Przejdź do zawartości

Turew (wieś w województwie wielkopolskim)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Turew
wieś
Ilustracja
Pałac w Turwi Dezyderego Chłapowskiego
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

kościański

Gmina

Kościan

Wysokość

80 m n.p.m.

Liczba ludności (2007)

760

Strefa numeracyjna

65

Kod pocztowy

64-000[2]

Tablice rejestracyjne

PKS

SIMC

0371854

Położenie na mapie gminy wiejskiej Kościan
Mapa konturowa gminy wiejskiej Kościan, po prawej znajduje się punkt z opisem „Turew”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Turew”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Turew”
Położenie na mapie powiatu kościańskiego
Mapa konturowa powiatu kościańskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Turew”
Ziemia52°03′43″N 16°49′10″E/52,061944 16,819444[1]

Turew (pol. hist. Turwia[3]) – wieś w Polsce w województwie wielkopolskim w powiecie kościańskim w gminie Kościan[4][5].

Wieś położona jest nad Racockim Rowem.

Integralne części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Turew[4][5]
SIMC Nazwa Rodzaj
0371860 Ćwikłowo część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś pierwotnie związana była z Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od połowy XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniana w łacińskim dokumencie z 1350 jako Thvrew, 1395 Turwa, 1398 Thurew, 1400 Twrechw, 1405 Turew, 1418 Turwia, 1446 Thwrewy, 1489 Turwya, 1510 Tvrwya, 1515 Tureff, Turewy, 1516 Tvrvya, Tvreff[3].

Okolice miejscowości były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to najstarsze zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy odkryli w pobliżu grodzisko, fragmenty naczyń z VII-X wieku oraz skarb srebrny ukryty po 967[3].

Miejscowość była wsią prywatną należącą do lokalnej szlachty wielkopolskiej z rodów Turewskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a także Słupskich, Korzboków. W 1463 leżała w powiecie kościańskim Korony Królestwa Polskiego. W 1510 należała do parafii Wyskoć[3].

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu z 1350, w którym jako świadka opata lubińskiego Andrzeja odnotowano Wyszaka sołtysa z Turwi. W latach 1395–1437 jako właściciela we wsi odnotowano Tomisława Turewskiego. W 1414 Przybysław sołtys z Turwi przegrał proces sądowy z Elżbietą żoną Szymona z Grunowa o 4 grzywny. W latach 1448–1502 właścicielami we wsi byli Jan i Tomisław Słupscy. W 1463 odnotowani jako dziedzice Słupi Wielkiej oraz Turwi. W 1463 podczaszy poznański i burgrabia pyzdrski Boguchwał wraz z bratem Zawiszą sprzedali Janowi i Tomaszowi dziedzicom w Turwi oraz w Słupi Wielkiej połowę wsi Turew. W 1463 jako dziedzice niedzielni Słupi Wielkiej zapisali Katarzynie żonie Jana po 300 grzywien posagu oraz wiana na całej wsi Turew. W 1475 bracia ci dokonali podziału majętności. Tomasz otrzymał połowę Turwi, całą wieś Słupia Wielka i połowę wsi Słupia Mała, połowę Murzynowa oraz połowę Kotowa. Jan natomiast otrzymł drugie połowy tych wsi. W 1475 Jan Słupski zapisał swej żonie Katarzynie po 300 grzywien posagu i wiana na Żabikowie w powiecie pyzdrskim oraz na połowie Turwi[3].

W 1532 Stanisław Słupski zapisał swej drugiej żonie Katarzynie po 300 złotych posagu oraz wiana na połowie Turwi, którą odkupił od Łukasza, Jana i Mikołaja Słupskich. W zachowanym dokumencie wspomniano, że druga połowa wsi obciążona jest oprawą jego pierwszej żony zmarłej Zofii Jezierskiej. W 1540 Maciej Mateusz Turewski dziedzic w Turwi zapisał swej żonie Agnieszce po 800 złotych posagu i wiana na połowach Turwi i Wronowa[3].

Turew. Śnieżycowy dywan
Widok pałacu przed 1912

Archiwalne, historyczne dokumenty odnotowały także zwykłych mieszkańców wsi. W 1419 odnotowano Przybysława sługę pana Tomisława z Turwi świadka Przybysława Gryżyńskiego stolnika poznańskiego w jego sporze z opatem z Wielenia. W 1422 wspomniano Mikołaja pachołka pana Tomisława Turewskiego. W 1425 odnotowano turewskich kmieci Macieja, Miksę, Jana, Macieja Wyskowicza, Marcina Warchoła, Wojciecha Żółtonóga, którzy toczyli proces z Wincentym Choryńskim. W 1428 wspomniano pracownika Maćka kmiecia z Turwi, który prowadził spór sądowy o drzewa ze szlachcianką Zofią Żelaskową i jej synem Maćkiem oraz Konradem właścicielami części Jeligowa. Sąd zobowiązał wspomnianą Zofię, aby Wyszemir Grobski poręczył, że zapłaci ona Maćkowi 16 grzywien w dwóch ratach, a jeśli nie uzyska poręczenia, to winna uiścić w całości tę sumę do najbliższego św. Marcina czyli 11 października. W 1428 odnotowany został Adam kmieć w Turwi, w 1428 ławnicy Wojciech, Mikosz, drugi Wojciech, Dobiesław i Maciej Długi, a także Sobek człowiek Tomisława Turewskiego. W sąd ziemski postanawił, że Wojciechowi kmieciowi z Turwi Henryk Bylęcki ma zapłacić dwie kopy szer. groszy za zabójstwo jego ojca[3].

Wieś odnotowano w historycznych rejestrach poborowych. W 1510 miejscowość nalezała do dwóch dziedziców: pana Korzboka oraz pana Stanisława Turewskiego. Było w niej wówczas 9 i 1/4 łana osiadłego oraz 4,5 łana opuszczonego, a także dwóe karczmy. W 1530 pobrano podatki od 5 łanów oraz 3 grosze od karczmy. W 1563 miał miejsce pobór od 10 i 1/4 łana, karczmy dorocznej, 3 komorników i jednego rzemieślnika. W 1581 pobór odbył się od 14 łanów, 1/4 łana karczmarskiego oraz od wiatraka dorocznego[3].

Wskutek II rozbioru Polski w 1793 wieś przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Turwia należała do większych wsi w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej[6]. Turwia należała do okręgu krzywińskiego tego powiatu i stanowiła siedzibę majątku, którego właścicielem był wówczas (1846) gen. Dezydery Chłapowski[6]. W skład majątku Turwia wchodziły także: Wronowo, Rombin oraz folwark Rombinek. Według spisu urzędowego z 1837 Turwia liczyła 444 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 48 dymów (domostw)[6]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego.

We wsi były kręcone zdjęcia do polskiego serialu historycznego „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy” w reżyserii Jerzego Sztwiertni, wyprodukowanego przez Telewizję Polską w latach 1979-1981.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym zabytkiem we wsi jest barokowy pałac Chłapowskich z lat 1760-1770, otoczony XVIII-wiecznym parkiem krajobrazowym o powierzchni 21,9 ha. Przed rezydencją stoi głaz pamiątkowy ku czci Dezyderego Chłapowskiego – właściciela majątku, patrioty, twórcy wzorowego gospodarstwa rolnego i jednego z inicjatorów zasad pracy organicznej w Wielkopolsce. Do 2022 pałac mieścił Stację Badawczą Instytutu Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN[7]. Z końcem października 2022 zespół pałacowy wraz z parkiem został przekazany Instytutowi Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu[8].

Turew oraz okoliczne wsie zostały objęte ochroną jako Park Krajobrazowy im. gen. Dezyderego Chłapowskiego. Park ma powierzchnię 17 200 ha i został założony w 1992. W parku tym rosną pomnikowe drzewa, największy z nich, dąb szypułkowy, to także jeden z największych w Wielkopolsce okazów tego gatunku. Jego obwód w 2013 wynosił 800 cm. Obok znajduje się jeszcze jeden dąb, ale to już martwe drzewo, jego obwód wynosił 655 cm (także w 2013)[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 141629
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1302 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. a b c d e f g h Jurek 2014 ↓, s. 396-400.
  4. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. a b GUS. Rejestr TERYT
  6. a b c Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego. Lipsk: Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 215.
  7. praca zbiorowa, Słownik krajoznawczy Wielkopolski, PWN, 1992, s.282, ISBN 83-01-10630-1
  8. Zespół pałacowo-parkowy w Turwi. Instytut Chemii Bioorganicznej (dostęp 22.01.2024)
  9. Krzysztof Borkowski, Robert Tomusiak, Paweł Zarzyński. Drzewa Polski. 2016. PWN. s.212–213

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]