Szkoła tysiąclecia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Tysiąclatka)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szkoła tysiąclecia w Węgierskiej Górce (1973)
Tablica pamiątkowa, szkoła przy ul. Śliskiej 5 w Warszawie (2013)

Szkoła tysiąclecia, właściwie szkoła-pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiegoszkoła wzniesiona w ramach programu oświatowego realizowanego w czasie jubileuszu Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966); szkoły te budowano ze środków budżetowych i społecznych.

Jednym z celów oświatowej polityki społecznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) było upowszechnienie oświaty oraz jej demokratyzacja pod względem organizacyjnym i programowym. PRL borykała się z klasowym dziedzictwem II RP (np. w roku szkolnym 1921/22 nauką w szkole podstawowej objętych było tylko 66,2% dzieci) oraz skutkami II wojny światowej (zniszczeniu uległo wówczas ponad 60% majątku trwałego szkół podstawowych i średnich). W celu realizacji programu oświatowego w 1959 utworzono Społeczny Fundusz Budowy Szkół Tysiąclecia (SFBST), którego budżet w latach 1959–1965 wyniósł 8,6 mld zł. W 1966 SFBST został przekształcony w Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów (SFBSiI), którego budżet w latach 1966–1972 wyniósł 15,1 mld zł. Łącznie z budżetu państwa oraz funduszy społecznych SFBST i SFBSiI wybudowano wówczas 1423[1] nowoczesnych szkół stanowiących utylitarny pomnik tysiąclecia polskiego państwa[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W związku z potrzebami szkolnictwa, wynikającymi z wchodzenia w wiek szkolny wyżu demograficznego lat 50. XX w., masowo budowano w Polsce w latach 60. budynki oświatowe, głównie szkoły podstawowe. W sytuacji ogromnego przeludnienia izb lekcyjnych (w 1961 r. na 1 izbę lekcyjną przypadało prawie 74 uczniów) wybudowanie nowych placówek oświatowych stało się koniecznością.

Nazwę szkół „tysiąclecia” powiązano z obchodzonymi oficjalnie uroczystościami 1000-lecia Państwa Polskiego, przypadającymi na 1966 rok. Hasło budowy „tysiąca szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego” rzucił Władysław Gomułka, 24 września 1958 roku[3].

Pierwszą szkołą-pomnikiem została Szkoła Podstawowa nr 7 im. gen. Karola Świerczewskiego w Czeladzi, której uroczyste otwarcie miało miejsce 26 lipca 1959 roku[3]. Wybór właśnie tej lokalizacji nastąpił za sprawą inicjatywy Jerzego Ziętka, a pracami kierował Jerzy Galon z sosnowieckiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Mieszkaniowego. Budowę obiektu rozpoczęto 26 października 1958 roku; jest to 15-salowa placówka z kuchnią, stołówką i świetlicą[3]. 26 lipca 1959 r. otwarto na Śląsku także 32 inne szkoły[4]. Przy budowie placówki pracowali m.in. żołnierze Wojskowego Korpusu Górniczego. Jeden z nich, ówczesny dowódca plutonu Tadeusz Góras, wspominał po latach[4]:

Quote-alpha.png
Miałem świadomość, że robimy coś wielkiego. Polska była bardzo zniszczona. Dzieciaki uczyły się w naprawdę fatalnych warunkach. A my mogliśmy to zmienić. Byłem z tego dumny.

Pierwszą szkołą-pomnikiem w Warszawie było XVII Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, pod które kamień węgielny został wmurowany 9 marca 1959 roku[5], otwarte 28 czerwca 1960 roku[6].

4 września 1965 r. oddana została tysięczna szkoła-pomnik w Polsce i 47. w Warszawie – szkoła im. Hugona Kołłątaja przy ul. Ożarowskiej. Większość z 1417 szkół zbudowanych w ramach tej akcji była zrealizowana według jednego z kilku standardowych projektów (na ogół jako 2- albo 3-kondygnacyjne pawilony), dostosowywanych do warunków lokalnych. Budynki były stawiane z prefabrykowanych fragmentów ścian i stropów, które powstawały na placach budowy[4]. Jeden z projektantów, Tadeusz Binek, wspominał po latach[4]:

Quote-alpha.png
Wtedy najważniejsze było, by szkoły szybko powstawały. Miały być tanie i funkcjonalne. Teraz wiele osób zarzuca, że są brzydkie. W końcu to nie miały być pałace. Przynajmniej jak się na nie patrzy, nikt nie ma wątpliwości, że to szkoły.
Tablica pamiątkowa w SP nr 2 w Sanoku

Jako setna szkoła-pomnik na Rzeszowszczyźnie powstał obiekt przy ulicy Rymanowskiej w Sanoku (SP nr 2), ufundowany przez załogę Sanockiej Fabryki Autobusów „Autosan”, która dobrowolnie opodatkowała się na ten cel w wysokości 0,5% od miesięcznego wynagrodzenia[7][8][9][10]. Powstawały także bardziej ambitne realizacje, np. 15-klasowej Szkoły Podstawowej nr 71 im. Leona Kruczkowskiego we Wrocławiu przy skrzyżowaniu ulic Podwale i Hugona Kołłątaja, zaprojektowanej przez inż. arch. Jadwigę Grabowską-Hawrylak; kamień węgielny pod nią wmurowano 12 kwietnia 1959 roku, a budowę ukończono w 1960 roku[11]. W związku z zimną wojną, trwającą wówczas pomiędzy krajami bloku wschodniego a krajami zachodnimi, część szkół posiadała schrony przeciwlotnicze. Pod Szkołą Podstawową nr 14 w Przemyślu znajduje się tzw. Schron Kierowania Obroną Cywilną[12]. Przeznaczeniem tych budynków, uwzględnianym podczas projektowania, było również użycie ich w razie wojny w charakterze szpitali polowych. W pracach związanych z budową uczestniczyli także ochotnicy a część środków finansowych pochodziła ze społecznych składek wpłacanych przez zakłady pracy, kopalnie i osoby prywatne. Do końca 1965 r. na specjalnym koncie zebrano 8,5 mld zł; wpłat dokonywała też Polonia – z jej składek zebrano 210 tys. dolarów[4].

Architektura tysiąclatek[edytuj | edytuj kod]

Perspektywa intensywnych inwestycji w gmachy szkolne skłoniła władze do przeanalizowania ładu architektonicznego budynków oświatowych oraz wprowadzenia innowacji. W dużej mierze wynikało to z konieczności oszczędnego gospodarowania środkami na inwestycje.

Większość szkół tysiąclecia powstała wedle założeń architektury modernistycznej, która nie była wcześniej stosowana w Polsce tak powszechnie. W wielu miejscowościach szkoły te były pierwszymi budynkami w tym stylu. Nowe gmachy szkolne wyróżniały się płaskimi dachami, dobrze oświetlonymi pomieszczeniami oraz wyraźnie zaakcentowaną przestrzenią do rekreacji poza budynkiem. Zdecydowano się także na zastosowanie nowych materiałów. Na przykład z myślą o oszczędnościach zrezygnowano z drewnianych podłóg na rzecz zamienników z tworzyw sztucznych. Punktem odniesienia dla tej nowej architektury szkolnej w dużej mierze były innowacje architektoniczne wprowadzane wówczas w Zachodniej Europie. Budowa szkół tysiąclecia była także poligonem doświadczalnym dla masowego zastosowania projektów typowych. W większości wypadków szkoły te powstawały na jednego z kilkudziesięciu zatwierdzonych projektów, dostosowywanych jedynie do warunków danej działki.

Wykorzystanie militarne nowych szkół[edytuj | edytuj kod]

W trakcie prowadzenia akcji budowy szkół zaczęły pojawiać się plotki o ich zastosowaniu na wypadek wojny. Ich źródłem były najprawdopodobniej doświadczenia z czasów II wojny światowej i okresu tuż po wojnie. Wiele budynków szkolnych zostało wówczas przemienionych na prowizoryczne koszary albo magazyny wojskowe.

W przypadku szkół budowanych w latach sześćdziesiątych plotki te mają jednak potwierdzenie. W roku 1957 Ministerstwo Oświaty porozumiewało się z Departamentem Wojskowym Ministerstwa Zdrowia w celu "zwiększenia liczby szkół, które miałyby być wykorzystane na prowizoryczne szpitale"[13]. Efektem tej współpracy było stworzenie szczegółowej instrukcji, która dotyczyła uzgodnionych obiektów szkolnych. Ustalone są w niej takie szczegóły, jak szerokość drzwi dostosowany do noszy, dostęp do umywalek w prowizorycznych salach operacyjnych, czy dostęp do instalacji umożliwiający podłączenie aparatu rentgenowskiego. Ustalenie te odnoszą się jednak nie tylko wyłącznie do szkół tysiąclecia, ale do wszystkich gmachów szkolnych, które były budowane w tamtym okresie.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Krzysztof Wałaszewski, Tysiąc szkół na Tysiąclecie: Szkoły Tysiąclecia - architektura, propaganda, polityka, Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wałaszewski, Krzysztof, Tysiąc szkół na Tysiąclecie : Szkoły Tysiąclecia - architektura, propoaganda, polityka, Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018, s. 16, ISBN 978-83-7729-463-5, OCLC 1077450875 [dostęp 2019-02-01].
  2. Polska: zarys encyklopedyczny. Włodzimierz Kryszewski (red. prowadzący). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 384–386.
  3. a b c Jacek Madeja. Pierwsza tysiąclatka obchodzi jubileusz. „Gazeta Wyborcza Katowice”, 2008-11-01. Warszawa: Agora SA (pol.). [dostęp 2011-02-15]. 
  4. a b c d e Przemysław Semczuk. Szkolne tysiąclatki. „Newsweek Polska”, 2009-05-10. Warszawa: Axel Springer Polska (pol.). [dostęp 2013-05-03]. 
  5. IAR: Pierwsza „Tysiąclatka” ma 50 lat (pol.). Polska.pl, 2009-07-27. [dostęp 2011-02-15].
  6. Warszawa. Przewodnik. Sport i Turystyka, 1966, s. 24. (pol.)
  7. Autosan wybuduje szkołę 1000-lecia. „Nowiny”, s. 3, Nr 18 z 22 stycznia 1960. 
  8. Położono fundamenty pod setną-szkołę-pomnik Tysiąclecia na Rzeszowszczyźnie. „Nowiny”, s. 1, Nr 146 z 22 czerwca 1965. 
  9. Nowy rok szkolny rozpoczęty. „Nowiny”, s. 1, Nr 208 z 2 września 1966. 
  10. Uroczystość otwarcia nowej Szkoły Tysiąclecia w Sanoku. „Nowiny”, s. 1, Nr 210 z 5 września 1966. 
  11. Marcin Torz. Tysiące uczniów chodzą do tysiąclatek we Wrocławiu. „Gazeta Wrocławska”, 2009-04-14. Polskapresse sp. z.o.o (pol.). [dostęp 2013-05-03]. 
  12. Schron Kierowania Obroną Cywilną w Przemyślu, www.schron.webfabryka.pl [dostęp 2017-07-21] (pol.).
  13. Wałaszewski, Krzysztof, Tysiąc szkół na Tysiąclecie : Szkoły Tysiąclecia - architektura, propoaganda, polityka, Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018, s. 284, ISBN 978-83-7729-463-5, OCLC 1077450875 [dostęp 2019-02-01].