Wojciech Korfanty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wojciech Korfanty
Ilustracja
Wojciech Korfanty w 1925
Data i miejsce urodzenia 20 kwietnia 1873
Sadzawki (obecnie Siemianowice Śląskie)
Data i miejsce śmierci 17 sierpnia 1939
Warszawa
Miejsce spoczynku Katowice, cm. przy ul. Francuskiej
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Walecznych (czterokrotnie)
Wojciech Korfanty w początkach kariery politycznej 1905.
Pszczyna, restauracja Białasa w Domu Ludowym, 29 czerwca 1922 (dzień głównej uroczystości powrotu ziemi pszczyńskiej do Polski). Stoją w drugim rzędzie w środku od lewej: poseł Wojciech Korfanty, gen. broni Stanisław Szeptycki, b. komendant POW G.Śl. na powiat pszczyński ppor. Stanisław Krzyżowski, ks. prałat Jan Kapica, wojewoda śląski Józef Rymer. Siedzą w środku od lewej: starosta katowicki Jan Mildner, starosta pszczyński dr Franciszek Lerch, burmistrz Pszczyny Jan Figna
Tablica pamiątkowa w Pradze

Wojciech Korfanty (ur. jako Adalbert Korfanty 20 kwietnia 1873 w osadzie Sadzawka (obecnie Siemianowice Śląskie), zm. 17 sierpnia 1939 w Warszawie) – polski przywódca narodowy Górnego Śląska, związany z chrześcijańską demokracją.

Biografia[edytuj]

Wczesne lata[edytuj]

Urodził się 20 kwietnia 1873[1]. Jego rodzicami byli Karolina z domu Klecha i Józef, górnik kopalni Fanny[2]. W 1879 rozpoczął naukę w szkole ludowej w Siemianowicach, następnie, od 1885, uczęszczał do katowickiego Gimnazjum Królewskiego (w budynku obecnie mieści się Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie [3]), gdzie poznał Konstantego Wolnego. W szkole tej założył tajne kółko, którego celem było szerzenie kultury polskiej i znajomości literatury. Nawiązał kontakty z działaczami z Wielkopolski. Brał udział w propolskich zebraniach. Negatywnie wyrażał się o Bismarcku, za co został relegowany 14 sierpnia 1895 z klasy maturalnej[4]. Szkołę średnią ukończył w grudniu 1895, po interwencji Józefa Kościelskiego, posła do Reichstagu z Wielkopolski, jako ekstern i jeszcze w tym samym roku rozpoczął studia na politechnice w Charlottenburgu [5]. Jesienią 1896 przeniósł się na Królewski Uniwersytet we Wrocławiu (Königliche Universität zu Breslau) [6]. Mieszkał w pokoju wynajętym przy Ottostraße 19 (dziś ul. Kazimierza Jagiellończyka), studiował na Wydziale Filozoficznym i zaliczył dwa semestry roku akademickiego 1896/1897. Przerwał studia na dwa lata, podczas których jako korepetytor u litewskiego arystokraty Witolda Jundziłły zarobił pieniądze na dalsze studia. Podjął studia na tym samym wydziale, miał m.in. zajęcia z ekonomii politycznej u profesora Wernera Sombarta, z którym utrzymywał kontakty jeszcze przez wiele lat. Mieszkał w tym czasie w pensjonacie przy Neue Junkerstrasse 5c, (ul. Jana Kilińskiego). W maju 1901 przeniósł się na ostatni semestr do Berlina, gdzie w sierpniu zakończył studia.

11 września 1902 uczestniczył w spotkaniu mającym na celu reaktywację Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach. Na zebraniu większością głosów wybrano go prezesem tej organizacji[7][8].

Działalność polityczna[edytuj]

W latach 1901–1908 był członkiem Ligi Narodowej, w ramach której współpracował z Romanem Dmowskim. Od 1901 był redaktorem naczelnym Górnoślązaka[9]. W 1901 został aresztowany i stanął przed poznańskim sądem[10]. Podczas procesu bronił swoich racji argumentując, że artykuły kierowane były do szowinistów[6]. Odmówiono mu zwolnienia za kaucją[6]. Został skazany na cztery miesiące więzienia[11]. Przebywał w więzieniu we Wronkach za publikację artykułów pt. Do Niemców i Do moich braci Górnoślązaków[10]. Władze niemieckie zwolniły go z aresztu w maju 1902[11]. W 1907 lub 1908 odszedł z Endecji.

W maju 1909 uczestniczył w Poznaniu w powołaniu filii Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, którego celem miało być zespolenie żywiołów demokratycznych ku obronie bytu narodowego oraz pracy nad rozwojem żywiołu polskiego w Rzeszy niemieckiej[12]. Do rady głównej weszli z Poznania m.in.: Antoni Chłapowski, Bernard Chrzanowski, Jan Zabłocki, ze Śląska poseł Wojciech Korfanty, a z wychodźstwa Stanisław Kochowicz.

W latach 1903–1912 i 1918 poseł do Reichstagu oraz pruskiego Landtagu (1903–1918[13], gdzie przystąpił do Koła Polskiego, podczas gdy śląscy Polacy przystępowali do tej pory do klubu parlamentarnego Niemieckiej Partii Centrum (Zentrum) [14]. W 1905 zainicjował w Katowicach wydawanie organu prasowego górnośląskiej endecji pt. „Polak”, którego był redaktorem naczelnym oraz właścicielem[15]. Pismo wychodziło trzy razy w tygodniu[16][17].

Z powodu ataków przeciwników politycznych i własnego środowiska zrezygnował z kandydowania w wyborach do Reichstagu w 1912[18].

6 czerwca 1918 wygrał wybory uzupełniające do Reichstagu niemal dwukrotną przewagą[19]. Konkurując z Benno Nehlertem, zyskał nawet poparcie Niemców, mimo że opowiadał się za oderwaniem od Cesarstwa Niemieckiego Śląska, Wielkopolski i części Pomorza[20]. W dniu 25 października 1918 wystąpił w Reichstagu z głośnym żądaniem przyłączenia do państwa polskiego wszystkich ziem polskich zaboru pruskiego oraz Górnego Śląska [21]. W latach 1918–1919 był członkiem Naczelnej Rady Ludowej stanowiącej rząd Wielkopolski podczas powstania wielkopolskiego.

W 1920 był Polskim Komisarzem Plebiscytowym na Górnym Śląsku. Wielokrotnie występował publicznie na wiecach, agitując za Polską. W jednym ze swoich wystąpień rzekomo obiecał każdemu rolnikowi krowę za oddanie głosu za Polską. Od tego wydarzenia sprawa zyskała nazwę „krowy Korfantego”[22]. Po niekorzystnej dla Polaków interpretacji wyników plebiscytu, przeprowadzonego zresztą w atmosferze wzajemnego zastraszenia, terroru oraz obustronnej manipulacji (np. po stronie niemieckiej sprowadzenie 180 000 wyborców niezwiązanych bezpośrednio ze Śląskiem), proklamował i stanął na czele III powstania śląskiego [23]. W tym momencie pojawiają się pierwsze poważniejsze kontrowersje związane z jego osobą. Albowiem Korfanty nie wierzył w szanse powodzenia powstania, widząc w nim jedynie zbrojną manifestację ludu górnośląskiego, która miała polegać na zwróceniu uwagi Komisji Międzysojuszniczej mającej dokonać podziału terenu plebiscytowego między Polskę a Niemcy. Dlatego też zarządził wstrzymanie walk jeszcze w czasie, gdy inicjatywa na froncie należała do Polaków. Obrońcy Korfantego wskazują, że Polacy mieli przewagę w starciach z nacjonalistycznymi bojówkami, ale nie mieliby żadnych szans z regularną armią niemiecką, zaś ostateczną decyzję w sprawie Śląska i tak podjęła Komisja Międzysojusznicza niezależnie od wyniku walk, które mogły stanowić jedynie posiłkowy argument. Jednak utrata inicjatywy powstańców na froncie nastąpiła dopiero po decyzjach dyktatora. W lipcu 1921 opuścił Śląsk, desygnując na stanowisko swego następcy Józefa Rymera, który wkrótce został przewodniczącym Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku.

Był członkiem rady nadzorczej zarządzie Banku Wzajemnych Ubezpieczeń „Vesta” w Poznaniu[24]. W odrodzonej Polsce w latach 1922–1930 sprawował mandat posła na Sejm I i II kadencji. Związany był z Chrześcijańską Demokracją (ChD). W Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej I kadencji był członkiem klubu Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Pracy[25]. W obliczu niepowodzenia misji stworzenia gabinetu Artura Śliwińskiego, 14 lipca 1922 został desygnowany przez Komisję Główną Sejmu RP na premiera rządu. Wkrótce skompletował skład swojego gabinetu[26][27]. Jednak wobec protestu swojego przeciwnika, naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego i groźby przeprowadzenia strajku generalnego przez PPS, nie rozpoczął formowania rządu, a 29 lipca komisja wycofała jego desygnację. Od października do grudnia 1923 był wicepremierem w rządzie Wincentego Witosa i jego doradcą z ramienia ChD[28]. 11 września 1924 kupił od Ignacego Paderewskiego dziennik „Rzeczpospolita”. Za pożyczone pieniądze uruchomił także dziennik „Polonia” [29]. Jesienią 1927 sąd marszałkowski Sejmu RP rozpatrywał sprawę o zniesławienie z oskarżenia Korfantego przeciw Antoniemu Langerowi[30].

Ostatnie lata[edytuj]

W 1930 aresztowany i wraz z posłami Centrolewu osadzony w twierdzy brzeskiej, jednak z samego procesu brzeskiego został wyłączony[31]. Po uwolnieniu powrócił na Górny Śląsk, gdzie jednak jako polityczny przeciwnik wojewody Michała Grażyńskiego był stale zagrożony następnym aresztowaniem. Zasiadał w Sejmie Śląskim oraz Senacie RP III kadencji[32]. Wiosną 1935 w obawie przed represjami udał się na emigrację do Pragi w Czechosłowacji[33]. Do kraju nie mógł wrócić nawet w 1938 na pogrzeb swego syna Witolda, gdyż rząd premiera Sławoja Składkowskiego odmówił wydania mu listu żelaznego [34]. Po aneksji Czechosłowacji wyjechał przez Niemcy do Francji[35]. Był jednym z założycieli Frontu Morges, a później organizatorem i prezesem Stronnictwa Pracy (połączenie Chadecji i Narodowej Partii Robotniczej). W kwietniu 1939 po wypowiedzeniu przez III Rzeszę układu o nieagresji i niestosowaniu przemocy, powrócił do Polski, jednak mimo chęci walki z Niemcami został aresztowany i osadzony na Pawiaku[36]. Pomimo protestów opinii publicznej spędził tam prawie 3 miesiące. Ciężko chory, zwolniony został 20 lipca 1939 – prawdopodobnie z obawy, by nie zmarł w więziennej celi[37].

Zmarł w szpitalu św. Józefa przy ul. Emilii Plater w Warszawie nad ranem 17 sierpnia 1939[38]. 20 sierpnia 1939, po mszy w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy udziale bp. Stanisława Adamskiego i po pogrzebie gromadzącym ok. 5 tys. ludzi, został pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach[39].

Z jego śmiercią związane jest wiele niejasności. Jedna z hipotez mówi, że otruto go oparami arszeniku, którymi nasączone były ściany jego celi (zeznanie płk. dr Bolesława Szareckiego Londyn 1940[40]).

Życie prywatne[edytuj]

Narzeczoną Wojciecha Korfantego była ekspedientka z bytomskiego domu towarowego braci Barasch, Elżbieta Szprotówna. Termin ślubu wyznaczono na 1 lipca 1903 w kościele Świętej Trójcy[41]. W przeddzień tej daty niespodziewanie proboszcz Reinhold Schrimeisen zwrócił mu ofiarę i uzależnił udzielenie ślubu od przeproszenia krytykowanych przez Wojciecha Korfantego proniemieckich księży (m.in. odmawiali Polakom rozgrzeszenia za czytanie propolskiej prasy). Inspiratorem odmowy mógł być władający diecezją wrocławską kardynał Georg Kopp. Korfanty odmówił przeprosin, wyjechał z narzeczoną do Krakowa, tu dopełnił obowiązku sześciu tygodni zamieszkania w monarchii habsburskiej, a następnie udzielono mu w końcu ślubu w kościele Św. Krzyża 5 października 1903 przy poparciu kleru krakowskiego[42].

Ze związku tego urodziło się czworo dzieci: Witold (ur. 1910, zm. 1938), Zbigniew (ur. 1905, zm. 18 VII 1970, w Dallas), Halżka (zm. 1990 w Bostonie) i Maria (ur. 1908, zm. 6 X 1996 w Nowym Jorku)[43]. Opuścili Polskę w 1939, zamieszkali m.in. w Kanadzie oraz Wlk. Brytanii.

Miał braci: Andrzeja (1879-1973) i Jana (ur. 1883, zm. XII 1947)[44].

Żona W. Korfantego, Elżbieta powróciła do Polski po wojnie w 1945 i zamieszkała w Katowicach u swoich sióstr[45]. Zmarła 8 stycznia 1966 i została pochowana w grobowcu męża[46].

Ordery i odznaczenia[edytuj]

Upamiętnienie[edytuj]


Rok 2009 został ustanowiony przez Sejmik Województwa Śląskiego Rokiem Korfantego[49].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Lewandowski 2013 ↓, s. 14.
  2. Lewandowski 2013 ↓, s. 13.
  3. Lewandowski 2013 ↓, s. 16.
  4. Lewandowski 2013 ↓, s. 20.
  5. Lewandowski 2013 ↓, s. 22.
  6. a b c Lewandowski 2013 ↓, s. 38.
  7. Praca zbiorowa: Srebrna księga Sokoła katowickiego. Katowice: Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Katowicach, 1921.
  8. „Katowice”, Górnoślązak nr 214. , 14 września 1902 (pol.). 
  9. Lewandowski 2013 ↓, s. 36.
  10. a b Lewandowski 2013 ↓, s. 37.
  11. a b Lewandowski 2013 ↓, s. 39.
  12. Lewandowski 2013 ↓, s. 72.
  13. Lewandowski 2013 ↓, s. 75.
  14. Lewandowski 2013 ↓, s. 59.
  15. Lewandowski 2013 ↓, s. 68.
  16. Polak, [w:] Encyklopedia powstań śląskich, Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 410-411.
  17. Korfanty, Wojciech, [w:] Encyklopedia powstań śląskich, Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 241-243.
  18. Lewandowski 2013 ↓, s. 73.
  19. Lewandowski 2013 ↓, s. 81.
  20. K. Janicki, Czerwiec 1918: Niemcy głosują za oddaniem Śląska i Poznania Polsce, „Ciekawostki historyczne”, 12 września 2010.
  21. Lewandowski 2013 ↓, s. 82.
  22. Jan F. Lewandowski: Korfanty w latach przełomu. Tygodnik Powszechny. [dostęp 2012-07-15]. s. 2011-10-05.
  23. Lewandowski 2013 ↓, s. 108.
  24. Czterdzieste dziewiąte sprawozdanie z czynności Westy Banku Wzajemnych Zabezpieczeń za Życie w Poznaniu za rok 1922. Poznań: 1922, s. 2. DOI: http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=304005.
  25. Tadeusz i Witold Rzepeccy, Sejm i Senat 1922-1927, Poznań 1923, s. 471.
  26. Rząd Korfantego. „Głos Rolnika”, s. 6, Nr 30 (64) z 23 lipca 1922. 
  27. Polityka starej Polski wobec Górnego Śląska
  28. Lewandowski 2013 ↓, s. 126.
  29. Lewandowski 2013 ↓, s. 145.
  30. Adam Pragier. Sąd nad Korfantym. „Wiadomości”, s. 3, Nr 13 (835) z 1 kwietnia 1962. 
  31. Lewandowski 2013 ↓, s. 171.
  32. Lewandowski 2013 ↓, s. 168.
  33. Lewandowski 2013 ↓, s. 192.
  34. Lewandowski 2013 ↓, s. 196-197.
  35. Lewandowski 2013 ↓, s. 202.
  36. Lewandowski 2013 ↓, s. 206.
  37. Lewandowski 2013 ↓, s. 208.
  38. Zgon Wojciecha Korfantego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 185 z 18 sierpnia 1939. 
  39. Pogrzeb śp. W. Korfantego w Katowicach. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 188 z 22 sierpnia 1939. 
  40. Lewandowski 2013 ↓, s. 222.
  41. Lewandowski 2013 ↓, s. 52.
  42. Lewandowski 2013 ↓, s. 55-56.
  43. Lewandowski 2013 ↓, s. 226.
  44. Szmatloch Barbara, op. cit.
  45. Lewandowski 2013 ↓, s. 225.
  46. Szmatloch Barbara, op. cit.
  47. M.P. z 1997 r. Nr 45, poz. 442
  48. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 27 z 19 sierpnia 1922
  49. Rok 2009 Rokiem Korfantego, portal interia.pl z 2 lipca 2008

Bibliografia[edytuj]

  • Szmatolch Barbara, Losy [wojenne i powojenne] rodziny Wojciecha Korfantego, „Śląsk”, 2009, nr 9, s. 10-14.
  • Kozłowska Halżka A., Wspomnienie Halżki Rupp-Kozłowskiej o swoim ojcu Wojciechu Korfantym, „Śląsk”, 2009, nr 9, s. 15.
  • Jan F. Lewandowski: Wojciech Korfanty. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2013.

Linki zewnętrzne[edytuj]