Rotunda Najświętszej Marii Panny na Wawelu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Distinctive emblem for cultural property.svg A-07 z 24.03.1933[1]
Ilustracja
Fragment rotundy
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Najświętszej Marii Panny, potem św.św. Feliksa i św. Adaukta
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Rotunda Najświętszej Marii Panny (św.św. Feliksa i Adaukta)
Ziemia50°03′15,4″N 19°56′11,0″E/50,054278 19,936389
Fragment rotundy

Rotunda Najświętszej Marii Panny (także św.św. Feliksa i Adaukta) – przedromańska rotunda znajdująca się na wzgórzu wawelskim w Krakowie; zbudowana w końcu X lub na początku XI w., zlikwidowana na początku XVI w., odnaleziona i zrekonstruowana na początku XX w., stanowiąca część rezerwatu archeologicznego Wawel Zaginiony; być może najstarszy kościół na Wawelu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rotunda stanowi najlepiej zachowany kościół przedromański na Wawelu. Ma formę tetrakonchosu (kolistej nawy otoczonej z czterech stron apsydami). Według rekonstrukcji Klementyny Żurowskiej i Tomasza Węcławowicza rotunda była pierwotnie dwukondygnacyjna, a kondygnacja górna miała emporę. Od południa przylegał do rotundy aneks z klatką schodową, a po zachodniej stronie odkryto mury interpretowane jako relikty palatium, masywu zachodniego z wieżą lub aneksu grobowego. Została zbudowana na skale, bez fundamentu, z płytkowo łamanego piaskowca oraz wapienia. Pierwotne mury o grubości nieprzekraczającej 1 m zachowały się do wysokości ok. 3 m, jedynie w rejonie apsydy południowo-wschodniej do wysokości ok. 7 m[2]. Promień nawy wynosi ok. 2,4 m, a apsyd ok. 1,4 m. W odkrytych murach zachowały się dwa rozglifione otwory okienne, a w powierzchni skały odkryto zagłębienie[3].

Data powstania świątyni jest niepewna. Na podstawie kryteriów architektonicznych przyjmuje się, że zbudowano ją w końcu X lub na początku XI w.[4], jednak w toku badań pojawiały się koncepcje począwszy od VII/VIII w. do XII w.[5][2]. Z prowadzonych na początku XXI w. badań metodą datowania radiowęglowego uzyskano wyniki wskazujące rok 970, czyli najprawdopodobniej w okresie panowania czeskiego w Małopolsce[6]. Najczęściej przyjmuje się, że kościół pełnił funkcję kaplicy pałacowej, pojawiały się także teorie przypisujące mu funkcję baptysterium, mauzoleum, a nawet pierwszej katedry wawelskiej[5]. Zbigniew Pianowski, biorąc pod uwagę rozbudowaną formę architektoniczną i odnalezione zagłębienie w skale wysnuł teorię, iż mogła to być kaplica relikwiarzowa[7][8].

Nie ma także stuprocentowej pewności co do pierwotnego wezwania rotundy. Większość badaczy łączy ją w ślad za jej odkrywcą Adolfem Szyszko-Bohuszem ze znanym ze źródeł pisemnych wezwaniem Najświętszej Marii Panny, jednak część wiązała to wezwanie z odnalezioną później rotundą „B” (m.in. Gerard Labuda). Główną przesłanką dotyczącą tego wezwania jest wzmianka Jana Długosza o budowie linii fortyfikacyjnej na Wawelu przez Konrada Mazowieckiego w 1241, sięgającej okrągłego kościoła Najświętszej Marii Panny. Z pewnością natomiast rotunda nosiła wezwanie św.św. Feliksa i Adaukta – jest ono pewne od XIV w., ale być może funkcjonowało wcześniej, np. równolegle z wezwaniem Najświętszej Marii Panny z uwagi na dwupoziomowość rotundy[9][10].

Rotunda po akcji Konrada Mazowieckiego została prawdopodobnie opuszczona. Odnowił ją Kazimierz Wielki w 1340 – podniesiono wówczas poziom posadzki, przebito nowe wejście i dobudowano oratorium. Pełniła odtąd funkcję kaplicy pałacowej[11]. W 1517, podczas budowy kuchni zamkowych straciła swój sakralny charakter: podzielono ją na dwie kondygnacje o funkcjach mieszkalnych. Większość murów dawnej świątyni rozebrali w 1806 Austriacy przy przebudowie budynku kuchni na szpital wojskowy[12].

Ponownego odkrycia budowli dokonano na początku XX w. Podczas badań odzyskanego z rąk austriackich zamku wawelskiego w 1911 odkryto jej mury pod podłogami parteru kuchni zamkowych, a w 1917 Adolf Szyszko-Bohusz rozpoczął szczegółowe ich badania, podczas których zidentyfikował je jako pozostałości rotundy św.św. Feliksa i Adaukta. Dokonał rekonstrukcji jej górnej części i w 1918 udostępnił ją zwiedzającym[13]. Od 1975 rotunda stanowi główny element rezerwatu archeologicznego objętego wystawą Wawel Zaginiony[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-06-30. [dostęp 2018-01-04].
  2. a b Pianowski 1994 ↓, s. 108–109.
  3. Pianowski 1984 ↓, s. 51–52.
  4. Labuda 1986 ↓, s. 17.
  5. a b Pianowski 1984 ↓, s. 57–58.
  6. Świechowski 2011 ↓, s. 105–106.
  7. Pianowski 1994 ↓, s. 114.
  8. Pianowski 1984 ↓, s. 52.
  9. Pianowski 1994 ↓, s. 115–116.
  10. Pianowski 1994 ↓, s. 106–107.
  11. Pianowski 1984 ↓, s. 54–55, 135–136.
  12. Pianowski 1984 ↓, s. 55–56.
  13. Pianowski 1984 ↓, s. 44–45.
  14. Rożek 2006 ↓, s. 343.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]