Bernard z Clairvaux

Święty
Bernard z Clairvaux (OCist.)

Bernard de Fontaine

doktor Kościoła
Wizerunek Bernarda, autorstwa Johannesa de Toussensa, pochodzący z antyfonarza przeoryszy z Sainte-Marie w Beaupré (ok. 1290)
Data i miejsce urodzenia	1090 albo 1091 Fontaine
Data i miejsce śmierci	20 sierpnia 1153 Clairvaux
Czczony przez	Kościół katolicki wspólnotę anglikańską kościoły ewangelickie
Kanonizacja	13 października 1174 przez Aleksandra III
Wspomnienie	19 lub 20 sierpnia
Atrybuty	m.in.: księga, krzyż opacki, krucyfiks, Matka Boża z Dzieciątkiem, narzędzia Męki Pańskiej, pióro pisarskie, różaniec, trzy infuły u stóp, rój pszczeli, ul
Patron	Burgundii, Ligurii, Genui, Gibraltaru, Pelplina, cystersów, pszczelarzy, orędownik podczas klęsk żywiołowych, sztormów, w godzinę śmierci

Herb Bernarda z Clairvaux, Codex Salemitanus IX c, Bl. 18v, 1494

Bernard z Clairvaux (fr. Bernard de Fontaine; ur. w 1090 albo 1091 w Fontaine, zm. 20 sierpnia 1153 w Clairvaux) – francuski mnich cysterski, od 1115 opat klasztoru w Clairvaux, doktor Kościoła, filozof, uczony, wpływowy teolog XII wieku zwany „Doktorem Miodopłynnym” (łac. Doctor Mellifluus), twórca spekulatywnej mistyki oblubieńczej, święty Kościoła katolickiego i anglikańskiego. Odgrywał dużą rolę polityczną jako propagator, intelektualista i organizator II krucjaty.

Życiorys

Młodość

Urodził się w 1090 albo 1091 roku, w rodzinie arystokratycznej, na zamku Fontaine, jako syn Tecelina z Fontaine i Alety z Montbard. Miał sześcioro rodzeństwa: starszych: Gwidona i Gerarda oraz młodszych: Humbelinę, Andrzeja, Bartłomieja i Niwarda. Życie Bernarda jest znane ze świadectw Wilhelma z Saint-Thierry i Gotfryda z Auxerre. Jego wujem był André de Montbard.

W pierwszych latach życia Bernard pozostawał pod wyłączną opieką matki, która zaszczepiła w nim głęboką wiarę i nauczała go, gdyż byłą wykształconą kobietą. Po ukończeniu siódmego roku życia został oddany na wychowanie ojcu, jednak w przeciwieństwie do swych starszy braci, został zwolniony z konieczności uczenia się walki. Około 1098 roku rozpoczął naukę szkole św. Werola w Châtillon-sur-Seine. Według przekazów Gotfryda z Auxerre, Bernard miał wówczas doznać objawienia Matki Bożej rodzącej Jezusa. Tę samą wersję przekazał Jakub de Voragine w „Złotej legendzie”. Pomimo, że żadne z ówczesnych źródeł o tym nie wspomina, to powstała wówczas także legenda o karmieniu Bernarda piersią przez Maryję. Motyw ten był często wykorzystywany w sztuce.

W szkole początkowo studiował łacinę, a następnie gramatykę, retorykę i dialektykę. W czasie nauki, zmarła jego matka Aleta. Po ukończeniu kursu trivium zaczął uczyć się pozostałych czterech sztuk wyzwolonych: arytmetyki, geometrii, astronomii i muzyki. Według przekazów Bernard był przystojnym mężczyzną, przykuwającym zainteresowanie kobiet, którym zdarzało mu się ulegać. Początkowo planował odbyć pielgrzymkę do Jerozolimy, jednak ostatecznie postanowił wstąpić do klasztoru cystersów w Citeaux. Jego bracia usiłowali odwlec go od tego zamiaru, proponując wysłanie na studia literackie do Niemiec. W 1112 roku jego ojciec i bracia uczestniczyli w oblężeniu zamku w Grancey, a Bernard wraz z bratem matki Gauderykiem z Touillon postanowił odstąpić od zamiaru dalszych studiów i wstąpić do klasztoru. Przekonał do tego także swych młodszych braci: Bartłomieja i Andrzeja. Z większym trudem udało mu się także przekonać swych dwóch starszych braci: Gerarda i Gwidona. Siostra Humbelina i najmłodszy z rodzeństwa Niward również dołączyli do Bernarda. Werbował także dalszych członków rodziny i znajomych i wiosną 1113 roku zgromadził około trzydziestu ochotników, z którymi udał się do Citeaux.

Klasztor

Opatem był wówczas Stefan Harding. W terenach klasztornych trzeba było początkowo zatrudnić świeckich braci, by pomogli w uprawie ziemi. Po przybyciu do klasztoru, Bernard skupił się na odcięciu od doczesnego świata i podporządkowaniu regule benedyktyńskiej, a nawet powziął dodatkowe umartwienia cielesne. Doprowadziło go to do bólów żołądka i ogólnego pogorszenia stanu zdrowia. Z tego powodu nie mógł uczestniczyć w cięższych pracach jak np. żniwa – kierowano go wówczas do zamiatania klasztoru lub zmywania naczyń. Poza studiami nad regułą i Biblią, czytał także Orygenesa, Cycerona, Augustyna z Hippony i Anzelma z Canterbury. Po okresie rocznego nowicjatu, w połowie 1114 roku, złożył profesję wieczystą, a w ciągu kolejnego roku przyjął święcenia kapłańskie. W połowie 1115 roku Stefanowi Hardingowi udało się uzyskać nowe miejsce na klasztor znajdujące się w Laferté-sur-Aube. Opatem nowego klasztoru miał zostać Bernard, a wraz z nim mieli się osiedlić jego czterej bracia, dwaj kuzyni i wuj. Miejsce to nazwano potem „Jasna Dolina” (łac. Clara vallis) – Clairvuax.

Aby zostać zatwierdzonym na funkcji opata, musiał udać się na spotkanie z biskupem w Langres. Ponieważ go nie zastał, wyruszył do Châlons-sur-Marne, gdzie poznał biskupa Wilhelma z Champeaux. Do końca życia Wilhelma, Bernard mógł liczyć na jego wsparcie i protekcję. Opactwo w Clairvaux znajdowało się w opłakanym stanie i wymagało budowy kościoła. Zbiory były bardzo ubogie, więc zima wymusiła na mnichach dodatkowy post. Spowodowało to pogorszenie się stanu zdrowia Bernarda, który nie był w stanie wziąć udziału w zgromadzeniu opatów jesienią 1116 roku. Jego miejsce zajął Wilhelm z Champeaux, który następnie wrócił do Clairvaux i nakazał Bernardowi zamieszkać przez pewien czas poza klasztorem i poprawić stan swojego zdrowia, nawet kosztem niestosowania się do reguły benedyktyńskiej. Z czasem usiłował zmuszać innych mnichów do ascezy, co jednak spotkało się z napomnieniem ze strony biskupa. W 1118 roku do klasztoru dołączył także ostatni z braci Bernarda – Niward, a także ich ojciec Tecelin. Ponieważ do klasztoru wstępowało coraz więcej osób, mnisi zaczęli zabiegać o utworzenie nowych nowych opactw. W czasie ich tworzenia Stefan Harding, do spółki z Bernardem, napisał „Kartę jednomyślności i miłosierdzia”, która później stała się preambułą do Carty Caritatis. W 1120 roku zmarł ojciec Bernarda – Tecelin.

Na początku lat 20. XII wieku doznał kolejnych ataków choroby żołądka i musiał zrezygnować z uczestnictwa w nabożeństwach ze względu na częste wymioty. Zdecydowanie sprzeciwiał się założeniom by klasztory były wyłączone spod władzy biskupa diecezjalnego. Był także przeciwnikiem kupowania za pieniądze ziemi pod uprawę roli. Aby uwolnić opactwo od więzi wasalnych i opłacania myta czy opłat targowych, wystarał się o immunitet od biskupa Langres Jocerana z Brancion, zatwierdzony przez papieża Innocentego III. W 1124 roku Bernard otrzymał informację od Arnolda, opata Morimond, o porzuceniu przez niego i innych mnichów życia w klasztorze ze względu na groźbę skrajnego ubóstwa. Napisał w tej sprawie do Kaliksta II i Stefana Hardinga, a także odpowiedział Arnoldowi. Papież nie zdążył przeczytać listu, gdyż zmarł, natomiast Bernard postanowił skontaktować się z pozostałymi mnichami, którzy opuścili Morimond. W listopadzie 1124 roku udał się do Reims, gdzie przebywał Erward z Altena-Bergu. W ciągu kolejnych dwóch miesięcy napisał dwa listy do Adama z Altena-Bergu, które poskutkowały, bowiem wiosną 1125 roku Adam i Erward wrócili do klasztoru. Tą samą decyzję podjął Konrad z Bawarii, który wkrótce potem oddał się pod opiekę Bernarda w Clairvaux, a następnie udał się do Jerozolimy.

Według tradycji katolickiej Bernard miał dokonywać cudownych ozdrowień, jednak źródła które o tym wspominają pochodzą z czasów kanonizacji opata. Miał negatywny stosunek do medyków i z czasem zakazał w Clairvaux konsultacji lekarskich i stosowania leków, poza najprostszymi i najtańszymi. Dopuszczał stosowanie flebotomii. Utrzymywał serdeczne stosunki z innymi opatami cysterskimi, kanonikami regularnymi i kartuzami, a także z założycielem zakonu norbertanów – Norbertem z Xanten. Czuwał także nad prawidłowym wybieraniem biskupów i przestrzegał przed obsadzaniem na tych stanowiskach niewłaściwych osób. Krytykował Sugera, opata Saint-Denis oraz Étienne’a de Garlande biskupa Beauvais.

Podróże

Ponieważ często musiał opuszczać klasztor, chciał aby podczas jego nieobecności o wspólnotę troszczył się odpowiedni przeor. W 1126 roku arcybiskup Reims Renaud z Martigné zatwierdził na tym stanowisku Gotfryda z La Roche-Vanneu – kuzyna Bernarda. 13 stycznia 1129 roku przybył do Troyes, by wziąć udział w synodzie, gdzie miał okazję spotkaćć Hugues’a de Payns – późniejszego wielkiego mistrza zakonu templariuszy. Wraz z biskupami opracował tam regułę nowego zakonu, mającego walczyć w Ziemi Świętej. Popierał ideę mnichów-wojowników, jednak przypominał że obowiązują ich te same zasady co innych zakonników: czystość, ubóstwo i posłuszeństwo. W 1129 roku wybuchł konflikt między królem Francji Ludwikiem VI a biskupem Paryża Étienne de Senlisem, w wyniku którego król odebrał regalia biskupowi, a ten nałożył interdykt na diecezję paryską. Senlis zmuszony był uciec do biskupa Sens Henryka Dzika. Z inicjatywy Stefana Hardinga doszło do spotkania Ludwika VI z prymasem Dzikiem i Bernardem. Na spotkaniu okazało się, że król złagodził swoje stanowisko z powodu zdjęcia interdyktu przez Honoriusza II. Opat z Clairvaux ostro skrytykował decyzję papieża, podkreślając że ulega władcy świeckiemu. Ponieważ zaangażowanie Bernarda w sprawy państwowe budziło zastrzeżenia części dostojników kościelnych, kanclerz Stolicy Piotrowej Aymeric de la Chatre udzielił mu listownego upomnienia, by zajmował się wyłącznie sprawami opactwa.

W 1130 roku doszło do schizmy w wyniku papieskiej elekcji, gdzie obrano dwóch papieży: Innocentego II i Anakleta II. Bernard, który nie znał się na kwestiach prawnych oceniał legalność elekcji przez pryzmat świątobliwości wybranych. Z tego względu uważał, że Innocenty II jest prawowitym papieżem. Następnie usiłował zyskać poparcie dla niego przez europejskich władców – między innymi króla Anglii Henryka I. W 1131 roku odbył podróż po Francji wraz z Innocentym i jego świtą. Uczestniczył także w spotkaniu papieża z królem niemieckim Lotarem III. W tym samym roku zaproponowano mu biskupstwo Châlons-sur-Marn, jednak ten zdecydowanie odmówił i rekomendował Gotfryda Jelenioszyjego. 18 października wziął udział w synodzie w Reims, gdzie odnowiono anatemę przeciw Anakletowi, a także ekskomunikowano biskupa Angoulême Gerarda. W styczniu 1133 roku służył prawdopodobnie jako negocjator między zwaśnionymi miastami Genuą i Pizą. W czerwcu przebywał w Rzymie, podczas koronacji Lotara III na cesarza. Na początku kolejnego roku wziął udział w synodzie w Jouarre, którego zwołanie było wynikiem morderstw Achambauda (subdziekana kapituły katedry orleańskiej) i Tomasza (przeora paryskiego opactwa św. Wiktora). Jesienią 1134 roku nakłonił księcia Akwitanii Wilhelma X, aby przestał popierać antypapieża Anakleta. W maju 1135 roku wziął udział w synodzie w Pizie, gdzie papież ponownie przedłużył anatemę na Anakleta II i Rogera II. Po zakończeniu synodu udał się do Mediolanu, by wprowadzić tam nowe założenia. Towarzyszyli mu: biskup Chartres Gotfryd z Lèves i kardynałowie Gwidon z Pizy oraz Mateusz z Albano. Ponieważ lud wyrażał wielką aprobatę dla działań opata, domagano się aby objął stolicę arcybiskupią, jednak Bernard odmówił. Po powrocie do Clairvaux jego bracia Gerard i Gwidon oraz przeor Gotfryd z La Roche-Vanneau przekonali Bernarda do konieczności wybudowanie nowego klasztoru ze względu na rosnącą liczbę mnichów. Nowy kościół został poświęcony w 1138 roku.

Italia i Francja

W tym czasie narastał konflikt między Rogerem II Sycylijskim (lojalnym wobec Anakleta II) a Lotarem III z Süpplingenburga (lojalnym wobec Innocentego II). Hrabia Sycylii zrezygnował z podbicia Neapolu i postanowił zdobyć Monte Cassino, którego opat Seniorectus wypowiedział posłuszeństwo Anakletowi uznając władzę papieską Innocentego. Krótko później zmarł, a jego następcą wybrano Rajnalda, wspierającego antypapieża. Wobec licznych apeli Innocentego, Bernard przybył do Italii. Wkrótce potem Rajnald przeszedł na stronę papieża, lecz pod naciskiem cesarza, został zdjęty z urzędu, a jego miejsce zajął Wibald. Po śmierci Lotara 4 grudnia 1137 roku, wojska Rogera II zbliżały się do Monte Cassino, których opat Wibald się przestraszył i uciekł do Niemiec. Bernard przybył do Apulii, gdzie dołączył do sił Rainulfa z Alife, by apelować o pokój. Roger jednak nie usłuchał apelu i zaatakował obóz niemiecki, doznając następnie znacznej porażki. Musiał uciec do Salermo, gdzie następnie podążył Bernard nakłaniając go po raz kolejny do zawarcia pokoju. Hrabia Sycylii miał także ponownie opowiedzieć się po stronie jednego z papieży i utrzymał swój osąd popierając Anakleta. 25 stycznia 1138 roku antypapież zmarł, jednak w połowie marca lojaliści Anakleta wybrali na jego następcę Wiktora IV. Pod wpływem opata Clairvaux, Wiktor i pozostali wierni mu kardynałowie złożyli hołd Innocentemu i uznali jego pontyfikat, co zakończyło schizmę.

We Francji pojawił się problem elekcji nowego biskupa Langres, po śmierci stryja Bernarda – Wilana z Aigremont. Mimo, że spór o inwestyturę zakończył się postanowieniami I soboru laterańskiego, to we Francji, po wyborze biskupa, trzeba było czekać na zgodę seniora na zarządzanie diecezją. Bernard zwrócił się do legata papieskiego, arcybiskupa Lyonu Piotra I, aby w wyborze biskupa mogli wziąć udział także zakonnicy. Zanim otrzymał odpowiedź, dowiedział się, że elekcja już się dokonała i wybrano Wilhelma z Sabran. Pomimo danego słowa, arcybiskup Lyonu udzielił sakry Wilhelmowi, na co opat Clairvaux zareagował kilkoma gniewnymi listami do legata, papieża i Kurii Rzymskiej. Wkrótce potem Innocenty II wysłał Piotra I jako legata do Ziemi Świętej, a nowym biskupem Langres został kuzyn Bernarda – Gotfryd z La Roche-Vanneu.

Podobna sytuacja miała miejsce w Reims, po śmierci Renauda z Martigné 13 stycznia 1138 roku. Ludność wystąpiła z wnioskiem do króla o utworzenie komuny miejskiej, do czasu wyboru nowego arcybiskupa. Ponieważ wakat trwał znacznie dłużej, niż zwyczajowe trzy miesiące, Bernard zainterweniował w tej sprawie u papieża, który napomniał Ludwika VII. Pod koniec 1139 roku kapituła zaproponowała kandydaturę opata Clairvaux, który jednak zdecydowanie odmówił. Wobec tego, nowym arcybiskupem został archidiakon Chartres Samson z Mauvoisin.

Konflikt z Piotrem Abelardem

W latach 30. XII wieku Bernard wdał się w publiczną polemikę z teologiem i filozofem Piotrem Abelardem. Krytykował jego arogancję, pychę, wywyższającą inteligencję i budowanie sławy oparte na wierze. Nie do końca akceptował działalność opactwa Paraclet w Ferreux-Quincey, gdzie mieszkał Abelard. Konflikt przybrał na sile, gdy Abelard zawarł w swoich traktatach zagadnienia dotyczące grzechu, które można było interpretować jako kontynuację myśli herezji pelagiańskiej. Opat Clairvaux skierował wówczas list do Innocentego II, zawierający krytykę myśli Piotra. 3 czerwca 1140 roku Bernard i Abelard spotkali się w Sens, na zaproszenie arcybiskupa Henryka Dzika i króla Ludwika VII. Dzień wcześniej, zanim jeszcze Piotr się zjawił, opat Clairvaux wygłosił do zebranych duchownych i oficjeli mowę krytykującą dzieła Abelarda. Nazajutrz, gdy Piotr się zjawił, Bernard zaatakował jego poglądy bezpośrednio, co spowodowało wycofanie się filozofa z debaty. Aby uniknąć odwołania się do papieża, cysters odwołał się do synodu biskupów aby ocenili doktrynę. Czternaście spośród dziewiętnastu artykułów zostało potępione, wobec czego Bernard skierował wniosek do Rzymu, aby osądzono samego Abelarda. Pisma opata odniosły skutek, gdyż 16 lipca 1140 roku papież wydał bullę uznającą Abelarda z heretyka. Następnie Bernard zaczął zwalczać jednego z najwierniejszych uczniów Piotra – Arnolda z Brescii.

Dalsza działalność

Jesienią 1142 roku udał się do Corbeil, aby uczestniczyć w negocjacjach z Ludwikiem VII w sprawie konfliktu dotyczącego elekcji arcybiskupa Bourges i zdjęcia anatemy z hrabiego Vermandois Raula Mężnego. W wyniku działań Bernarda, ekskomunika na Raulu i jego żonie Petroneli Akwitańskiej, została utrzymana z powodu nielegalnego małżeństwa (Raul miał wcześniej żonę Eleonorę i nie uzyskał stwierdzenia nieważności małżeństwa). Ponadto król zatwierdził wybór Piotr z La Châtre. W 1145 roku wraz z kardynałem Albericiem de Beauvais udał się do Langwedocji by przeciwdziałać herezji rozszerzanej przez benedyktyńskiego mnicha Henryka z Lozanny. Misja ta jednak zakończyła się niepowodzeniem. Angażował się także listownie w podważenie legalności elekcji arcybiskupa Yorku Wilhelma Fritz-Herberta, który został zdjęty z urzędu w 1147 roku, po czterech latach od nominacji.

Krucjaty

Gdy 24 grudnia 1144 roku hrabstwo Edessy, dowodzone przez Joscelina II, zostało zdobyte przez atabega Zengiego, Eugeniusz III wydał bullę Quantum praedecessores, wzywającą króla Francji do zorganizowania II wyprawy krzyżowej. Wobec oporu oficjeli państwowych i duchownych, Ludwik VII postanowił zaprosić do rozmów Bernarda. Opat Calirvaux jednak zdecydowanie odmówił, tłumacząc się dostatecznymi problemami w samej Francji i brakiem brewe papieskiego nakazującego mu organizację krucjaty. 1 marca 1146 roku papież ponownie wysłał bullę do króla Francji i zawarł w niej polecenie, by zadanie powierzyć Bernardowi. Bernard z gruntu rzeczy był przeciwny idei krucjaty, uważając że podróż do Ziemi Świętej powinna być wyłącznie odbywana w celach duchowych, a nie w zabijaniu innowierców. Ponadto uważał, że jedynym celem wyprawy powinno być „złożenie ofiary ze swojego życia pod znakiem Krzyża”. Nie był zainteresowany poglądami muzułmańskimi, widząc szansę na odbycie podróży w formie drogi krzyżowej. 31 marca 1146 roku w Vézelay wygłosił mowę do zebranych, wśród których byli: Ludwik VII z małżonką Eleonorą, szlachta i biskupi francuscy oraz hrabia Tuluzy Alfons-Jordan. Jej treść nie zachowała się w źródłach, natomiast wiadomo, że spowodowała ogromny entuzjazm.

Następnie udał się w podróż po miastach Francji i Niemiec, odwiedzając między innymmi Lotaryngię, Flandrię, Wormację i Moguncję. Podczas kazań krzewił ducha organizowania krucjaty, ale zaowocowało to także pogromów Żydów. W listopadzie 1146 roku spotkał się z królem Niemiec Konradem III w Frankfurcie. Następnie udał się do kilku innych niemieckich miast, gdzie (według tradycji katolickiej) miał dokonywać cudownych uzdrowień. W Wigilię Bożego Narodzenia 1146 roku dotarł do Spiry, gdzie ponownie spotkał Konrada III i jego adwersarza margrabiego Toskanii Welfa VI. Król Niemiec odmówił udziału w krucjacie, natomiast Welf VI chętnie się zgodził. Po kolejnej rozmowie z Bernardem, Konrad III postanowił przyłączyć się do wyprawy. Spowodowało to gniew Eugeniusza III, który uważał, że król powinien pozostać w Italii, by umożliwić wypędzonemu papieżowi rezydowanie w Rzymie. 2 lutego 1147 roku powrócił do Châlons-sur-Marne, by ponownie spotkać się z Ludwikiem VII i omówić sytuację. Kolejne zebranie odbyło się około dwóch tygodni później w Étampes. Następnie Bernard odwiedził kilka innych francuskich miast i powrócił do klasztoru. 13 marca udał się do Frankfurtu, gdzie spotkał opata Cluny Piotra Czcigodnego i omawiał pomysł krucjaty wendyjskiej, mającej na celu nawrócenie plemion Słowian połabskich. Do wyprawy doszło jeszcze w 1147 roku, gdy książę Saksonii Henryk Lew i margrabia Marchii Północnej Albrecht Niedźwiedź najechali Dobin.

Ostatnie lata

Utrzymywał kontakt listowny z Hildegardą z Bingen, jednak nigdy nie spotkał jej osobiście. Krytykował poglądy trynitarne Gilberta de la Porrée. 7 maja 1150 roku wziął udział w synodzie w Chartres. Wobec porażki II wyprawy krzyżowej, zaczęto myśleć o organizacji kolejnej krucjaty. Bernard, wraz z opatami Piotrem Czcigodnym i Sugerem oraz kardynałem Theodwinem starali się aby nowym organizatorem został Roger II Sycylijski. Dzięki działalności Bernarda, szlachta francuska początkowo była chętna ponowić starania, jednak nie doszło to do skutku, ze względu na opór Eugeniusza III. Wkrótce po powrocie Ludwika VII do kraju, francuska opinia publiczna zaczęła obarczać opata Clairvaux winą za niepowodzenie II krucjaty. Latem 1151 roku Bernard mediował pokój między królem Francji Ludwikiem VII a księciem Normandii Godfrydem Pięknym. Dwa lata później ponownie poproszono go o próbę rozsądzenia sporu między księciem Lotaryngii Mateuszem I a biskupem Metzu Stefanem z Bar. Był już wtedy bardzo schorowany, więc natychmiast postanowił wracać do Clairvaux. Zmarł w swoim opactwie 20 sierpnia 1153 roku. Został pochowany w krypcie pod ołtarzem Matki Boskiej.

Teologia

Jako teolog studiował nauczanie Augustyna z Hippony. Źródłem dla jego nauczania o mistycznym wznoszeniu się duszy do Boga były pisma Grzegorza Wielkiego. Za pośrednictwem Wilhelma z Saint Thierry poznał komentarz św. Ambrożego do księgi Pieśni nad pieśniami Biblii hebrajskiej. Bernard znał też Boecjusza. Czerpał także wiele z Ojców greckich, szczególnie za pośrednictwem pism Jana Kasjana.

Bernard zapoczątkował nurt mistyki chrześcijańskiej zwany mistyką spekulatywną, lub „mistyką oblubieńczą”, gdyż jej centralnym tematem była miłość Boga i człowieka opisywana w biblijnej Pieśni nad pieśniami. Refleksja Bernarda skupia się wokół więzi miłości z Chrystusem jako Słowem Wcielonym. Bernard przyrównuje tę więź do małżeństwa. Jej najwyższym stopniem jest taki stan zjednoczenia woli z wolą Ukochanego, że osoba zaczyna tego samego chcieć i tego samego nie chcieć – idem velle, idem nolle:

Czegóż można pragnąć bardziej niż takiej miłości, która sprawia, że nie znajdując zaspokojenia w ludzkim nauczaniu, na ślepo, z ufnością przybiegasz, duszo, do Słowa, mocno do Słowa się tulisz, czule się z Słowem zapoznajesz i o wszystko Je pytasz – ile zdolna pojąć, tyle śmiała pożądać? Przecież to naprawdę duchowy i święty związek małżeński! Mało, mówię, związek – to zespolenie. Rzeczywiste zespolenie, w którym chcenie tego samego i tego samego niechcenie czyni z dwojga jednego ducha. I nie trzeba się lękać, że nierówność osób zakłóci w jakiś sposób zbieżność tych woli – przecież miłość nie wie, co to wzajemny lęk.

Równie ważnym tematem refleksji mistycznej Opata z Clairvaux były zagadnienia antropologiczne, zwłaszcza antropologii teologicznej, m.in.: samopoznanie, obraz Boży w człowieku, wolna wola, miłość, przebóstwienie, i związek człowieka z historią zbawienia. Bernard komentował wyrażenie z Księgi Rodzaju 1,26, mówiące o stworzeniu człowieka na obraz i podobieństwo Boga. Najważniejszym elementem tworzącym obraz Boży w człowieku jest jego wolność – wolność od konieczności, oraz wolność od przymusu. Obraz ten zachowuje w sobie także człowiek w stanie grzechu, gdyż także on, choć w sposób ograniczony i osłabiony, poprzez wolę zjednoczoną z rozumem aż do końca życia posiada zdolność wyboru (por. De gratia et libero arbitrio 3,6; PL 182, 1004D). Podobieństwo człowieka do Boga polega na tym, że pragnie on dóbr wyższych (łac. appetens supernorum). Jednak człowiek, w wyniku grzechu pierworodnego, z własnej woli odwrócił się od spraw Bożych i zwrócił ku dobrom ziemskim. Zachowując obraz utracił podobieństwo Boga. Jego dusza stała się niepodobna do Boga (łac. anima dissimilis Deo) i też niepodobna do siebie – bo obraz, który jest niewierny wobec prawzoru, nie jest też podobny do siebie (Sermones super Cantica Canticorum 80-82; PL 183, 1166D-1180D)

Najbardziej znane dzieło Bernarda to Komentarz do Pieśni nad pieśniami. Pisał także dzieła o charakterze apologetycznym i dogmatycznym. Na drodze poznawania Boga pierwszeństwo dawał miłości, jako tej która pozwala objąć prawdy niepoznawalne rozumem. Pisał o tym w traktacie O poznawaniu Boga: „Przyczyną kochania Boga jest sam Bóg, a miarą – kochać bez miary”.

Tytuł „doktora miodopłynnego” zyskał dzięki porywającemu słuchaczy charakterowi swych homilii. Matki odwodziły swych synów od słuchania Bernarda, by poruszeni jego kazaniami nie zechcieli wstąpić do cystersów. Takie wypadki zdarzały się bowiem nader często. Papież Pius XII poświęcił mu swą encyklikę pod tym tytułem: Doctor Mellifluus (1953), w której wskazał, że swoją naukę zaczerpnął św. Bernard z Pisma Świętego i z dzieł Ojców. Na ich lekturze i medytacji spędzał często całe dnie i noce.

Miał znaczny wpływ na rozwój kultu maryjnego i mariologii w średniowieczu, czego oddziaływanie trwa do dziś. Stał się słynny dzięki przypisywanym mu cudom, m.in. „laktacji świętego Bernarda”.

Lista wybranych prac

Bernardi Opera, 1719

Traktaty

• Tractatus de gradibus humilitatis et superbiae
• De diligendo Deo
• De conversione ad clericos
• De moribus et officio episcoporum
• De consideratione
• De gratia et libero arbitrio
• Tractatus seu epistola ad Hugonem de sancto Victore de baptismo aliisque quaestionibus
• Contra quaedam capitula errorum Abelardi
• Capitula haeresum Petri Abelardi
• Tractatus de cantu seu correctione antiphonarii
• Officium de sancto Victore
• Apologia ad Guillelmum
• De laude novae militiae ad milites templi
• Liber de praecepto et dispensatione
• Liber de vita et rebus gestis sancti Malachiae Hiberniae episcopi
• Trctatus de interiori domo seu de conscienta aedificanda

Homilie

• Sermones de tempore
• Sermones de sanctis
• Sermones de diversis
• Sermones de Cantica canticorum

Listy

Listy Bernarda z Clairvaux zachowały się w liczbie 495; zebrane zostały w zbiorze corpus epistolarum.

Wybrane przekłady na język polski

• Kazania o najświętszej Maryi Pannie : poprzedzone encykliką Ojca Świętego Piusa XII „Doctor Mellifluus” o św. Bernardzie z Clairvaux w osiemsetną rocznicę Jego śmierci. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Viator, 2000, s. 191, seria: Biblioteczka Mistrzów Kaznodziejstwa. ISBN 83-85770-37-2.
• O miłowaniu Boga i inne traktaty. Kiełtyka, Stanisław (przekład). Poznań: Klub Książki Katolickiej, 2000, s. 300, seria: Biblioteka Christianitas 4. ISBN 83-88481-03-7.
• O stopniach pokory i pychy, Kraków 1991.
• O rozważaniu, Kraków 1992.
• O obyczajach i obowiązku biskupów, Kraków 1992, ISBN 8385304193.

Beatyfikacja i kanonizacja

Św. Bernard na moście Karola w Pradze

Św. Bernard na fasadzie bazyliki w Krzeszowie

Bernard został zaliczony w poczet świętych 13 października 1174 przez Aleksandra III, a 23 lipca 1830 Pius VIII ogłosił go doktorem Kościoła.

W 1953 Pius XII wydał ku jego czci encyklikę zaczynającą się od słów „Doktor miodopłynny” (łac. Doctor Mellifluus).

Patronat

Jest patronem: Burgundii, Ligurii, Genui, Gibraltaru, Pelplina, cystersów i pszczelarzy. Jest również orędownikiem podczas klęsk żywiołowych, sztormów oraz w godzinę śmierci.

Dzień obchodów

Jego wspomnienie lub święto liturgiczne w Kościołach katolickim i anglikańskim obchodzone jest w dzienną rocznicę śmierci (20 sierpnia). Kościół ewangelicki wspomina św. Bernarda 19 lub 20 sierpnia. W polskim Kościele wspomnienie jest obowiązkowe.

Ikonografia

W sztuce znany jest motyw Lactatio Bernardi wyobrażający legendę o św. Bernardzie, według której podczas modlitwy objawiła się Maryja, a z jej piersi wypłynęło mleko. W ikonografii przedstawiany jest w stroju cysterskim. Francisco Goya przedstawił go jako uzdrowiciela na obrazie Święty Bernard z Clairvaux z 1787.

Jego atrybutami są m.in.: księga, krzyż opacki, krucyfiks, Matka Boża z Dzieciątkiem, narzędzia Męki Pańskiej, pióro pisarskie, różaniec, trzy infuły u stóp, rój pszczeli, ul.

Zobacz też

• Memorare – modlitwa do Maryi, przypisywana Bernardowi z Clairvaux
• kult świętych
• Malachiasz (prorok)
• wstawiennictwo świętych

Bibliografia

• Pierre Aubé: Św. Bernard z Clairvaux. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2019. ISBN 978-83-66272-52-1. (pol.).
• Pius XII: Doctor Mellifluus. Watykan: Stolica Apostolska, 1953. [dostęp 2024-01-02]. (pol.).
• Św. Bernard z Clairvaux – Doctor mellifluus. W: Philotheus Böhner, Étienne Gilson: Historia filozofii chrześcijańskiej. Od Justyna do Mikołaja Kuzańczyka. Warszawa: „Pax”, 1962, s. 313-325. OCLC 69542620. (pol.).
• Rafał Tichy: Mistyczna historia człowieka według Bernarda z Clairvaux. Poznań: Flos Carmeli, 2011. ISBN 978-83-6253-630-6. (pol.).

Linki zewnętrzne

• Aleksandra Gondek: Bernard z Clairvaux. Powszechna Encyklopedia Filozofii. [dostęp 2024-05-11]. (pol.).
• Mistrzowie teologii – konwersatoria: św. Bernard z Clairvaux. Fundacja Opoka. [dostęp 2024-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
• Dzieła Bernarda z Clairvaux w bibliotece Polona
• Bibliografia polska. cystersi.pl. [dostęp 2024-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
• Bernard of Clairvaux (1090–1153). Routledge Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2024-01-02]. (ang.).
• Opera omnia Sancti Bernardi Claraevallensis. Электронная библиотека Marco Binetti. [dostęp 2024-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ros.).