poziomie wyższym (quadrivium) przedmiotów matematycznych (muzyki, arytmetyki, geometrii oraz astronomii). System ten był podstawą kształcenia w średniowiecznej Europie, a w niektórych krajach przetrwał do XVIII wieku. Jego fundamentalne założenie, że podstawą edukacji jest zdobycie wiedzy na temat literatury i matematyki, okazało się trwałe i jest nadal stosowane w nowożytnym, europejskim szkolnictwie.

Znaczenie terminu[edytuj | edytuj kod]

Łacińskie ars wywodzi się z greckiego απο της ’αρετης, oznaczającego dobrą znajomość jakiegoś przedmiotu. Sztuki wyzwolone Grecy określali również encyklicznymi (εγκυκλος, tworzącymi krąg), czyli podstawowymi, gdyż ich opanowanie miało zapewniać podstawową wiedzę[1]. Ars nie występuje w terminie artes liberales w znaczeniu sztuki, tak jak jest ona rozumiana w czasach nowożytnych. Oznacza przedmiot nauczania, dyscyplinę wiedzy. W starożytnych rozważaniach etymologicznych łączono rzeczownik ars z przymiotnikiem artus (ścisły), gdyż artes miały zamykać wiedzę w ścisłych regułach. Późniejsza zmiana znaczenia pojęcia sztuka wiązana jest z dążeniami XV-wiecznych włoskich malarzy i rzeźbiarzy, którzy nie chcieli być dłużej uważani za rzemieślników (mechanici), ale osoby wykształcone w artes. Łacińskie artes liberales zostały przetłumaczone na język polski – jako sztuki wyzwolone – już w średniowieczu i to tłumaczenie jest nadal tradycyjnie używane w badaniach naukowych[2].

W traktacie O mówcy(ang.) Cyceron wywiódł etymologię terminu artes liberales z łacińskiego przymiotnika liber (wolny). Cyceron przeciwstawił sztuki wyzwolone sztukom, które nie są godne wolnego człowieka[1]. Seneka, w swoim 88. liście(ang.), powołując się na Posejdoniosa, objaśnił że artes liberales są to takie studia, które ludzie uprawiają dla innych celów niż zdobycie pieniędzy[3]. Nazywane są one wolnymi, bo są godne człowieka wolnego. Dlatego – twierdził Seneka – do artes liberales nie należą malarstwo, architektura i inne sztuki manualne (artes mechanicae), podczas gdy należy do nich muzyka, jako związana z matematyką[4]. Sztuki są nazywany wolnymi także dlatego, że prowadzą człowieka do mądrości, która jedyna zapewnia prawdziwą wolność. Zresztą – podsumował swój wywód Seneka – jedna jest tylko sztuka naprawdę wyzwolona, która czyni człowieka wolnym. To nauka mądrości, wzniosła, nieustraszona, wielkoduszna. Inne są mało znaczące i dziecięce[5]. Późniejsi teoretycy pedagogiki interpretowali twierdzenia Cycerona i Seneki w ten sposób, że nazwa artes liberales wskazuje na społeczny kierunek, ku któremu zmierza oparte na nich wykształcenie – są one podstawą nauczania i programów edukacyjnych wolnych społeczeństw[6].

Pisarze rzymscy artes liberales przeciwstawiali niekiedy artes serviles (sztukom niewolniczym) lub artes vulgares (sztukom pospolitym). Te poglądy mają swoje źródło w kulturze greckiej, gdzie sztuki wyzwolone uważano za niewymagające wysiłku fizycznego, czyli wolne od pracy mięśni[1]. Natomiast Kasjodor uważał, że przymiotnik liberalis wskazuje na książkę, z której odczytuje się wiedzę, bowiem łacińskie liber to kora, służąca jako materiał do pisania[1]. Używanie terminu artes liberales krytykowało wielu filozofów platońskich i neoplatońskich. Rozumieli oni artes jako propedeutykę filozofii, odpowiednią jedynie dla kształcenia dzieci. Odmawiali sztukom wyzwolonym kwalifikacji „wolnościowej“, ponieważ uważali, że przysługuje ona jedynie samej filozofii. Dlatego niektórzy starożytni pisarze stosowali termin artes pueriles, czyli sztuki chłopięce'[5]'.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Starożytna Grecja[edytuj | edytuj kod]

Według źródeł sprzed IV wieku przed Chrystusem, greckich chłopców nauczano gimnastyki i muzyki[7]. Autorzy starożytni twierdzili, że twórcą systemu sztuk wyzwolonych był sofista Hippiasz, który żył współcześnie z Sokratesem. Dodał on do ćwiczeń gimnastycznych oraz muzycznych naukę gramatyki. Po grecku system ten nazwano ἐγκύκλιος παιδεία, co oznaczało zwyczajne wykształcenie. Edukacja gramatyczna opierała się w nim na lekturze i analizie dzieł literackich, przede wszystkim Homera[8]. Grecy nie posiadali ksiąg świętych ani odrębnej warstwy kapłańskiej. Tradycyjne wykształcenie związane było – w ich pojęciu – z literaturą. Literatura, jako podstawowy przedmiot nauczania stała się trwałym elementem artes. W Rzymie Homera zastąpiono Wergiliuszem, w średniowieczu podczas nauki czytano dzieła klasycznych auctores[9].

Przeciwnikiem kształcenia opartego na literaturze był Platon. Jego zdaniem narzędziem edukacji powinny być wyłącznie dzieła naukowe, zwłaszcza filozoficzne. Platon nie tylko zwalczał czytanie literatury, ale odrzucał cały model zwyczajnego wykształcenia jako deprawujący młodzież. Współczesny Platonowi Izokrates włączył się do sporu między zwolennikami wykształcenia naukowego a wykształcenia literackiego, uznając wagę obu tych dziedzin edukacji. Uporządkował je hierarchicznie – studia literackie miały być w jego koncepcji przygotowaniem do studiów filozoficznych. Pomimo tego, że niektórzy późniejsi autorzy starożytni zgłaszali zastrzeżenia do koncepcji Izokratesa, została ona powszechnie przyjęta i obowiązywała do końca starożytności oraz w średniowieczu[8].

Koncepcja Platona nie została odrzucona całkowicie. Zgodnie z postulatem Izokratesa, nie włączono filozofii do zwyczajnego wykształcenia, uznano jednak, że obok literatury niezbędne w podstawowej edukacji jest nauczanie matematyki. Sam Hippiasz był, między innymi, matematykiem i odkrywcą krzywej zwanej kwadratrysą. Zdaniem niektórych pisarzy starożytnych, to właśnie Hippiasz zmienił tradycyjne ćwiczenia muzyczne w kurs podstaw matematyki. Traktował on bowiem muzykę jako dział matematyki omawiający relacje między dźwiękami[10].

W ten sposób, w IV wieku, ukształtował się klasyczny model podstawowego wykształcenia, opartego na literaturze i matematyce. Jest on tradycyjnie przypisywany Hippiaszowi, chociaż poza wzmiankami u pisarzy starożytnych, nie ma taką tezę przekonujących dowodów. Model ten okazał się trwały, jego fundamentalne założenie jest nadal stosowane w nowożytnym, europejskim szkolnictwie[9].

Późniejsi autorzy greccy twierdzili, że twórcą podziału edukacji na siedem dyscyplin był Arystoteles, jednak nie ma żadnego dowodu potwierdzającego tę tezę. W Polityce Arystoteles wspomniał jedynie o modelu Hippiasza, zgodnie z którym podstawowa edukacja składała się z gramatyki, gimnastyki i muzyki[11]. Dodawanie kolejnych przedmiotów do podstawowej edukacji było najprawdopodobniej dziełem różnych szkół filozoficznych i sofistycznych. Zachował się spis dyscyplin studiowanych w jednej ze szkół sofistycznych w III wieku przed Chrystusem – były to gimnastyka, gramatyka, muzyka, rysunek, arytmetyka i geometria. Filon z Aleksandrii często w swoich dziełach, pisanych na przełomie er, wymieniał sztuki, które uczono w jego mieście – gramatykę, retorykę, dialektykę, muzykę, arytmetykę i geometrię. Na tej podstawie uważa się, że w okresie hellenistycznym zaprzestano ćwiczenia gimnastyki w szkołach[12].

Najstarszy znany zapis wymieniający siedem sztuk wyzwolonych znalazł się w dziele Scholia Dionizego Traka, napisanym na przełomie II i I wieku przed Chrystusem. Dionizy wyliczył trzy szkolne przedmioty literackie (gramatykę, retorykę i dialektykę) oraz cztery przedmioty matematyczne (geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę)[1].

Starożytny Rzym[edytuj | edytuj kod]

Po drugiej wojnie punickiej, na przełomie III i II wieku przed Chrystusem, rozpoczął się proces wprowadzania w Rzymie greckiego modelu edukacji. W II wieku rzymska młodzież była nauczana w języku greckim przez pedagogów przybywających do Rzymu z Grecji i Azji Mniejszej. W tym okresie stopniowo tłumaczono literaturę i podręczniki greckie na łacinę. W I wieku przechodzono w szkołach na język ojczysty a nauczycielami byli już często rodowici Rzymianie[13]. Horacy wspominał, że w połowie I wieku uczył się sztuk przez lekturę Iliady Homera w oryginale, natomiast Odyseję przerabiał czytając jej łaciński przekład. Nauczycielem Horacego był nie Grek, ale „chętny do bicia” Lucjusz Orbiliusz Pupillusekwita rodem z Benewentu[14].

Najstarszym znanym, łacińskim podręcznikiem sztuk, było dzieło Marka Warrona Disciplinarum libri novem, napisane około połowy I wieku przed Chrystusem, współcześnie zaginione. Celem, jaki postawił przed sobą Warron, było zbudowanie rzymskiego systemu szkolnego, wzorowanego na greckim modelu, w którym literaturę grecką – jako podstawę edukacji – zastąpiłaby literatura łacińska. Każda z dziewięciu ksiąg dzieła poświęcona była jednemu z przedmiotów nauczania. Warron dołączył do greckich siedmiu sztuk dwie nowe – architekturę oraz medycynę – i poświęcił im osobne księgi. Innowacja ta nie przyjęła się[15].

Ostateczna latynizacja sztuk była dziełem Kwintyliana[16], któremu cesarz Wespazjan zlecił około roku 75 odnowienie – po okresie upadku za Nerona – rzymskiego szkolnictwa[17]. Kwintylian oparł program nauczania na dziełach Cycerona i Wergiliusza. Ich prace miały się stać – w koncepcji Kwintyliana – źródłem wiedzy dla uczniów[18]. Położył nacisk na gramatykę, retorykę i dialektykę, natomiast marginalnie potraktował geometrię, arytmetykę i astronomię, a o muzyce zaledwie wspominał. To ukształtowało specyfikę rzymskich artes okresu cesarstwa, w których przedmioty matematyczne uważane były za drugorzędne[15]. W następnych wiekach, w łacińskich szkołach, poezja Wergiliusza czy mowy Cycerona były uznawane za źródło wiedzy na każdy temat, nawet astronomii czy geometrii[19]

Termin sztuki wyzwolone zastosował Marcjan Kapella, który w V wieku napisał dzieło O zaślubinach Filologii z Merkurym (De nuptiis Philologiae et Mercurii)[20], w którym zawarł wszystkie wykładane w szkole nauki (składało się z siedmiu ksiąg) i nazwał je siedmioma sztukami wyzwolonymi. Celem księgi było odwzorowanie świata w nauce[21]. Kasjodor w VI wieku w dziele O rzeczach boskich i ludzkich dostosował podręcznik Kapelli na użytek kształcenia chrześcijańskiego[20].

Treść sztuk wyzwolonych[edytuj | edytuj kod]

Siedem sztuk wyzwolonych i odpowiadające im planety (Tübinger Hausbuch, XV w.)

Sztuki wyzwolone, mimo podobieństwa nazw do współczesnych dyscyplin wiedzy, są od nich dość odległe. Treści nauczane w ich ramach były ściśle związane z potrzebami organizacji kościelnej i przygotowaniem do pracy w jej ramach.

Podstawowe treści sztuk wyzwolonych oddaje średniowieczny wiersz mnemotechniczny[22].

Gram. loquitur; Dia. vera docet; Rhe. verba ministrat;
Mus. canit; Ar. numerat; Geo. ponderat; as. colit astra.

Gramatyka mówi; dialektyka naucza prawdy; retoryka wyraża;
Muzyka śpiewa, arytmetyka oblicza, geometria waży, astronomia wielbi gwiazdy.

Trivium[edytuj | edytuj kod]

Trivium określane też było jako "trzy drogi wiedzy" i obejmowało dyscypliny podstawowe[23]. Od tego pojęcia pochodzi współczesne słowo trywialny (oczywisty).

W skład trivium wchodziły[23]:

Dopiero po ukończeniu trivium przystępowano do nauki quadrivium.

Quadrivium[edytuj | edytuj kod]

Quadrivium określane było jako "cztery drogi uczoności"[23].

W skład quadrivium wchodziły[23]:

  • Arytmetyka - komputystyka, czyli obliczanie kalendarza liturgicznego (Computus),
  • Geometria - nauczanie przyrody, geografii oraz teorii pomiarów,
  • Muzyka,
  • Astronomia - obliczanie czasu na podstawie ciał niebieskich na potrzeby kalendarza liturgicznego.

Quadrivium można traktować jako naukę o liczbach: czystych (arytmetyka), rozważanych w przestrzeni (geometria), w czasie (muzyka), ruchu i przestrzeni (astronomia).

Rola w nauczaniu[edytuj | edytuj kod]

Siedem sztuk wyzwolonych, gobelin, ok. 1675

Na średniowiecznych uniwersytetach program sztuk wyzwolonych były podstawą studiów wyższych. Ich celem nie był zarobek, lecz osiągnięcie uczoności. Stąd też były one uzwanane za "godne człowieka wolnego"[23].

Dopiero po ukończeniu quadrivium i uzyskaniu tytułu magistra siedmiu sztuk wyzwolonych można było przystąpić do zaawansowanych studiów uniwersyteckich. Początkowo była to wyłącznie teologia, wraz z powstaniem średniowiecznych uniwersytetów (XII w.) można było studiować również na fakultecie prawa lub medycyny[23].

Sztuki wyzwolone współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonujące współcześnie jednostki dydaktyczno-naukowe, które deklarują się jako członkowie nurtu nauczania sztuk wyzwolonych (ang. liberal arts), czerpią z tradycji średniowiecznych i renesansowych. Kształcenie we współczesnym kolegium sztuk wyzwolonych składa się z wielu dyscyplin (humanistyki, nauk społecznych, przyrodniczych i ścisłych).

Przykładem jednostki realizującej tak zakrojony program w Polsce jest Wydział „Artes Liberales” na Uniwersytecie Warszawskim wzorowane na programie sztuk wyzwolonych na Uniwersytecie Chicagowskim[25][26].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Gondek 2001 ↓, s. 1.
  2. Curtius 1997 ↓, s. 43-44.
  3. Lausberg 2002 ↓, s. 26.
  4. Curtius 1997 ↓, s. 43.
  5. a b Lausberg 2002 ↓, s. 28.
  6. Lausberg 2002 ↓, s. 27.
  7. Abelson 2010 ↓, s. 1.
  8. a b Curtius 1997 ↓, s. 42-43.
  9. a b Curtius 1997 ↓, s. 42.
  10. Heath 1981 ↓, s. 24.
  11. Abelson 2010 ↓, s. 2.
  12. Abelson 2010 ↓, s. 3-4.
  13. Abelson 2010 ↓, s. 4.
  14. Jurewicz 1986 ↓, s. 12.
  15. a b Abelson 2010 ↓, s. 4-5.
  16. Abelson 2010 ↓, s. 5.
  17. Kennedy 2002 ↓, s. 486.
  18. Curtius 1997 ↓, s. 210.
  19. Curtius 1997 ↓, s. 210–212.
  20. a b Ludwika Wykurz, Encyklopedyści wczesnego średniowiecza, historia.org.pl [dostęp 2012-07-16].
  21. Bogdan Banasiak. Kulturowy topos księgi (przyczynek do interpretacji). „Humanistyka i przyrodoznawstwo”. 15, s. 14–15, 2009. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. ISSN 1234-4087. 
  22. Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 21.
  23. a b c d e f Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 22.
  24. Curtius 1997 ↓, s. 49.
  25. Strona internetowa Kolegium Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego (pol.). [dostęp 2013-04-22].
  26. University of Chicago – Master of liberal arts (ang.). [dostęp 2013-04-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]