Michał Grażyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Michał Tadeusz Grażyński
Grazynski.jpg
Michał Grażyński, przed 1939 r.
Data i miejsce urodzenia 12 maja 1890
Gdów
Data i miejsce śmierci 10 grudnia 1965
Londyn
wojewoda śląski
Przynależność polityczna Sanacja
Okres urzędowania od 6 września 1926
do 5 września 1939
Poprzednik Mieczysław Bilski
Następca Josef Wagner - (nadprezydent niemieckiej pr. Śląsk)
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Michał Tadeusz Grażyński
Michał Tadeusz Kurzydło
podpułkownik podpułkownik
Przebieg służby
Lata służby 1914–1918, 1943–1945
Siły zbrojne Armia Austro-Węgier (1914–1918)
Wojsko Polskie (1918–1921, 1943–1945)
Stanowiska zastępca szefa sztabu Dowództwa Ochrony Plebiscytu w II powstaniu śląskim,
szef sztabu grupy „Wschód” w III powstaniu śląskim
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
II powstanie śląskie,
III powstanie śląskie,
II wojna światowa
Odznaczenia
Złoty „Wawrzyn Akademicki”
Wojewoda śląski Michał Grażyński, marsz. Edward Śmigły-Rydz i gen. Władysław Bortnowski w Czeskim Cieszynie 12 października 1938

Michał Tadeusz Grażyński (ur. 12 maja[1] 1890 w Gdowie, zm. 10 grudnia 1965 w Londynie) – kapitan rezerwy piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, społeczny i harcerski, doktor filozofii i prawa. Długoletni wojewoda śląski.

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Gdowie na terenie ówczesnych Austro-Węgier jako siódme dziecko Michała Kurzydło i Marianny z domu Zastawniak. Jego ojciec był kierownikiem czteroklasowej szkoły ludowej, natomiast matka zmarła trzy lata po urodzeniu Michała. W momencie urodzin nosił rodzinne nazwisko Kurzydło, które gdy miał sześć lat zmieniono pod naciskiem drugiej żony jego ojca Antoniny z domu Broniowskiej na Grażyński (od tytułu ulubionego przez jego starszą siostrę Marię poematu Adam Mickiewicza Grażyna). Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, otrzymując w roku 1913 doktorat z filozofii za rozprawę na temat historii systemu monetarnego w Polsce Jagiellonów[2].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W 1913 rozpoczął pracę jako nauczyciel w gimnazjum w Stanisławowie, został jednak wkrótce po wybuchu I wojny światowej zmobilizowany do cesarskiej i królewskiej Armii jako podporucznik rezerwy. W 1915 został ciężko ranny w walkach na froncie rosyjskim i resztę wojny spędził w służbie garnizonowej w Krakowie.

Służba w Wojsku Polskim i udział w powstaniach śląskich[edytuj | edytuj kod]

W 1918 wstąpił do Wojska Polskiego i służył w Oddziale II Sztabu Generalnego, w pionie propagandy. 25 listopada 1920 został zatwierdzony w stopniu porucznika piechoty z dniem 1 kwietnia 1920, w „grupie byłej armii austro-węgierskiej”[3]. Był zaangażowany w przygotowania do plebiscytu na Spiszu i Orawie, a następnie w przygotowania do plebiscytu na Górnym Śląsku jako członek Komendy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Uczestniczył jako zastępca szefa sztabu Dowództwa Ochrony Plebiscytu w II powstaniu śląskim i jako szef sztabu grupy „Wschód” w III powstaniu śląskim. W trakcie akcji plebiscytowej i III powstania używał pseudonimu „Borelowski”. Był jednym z przywódców najbardziej nieprzejednanego kręgu przywódców powstania, dążącej od początku do rozstrzygnięć militarnych i walki do ostatecznego zwycięstwa. Krąg ten, skupiony w sztabie grupy „Wschód” był posądzany o próbę puczu w ostatnich dniach III powstania, który miał na celu mianowanie na wodza powstania kpt. Karola Grzesika. Wydarzenia te zapoczątkowały głęboki personalny i polityczny konflikt Grażyńskiego z Wojciechem Korfantym. Zweryfikowany został w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 roku w korpusie oficerów rezerwy piechoty.

Lata 1921–1926[edytuj | edytuj kod]

Po powstaniu Grażyński wrócił do pracy naukowej na Uniwersytecie Jagiellońskim, otrzymał drugi doktorat w dziedzinie prawa za rozprawę z dziedziny prawa rolnego.

Prawdopodobnie współpracował też z polskim wywiadem wojskowym, badając sytuację Polaków na Śląsku Opolskim. W okresie tym związał się z organizacją „Zet”, która później uformowała tzw. lewicowe skrzydło sanacji.

Lata 1926–1939 – wojewoda śląski[edytuj | edytuj kod]

Po przewrocie majowym został z poparcia Piłsudskiego wojewodą śląskim. Pełniąc tę funkcję szczególną wagę przykładał do rozwoju szkolnictwa, będąc jednocześnie kuratorem szkolnym nadzorującym Wydział Oświecenia Publicznego. W związku z tym, popierał budowę nowych gmachów szkolnych, których powstało w tym czasie ok. 100. Bez powodzenia starał się doprowadzić do utworzenia na Górnym Śląsku uczelni wyższej o profilu technicznym. Udało mu się jednak wpłynąć na utworzenie w województwie: Instytutu Pedagogicznego (w zamyśle zalążka przyszłego uniwersytetu) z wykładowcami w większości pracownikami UJ, a także Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych (ponad średniej uczelni technicznej) oraz Wyższego Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Prowadził politykę etatystyczną, dążył do ograniczenia wpływów mniejszości niemieckiej w województwie.

Grażyński poparł inicjatywę utworzenia Muzeum Śląskiego, które dzięki jego poparciu rozpoczęło działalność naukową i propagandową w pół roku od wydania decyzji o powołaniu (zajęło V piętro Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach). Przy jego wsparciu doprowadzono prawie do końca budowę najnowocześniejszego gmachu muzealnego w Europie, w którym Muzeum Śląskie miało mieć swoją siedzibę (gmach zburzyli Niemcy w roku 1940). Jako wojewoda wspierał też m.in. Teatr Polski, teatry ludowe, Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku, Polskie Radio (w nowej siedzibie od 1937). Przyczynił się także do powstania Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Był mecenasem artystów, m.in. wspierał twórczość Stanisława Szukalskiego, który ozdobił płaskorzeźbami m.in. Ślązaków gmach Muzeum Śląskiego oraz niektóre budynki w stolicy województwa. Podczas gdy wojewodą był Grażyński zbudowano nową dzielnicę w Katowicach, zabudowaną nowoczesnymi budynkami w stylu modernistycznym jak np. wieżowiec przy ul. Żwirki i Wigury, zabudowa ulic PCK, Skłodowskiej, kościół garnizonowy oraz osiedle w Katowicach Ligocie.

Grażyński był także przewodniczącym Oddziału Śląskiego ZHP. Był działaczem, ale nie instruktorem harcerskim. Inicjował i wspierał zakładanie harcerskich ośrodków na Buczu i w Górkach Wielkich. W latach 19311939 przewodniczący ZHP. W latach 19341936 przewodniczący Biura Skautów Słowiańskich. W 1936 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury za zasługi dla dobra literatury[4].

Michał Grażyński związał się na dłużej ze Śląskiem, przepracował na nim ponad 14 lat, dlatego pisał o sobie, że jest szczerze oddanym synem ziemi śląskiej, bo wspólnie przelana tu krew jest ważniejsza niż urodzenie.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W dniu 2 września 1939 r. został mianowany ministrem ds. propagandy, jednak praktycznie nie wykonywał tej funkcji, gdyż 17 września wyjechał wraz z rządem poza granice Rzeczypospolitej. Po ewakuacji do Francji utworzył w październiku 1939 roku, wraz z innymi instruktorami, Naczelny Komitet Wykonawczy, uznany przez Międzynarodowe Biuro Skautów za reprezentację ZHP.

W 1940 roku, z powodu swojej działalności sanacyjnej, został przez nowy rząd RP pozbawiony funkcji przewodniczącego ZHP i zesłany do Rothesay, na tzw. Wyspę Węży u brzegów Szkocji, gdzie przetrzymywano przeciwników rządu bez prawa opuszczania wyspy. Grażyński w latach 1943–1945 ponownie pełnił służbę w Wojsku Polskim i po zakończeniu wojny został awansowany na podpułkownika.

Życie i działalność emigracyjna[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie mieszkał w Wielkiej Brytanii. W latach 19461960 był przewodniczącym ZHP poza granicami kraju.

Zmarł tragicznie w Londynie 10 grudnia 1965 r. w wyniku potrącenia przez samochód. Pochowany w Londynie na Putney Vale Cemetery obok żony Heleny z Gepnerów Grażyńskiej – zasłużoną instruktorką harcerską, byłą wiceprzewodniczącą ZHP.

Kontrowersje i oceny[edytuj | edytuj kod]

Grażyński pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w dziejach Górnego Śląska. Przyczynił się do tego przede wszystkim jego ostry konflikt z Wojciechem Korfantym i fakt, że był przybyszem spoza regionu. Obecnie Grażyński jest często przeciwstawiany Korfantemu w sposób negujący jego osiągnięcia, których dokonał będąc wojewodą śląskim.

Innymi powodami, dla których osoba Grażyńskiego budziła kontrowersje, było marginalizowanie Statutu Organicznego, brak w jego otoczeniu Ślązaków[potrzebne źródło] oraz jego polityka wypierania Niemców z zarządów i rad nadzorczych śląskich zakładów przemysłowych.

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Od jego nazwiska przyjął nazwę ufundowany przez niego jacht pełnomorski dla polskich harcerek – „Grażyna”. Obecnie nazwisko Grażyńskiego upamiętnia utworzony przez Główną Kwaterę ZHP Fundusz Małych Grantów im. Michała Grażyńskiego Związku Harcerstwa Polskiego.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Grażyński M., Obieg monet polskich w krajach austriackich w XVII w., 1910
  • Grażyński M., Walka o Śląsk, 1931
  • Grażyński M., W walce o ideały harcerskie. Gawędy, przemówienia, artykuły, Warszawa 1939
  • Grażyński M., Ustrój Rzeszy Niemieckiej na tle doktryny narodowosocjalistycznej, 1941

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Katelbach T., ZET, „Zeszyty Historyczne” 1968, zesz. 13
  • Rakowski J., Zetowcy i Piłsudczycy, „Zeszyty Historyczne” 1980, zesz. 54
  • Długajczyk E., Sanacja śląska 1926–1939. Zarys dziejów politycznych. Katowice 1983
  • Chojnowski A., Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986
  • Zieliński W., Michał Grażyński 1890–1965, Katowice 1986
  • Rechowicz H, Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988
  • Musialik W., Michał Tadeusz Grażyński, 1890–1965. Biografia polityczna, Opole 1989
  • Marszałek L., O Michale Grażyńskim wspomnienia i refleksje, Katowice 1990
  • Kamiński A., Michał Grażyński 1890–1965 (nie dokończona biografia), Kraków 1994
  • Weingartner P., „Naprawa” 1926–1939. Z dziejów obozu pomajowego, Warszawa 1999
  • Łączewski J., Michał Grażyński (1890–1965). Sylwetka polityka, Częstochowa 2000

Przypisy

  1. Data urodzin jest sporna, najprawdopodobniej prawdziwa jest data 12 marca, zaś funkcjonująca w wielu publikacjach data 12 maja jest pomyłką, ale nie prostowaną przez samego Grażyńskiego z racji zbieżności z datą przewrotu majowego z 1926.
  2. Niepodległość i Pamięć, rocznik Muzeum Niepodległości, nr 1/29 r. 2009, s. 213–228, ISSN 1427-1443 Michał Tadeusz Grażyński (Gdów 1890 – Londyn 1965) Seweryn A. Wisłocki.
  3. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 48 z 15 grudnia 1920 r., poz. 1140, s. 1334. Jako datę urodzenia podano 12 maja 1890.
  4. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 263.