Selimiye

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Meczet Selimiye[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Państwo  Turcja
Typ kulturowy
Spełniane kryterium I, IV
Numer ref. 1366
Region[b] Azja i Pacyfik
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2011
na 35. sesji
Położenie na mapie Turcji
Mapa lokalizacyjna Turcji
Meczet Selimiye
Meczet Selimiye
Ziemia41°40′41″N 26°33′34″E/41,678056 26,559444

Selimiye (tur. Selimiye Camil) – külliye w mieście Edirne, Turcja. Główne elementy kompleksu to: meczet, gmachy dwóch medres – szkoły koranicznej (Dar-ül Kurra Madrasa) i szkoły prawniczej (Dar-ül Tedris Madrasa) oraz hala targowa (Arasta). Zespół budowli został wzniesiony dla sułtana Selima II w latach 1569–1575 przez tureckiego architekta Sinana.

W 2011 roku kompleks Selimiye został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Külliye został zbudowany dla sułtana Selima II w latach 1569–1575 przez tureckiego architekta Sinana[1]. Zachowała się dokumentacja projektu i budowy, obejmująca zamówienia i zlecenia wykonania poszczególnych partii budowli i dekoracji, a także zamówienia na materiały budowlane[2]. Selim II zmarł w 1574 roku nie doczekawszy ukończenia dzieła[2].

Wybór lokalizacji kompleksu w Edirne – a nie w Stambule – nie jest jednoznacznie wyjaśniony[3]. Według jednych źródeł, budowla została wzniesiona, by uczcić zajęcie Cypru[4] – informacje te podaje Evliya Çelebi[3]. Jednak Cypr został zajęty dopiero w 1571 roku – dwa lata po rozpoczęciu prac nad wzniesieniem kompleksu[3]. Inne argumenty przemawiające za lokalizacją w Edirne to: (i) brak godnego miejsca pod budowę sułtańskiego meczetu w Stambule, gdzie stały już meczety: Hagia Sofia, Beyazit, Sulejmana czy Fatih; (ii) umocnienie wpływów osmańskich na zachodnich terenach granicznych (wokół Edirne); i (iii) osobiste preferencje sułtana, który mieszkał w Edirne[3].

Kompleks został wzniesiony na placu Saribayir (190×130 m), gdzie stał pałac Bajazyda I Błyskawicy[1], w którym po przeniesieniu stolicy imperium do Stambułu mieściły się kwatera wojskowe[2]. Oryginalne założenie obejmowało ulokowany centralnie meczet Selimiye wraz z dziedzińcem i gmachy dwóch medres – szkoły koranicznej (Dar-ül Kurra Madrasa) i szkoły prawniczej (Dar-ül Tedris Madrasa), rozmieszczone symetrycznie w południowych narożnikach placu[4][5]. W 1580 roku po stronie zachodniej wzniesiono halę targową (Arasta) – czynsz zapewniał dochód na utrzymanie świątyni[4]. W 1584 roku Sinan przeprowadził drobne naprawy meczetu po uderzeniu pioruna[6].

W 1752 roku wskutek trzęsienia ziemi uszkodzeniu uległy m.in. galeryjki jednego z minaretów i cześć szklonych okien[6]. W 1808 roku poddano renowacji część "kaligrafi"- napisów zdobiących meczet, a nad fontanną na dziedzińcu zamontowano dach, który obecnie (2011) już nie istnieje[6]. W latach 1839–1861 za panowania sułtana Abdülmecida I wnętrza zostały wytynkowane, a następnie pokryte nowymi ornamentami, w niektórych przypadkach naśladującymi wzory oryginalne[6]. W 1874 roku ołów z dachu hali targowej został zdjęty do produkcji amunicji, a budowla została pokryta dachówką[7]. W czasie wojny turecko-rosyjskiej (1877–1878) Edirne było okupowane przez wojska rosyjskie – jeden z oficerów rosyjskich zrabował z loży sułtana w meczecie cześć ozdobnych płytek ceramicznych szkliwionych i dekoracji rzeźbionych[7]. Pod koniec II wojny bałkańskiej kilka z najwcześniejszych dywanów na wyposażeniu meczetu zostało zrabowanych przez uciekających Bułgarów[7].

W 1925 roku, z polecenia Atatürka, Dar’ül-Kurra Madrasa została zamieniona w muzeum miasta, a po II wojnie światowej służyła jako biura, hostel studencki i magazyn[7]. W latach 30. XX wieku meczet uszkadzały burze – uszkodzenia po nawałnicy w 1930 roku naprawiono niezwłocznie, natomiast zniszczenia po burzy w 1932 roku zostały naprawione dopiero podczas gruntownej renowacji meczetu przeprowadzonej w latach 1950–1955[7]. Wtedy też odsłonięto część oryginalnych dekoracji wnętrz[7]. W 1936 roku Dar’ül Hadis Madrasa została zamieniona w muzeum etnograficzne a w 1971 roku w muzeum sztuki islamu[7]. Kolejne renowacje meczetu, głównie w celu przywrócenia oryginalnego wyglądu wnętrz oraz stabilizacji konstrukcji kopuły, miały miejsce w latach 1978–1983 i 1983–1985, dalsze w latach 2004–2008 skupiły się głównie na wymianie dachów minaretów[7].

W 2011 roku zespół budowli Selimiye został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[8].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Meczet[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kopuły meczetu
Minaret z trzema galeryjkami
Şadırvan na dziedzińcu

Murowany meczet zdobią ceglane łuki i kopuły pokryte ołowianymi blachami[2]. Elewacje wykonane są z piaskowca w kolorze miodu, przy czym elementy z czerwonego piaskowca stanowią obramienia okien i tworzą geometryczne wzory w dolnych partiach systemu przyporowego[2]. Zewnętrzne łuki z klińców wykonane są z naprzemiennie ułożonych elementów z czerwonego piaskowca i białego marmuru[2].

Główną salę modlitewną (60×44 m) nakrywa kopuła o średnicy 31,3 metrów[2]. Wysokość od posadzki do najwyższego punktu kopuły to 42,3 m – mniej niż 55,6 m Hagii Sophii, jednak mierząc od podstawy, kopuła Selimiye jest wyższa[4]. Sinan sam miał uważać, że meczet Selimiye był szczytowym osiągnięciem jego twórczości i zarazem ukoronowaniem jego długiej kariery[1] – architekt był czynny zawodowo przez 50 lat i wzniósł ponad 400 budowli[2]:

Quote-alpha.png
Ci, którzy uważają się za architektów pośród chrześcijan, uważają, że w świecie islamu żadna kopuła nie może równać się z kopułą świątyni Hagia Sophia… [ale] w tym meczecie, z pomocą bożą i przy wsparciu sułtana Selima II, wzniosłem kopułę o sześć łokci wyższą i o cztery łokcie szerszą niż kopuła Hagii Sophii[9][10].

Konstrukcja opiera się na ośmiu potężnych kolumnach bocznych[11]. Dolna kondygnacja tonie w mroku. Efekt ten uzyskano przez cofnięcie ścian okien, wskutek czego wpadające przez nie światło, nie dociera do dolnej partii wnętrza. Z kolei wyżej, na galeriach, olbrzymie okna wpuszczają mnóstwo światła, podobnie jak rzędy okien znajdujące się jeszcze wyżej.

Pośrodku południowo-wschodniej ściany kibli znajduje się mihrab – widoczny z prawie każdego miejsca świątyni[5]. Niszę mihrabu zdobią płytki ceramiczne szkliwione z İzniku[2]. Wysoki, wąski mihrab wykonany jest z marmuru z Marmary i wykończony na górze dekoracjami stalaktytowymi – tzw. mukarnas[2]. Po prawej stronie mihrabu stoi bogato rzeźbiony marmurowy minbar, skąd wygłaszano piątkowe kazania i powiadamiano o nowych prawach[2]. Platforma dla muezina (tur. müezzin mahfili) wznosi się pod środkiem kopuły nad marmurową symboliczną fontanną życia[2] – co nie jest typową lokalizacją[11] – platformy te były zwykle wówczas umieszczane w tylnej części meczetu[12]. Centralne umiejscowienie platformy umożliwia optymalne wykorzystanie warunków akustycznych, nie zaburza symetrii wnętrza i umożliwiało prowadzenie dyskusji ze słuchaczami[11].

Lożę sułtana, ulokowaną w północno-wschodnim narożniku, ozdabiają ceramiczne płytki z İzniku z motywami roślinnymi, m.in. motywem tulipana symbolizującego Allaha, jabłoni i kwitnących drzew owocowych – projekt kafli przypisywany jest Sinanowi[2].

Minarety[edytuj | edytuj kod]

W narożnikach meczetu wznoszą się cztery minarety o średnicy podstawy 3,8 m[2] – każdy na wysokość prawie 71 m[13]. Są to najwyższe minarety w świecie islamu[13]. Każdy ma trzy galeryjki – dwa minarety w narożnikach północnych mają po trzy oddzielne klatki schodowe prowadzące do galeryjek – rozwiązanie to jest unikalne dla kompleksu Selimiye[13]. Hełmy minaretów są stożkowe, przykryte blachą z ołowiu.

Dziedziniec[edytuj | edytuj kod]

Przylegający do meczetu dziedziniec ma takie same wymiary jak główna sala modlitewna[4][13]. Pośrodku dziedzińca znajduje się szesnastoboczny sadirvan z białego marmuru [13] – fontanna służąca do rytualnych ablucji[4], do dziś pozostawiona bez kopuły[13]. Dziedziniec otacza kolumnada. Kolumny podpierają 19 kopuł o zróżnicowanej wielkości, przy czym mniejsze kopuły umieszczone są na arkadach najbardziej oddalonych od meczetu, średnie wsparte są na arkadach bocznych a największe – spoczywające na ośmiobocznych bębnach – zdobią ganek świątyni[13]. Arkady ganku wsparte są na wysokich kolumnach z marmuru, pozostałe arkady – z wyjątkiem tych w narożnikach północnych wspieranych na filarach – spoczywają na niższych kolumnach[13]. Sześć kolumn z każdej strony pochodzi z ruin budowli na Cyprze, w Aydıncıku i w Syrii[6]. Wejście do meczetu wyznacza największa kopuła, a drzwi do świątyni zdobią mukarnas[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 73. ISBN 978-1-84564-506-9. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  2. a b c d e f g h i j k l m n o UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 318. [dostęp 2011-11-05].
  3. a b c d Why Selimiye Mosque was built in Edirne instead of Istanbul? (ang.). www.selimiyemosque.net. [dostęp 2018-12-30]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  4. a b c d e f Josef W. Meri: Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge, 2005, s. 717. ISBN 978-0-415-96690-0. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  5. a b Helen Gardner, Fred S. Kleiner, Christin J. Mamiya: Gardner’s art through the ages: the Western perspective. Cengage Learning, 2006, s. 290. ISBN 978-0-495-00479-0. [dostęp 2011-11-05].
  6. a b c d e UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 319. [dostęp 2011-11-05].
  7. a b c d e f g h UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 320. [dostęp 2011-11-05].
  8. Six new sites inscribed on UNESCO’s World Heritage List (ang.). 2011-07-27. [dostęp 2011-11-05].
  9. Josef W. Meri: Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge, 2005, s. 717. ISBN 978-0-415-96690-0. [dostęp 2011-11-05]. Cytat: Those who consider themselves architects among Christians say that in the realm of Islam no dome can equal that of the Hagia Sophia… [but] in this mosque, with the help of God and the support of Sultan Selim Khan, I erceted a dome six cubits higher and four cubits wider than the dome of Hagia Sophia.. (ang.)
  10. J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 76. ISBN 978-1-84564-506-9. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  11. a b c Günkut Akin: Gülru Necipoğlu: Muqarnas, Volume 12: An Annual on Islamic Art and Architecture. BRILL, 1995, s. 63. ISBN 978-90-04-10314-6. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  12. Muezzin’s Mahfil (ang.). [dostęp 2018-12-30]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. a b c d e f g h J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 75. ISBN 978-1-84564-506-9. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]