Unia w Krewie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Unia w Krewie lub układ w Krewie, rzadziej umowa krewsko-wołkowyska[1] – akt wydany 14 sierpnia 1385 roku przez wielkiego księcia litewskiego Władysława Jagiełłę, stanowiący jego zobowiązania przedślubne wobec Królestwa Polskiego. Wydanie aktu stanowiło wynik rozmów prowadzonych między księciem a panami małopolskimi na zamku w Krewie dotyczących małżeństwa królowej Jadwigi z Jagiełłą. Poprzedziły je jednak długoletnie, prawdopodobnie co najmniej od koronacji Jadwigi, negocjacje między stroną litewską a polską, a także z królową Elżbietą Bośniaczką, matką wciąż nieletniej Jadwigi.

Jagiełło zobowiązywał się przyjąć chrześcijaństwo w obrządku katolickim wraz z rodziną, dworem i możnymi oraz dać wolność Polakom wziętym w niewolę i przebywającym na Litwie. Obiecywał podjąć starania w celu odzyskania ziem utraconych przez Polskę i Litwę, a także zapłacić Wilhelmowi Habsburgowi 200 tysięcy florenów jako odszkodowanie, za zerwane zaręczyny z Jadwigą. Ponadto Jagiełło przyrzekł przyłączyć do Królestwa Polskiego swoje ziemie litewskie i ruskie.

Przedmiotem sporu w historiografii jest to, czy akt ten oznaczał włączenie państwa litewskiego do Korony Królestwa Polskiego, czy był jedynie deklaracją woli Jagiełły, nie wprowadzającej nowego stanu prawnego[2].

Akt Unii w Krewie z 14 sierpnia 1385 roku
Polska i Litwa w latach 1386-1434
Zamek w Krewie w 1917 r.
Zamek w Krewie – miejsce zawarcia unii (rycina z XIX w.)

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Do początku XIV wieku Litwa stanowiła zagrożenie dla Polski związane z regularnymi najazdami łupieżczymi na ziemie polskie. Jednak po ustabilizowaniu się dynastii Giedyminowiczów i pojawieniu się zagrożenia ze strony państwa zakonnego w Prusach, stosunki wzajemne zaczęły się zmieniać. W 1325 roku księżniczka litewska Aldona wyszła za królewicza polskiego, późniejszego króla, Kazimierza Wielkiego. Otworzyło to okres pokoju między oboma krajami, który trwał mniej więcej do 1340 roku, kiedy rozgorzała rywalizacja o schedę po księstwie włodzimiersko-halickim. Z rywalizacji tej zasadniczo zwycięsko wyszła Polska, zajmują całą Ruś Czerwoną i hołdując książąt litewskich osiadłych na Wołyniu i Podolu. Jednak po objęciu tronu przez Ludwika Węgierskiego ziemie te zostały włączone do Królestwa Węgierskiego. Wysiłek w celu odzyskania tych ziem wymagał współpracy polsko-litewskiej.

Państwo litewskie znalazło się w końcu XIV wieku w trudnej sytuacji. Po gwałtownej ekspansji terytorialnej za panowania Giedymina i Olgierda nastąpił okres stagnacji. Litwa wyczerpana w wyniku ekspansji stała w obliczu rywalizacji z każdym ze swoich sąsiadów: z Polską o Ruś Czerwoną, z zakonem krzyżackim o Żmudź, z wielkim księstwem moskiewskim o panowanie nad całą Rusią. Zagrożeniem również było sąsiedztwo tatarskie. Szczególnie niebezpieczeństwo ze strony Moskwy stawało się coraz bardziej realne, po tym jak armia Dymitra Dońskiego pokonała siły Złotej Ordy w bitwie na Kulikowym Polu w 1380 roku[3]. Do tego dochodziła rywalizacja wewnątrz dynastii. Jagiełło musiał walczyć o władzę najpierw z Kiejstutem, a następnie z jego synem Witoldem. W momencie zawierania układów krewskich między kuzynami doszło do rozejmu i Witold, objąwszy księstwo ojca, wspierał starania Jagiełły o tron polski[4].

Elementem koniecznym zawarcia małżeństwa z królową Polską było przyjęcie chrześcijaństwa przez Jagiełłę, a także rozpoczęcie chrystianizacji na Litwie, na co nalegali możni i episkopat polski. Starania o chrystianizację Litwy pojawiały się dużo wcześniej. Pierwszy władca zjednoczonej Litwy Mendog przyjął chrzest w 1251 roku, porzucił jednak wiarę niewiele później[5]. Późniejsi władcy byli bez wyjątku poganami. Aczkolwiek niektórzy książęta dzielnicowi przyjmowali chrzest, zwykle w obrządku prawosławnym.

Strona polska niejednokrotnie podejmowała próby chrystianizacji Litwy i włączenia jej do metropolii gnieźnieńskiej. Najpierw w 1253 roku arcybiskup gnieźnieński wyświęcił biskupa litewskiego Wita. Następnie w czasie walk o Ruś Kazimierz Wielki dwukrotnie, w 1340 i 1357 roku, składał propozycję chrystianizacji Litwy w papieskim Awinionie. Po jego śmierci próbę taką podjął w 1373 Dobrogost z Nowego Dworu[6].

Sam Jagiełło zobowiązał się w układzie w układzie zawartym z zakonem krzyżackim na wyspie Dubisie w 1384 roku do przyjęcia chrztu w ciągu następnych czterech lat trwania rozejmu. Witold, w czasie gdy z pomocą zakonu prowadził wojnę z Jagiełłą, ochrzcił się rok później i przyjął imię Wigand[4]. Jagiełło prawdopodobnie przez jakiś czas rozważał przyjęcie prawosławia wraz z ręką Zofii, córki wielkiego księcia moskiewskiego Dymitra Dońskiego, porzucił jednak tę myśl, kiedy wyklarowała się perspektywa ożenku z Jadwigą[4].

Postanowienia[edytuj | edytuj kod]

  • Układ przewidywał małżeństwo wielkiego księcia litewskiego Jagiełły z polską królową Jadwigą oraz objęcie przez niego polskiego tronu, w zamian za co Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest i schrystianizować Litwę
  • Jagiełło obiecał wypuścić polskich jeńców
  • obiecano wypłacić odszkodowania Habsburgom za zerwanie zaręczyn sponsalia de futuro z Wilhelmem Habsburgiem
  • Jagiełło zobowiązał się swoim kosztem odzyskać utracone przez Polskę Pomorze (Gdańskie), ziemię chełmińską, ziemię dobrzyńską, ziemię wieluńską
  • W ostatnim punkcie aktu "W końcu ten książę Jagiełło przyrzeka także ziemie swoje Litwy i Rusi przyłączyć wieczyście do Korony Królestwa Polskiego" (Demum eciam Jagalo dux saepedictus promittit terras suas Litvaniae et Rusiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare)[7][8].

Zachowany dokument[edytuj | edytuj kod]

Zachował się pergaminowy dokument unii krewskiej, który przechowywany jest w krakowskim Archiwum Kapituły Metropolitalnej w Krakowie. Tekst ten nie wzbudzał emocji wśród badaczy do 1837 roku, kiedy to Michał Wiszniewski opublikował jego treść w swych Pomnikach historii i literatury polskiej, znacznie ułatwiając doń dostęp i dając tym samym początek naukowej dyskusji nad tym aktem. Kopia dokumentu zachowała się także w kopiariuszu biskupstwa krakowskiego z 1445 roku, w tzw. Liber antiquus sporządzonym na polecenie Zbigniewa Oleśnickiego. Także dzięki rozwojowi chemicznych metod obrazowania udało się stwierdzić ponad wszelką wątpliwość oryginalność dokumentu.

Sprawa inkorporacji Litwy przez Polskę[edytuj | edytuj kod]

Fakt inkorporacji Wielkiego Księstwa Litewskiego do Królestwa Polskiego w akcie Unii w Krewie poprzez słowo "applicare" (przyłączyć) został potwierdzony w pierwszym punkcie unii w Horodle poprzez sformułowanie, że około koronacji "eo tempore, quo [...] coronam Regni Poloniae assumpsimus" następującymi słowami "incorporamus, invisceramus, appropriamus, coniungimus, adiungimus, confoederamus et perpetue anectimus"[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Joanna Elżbieta Śliczyńska, Okoliczności zawarcia umów...
  2. W 1387 roku Władysław II Jagiełło w przywileju dla bojarów litewskich traktował ziemie polskie jako inne ziemie Królestwa Polskiego, więc Litwę uważał za część tego królestwa. Stanisław Kutrzeba, Związek Litwy z Polską w latach 1386-1401, w: Polska i Litwa w dziejowym stosunku, 1914, s. 458, 479-481.
  3. Juliusz Bardach, Krewo i Lublin..., s. 589.
  4. a b c Historia Litwy od czasów najdawniejszych..., s. 126.
  5. Historia Litwy od czasów najdawniejszych...., s. 62-64.
  6. Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, s. 28.
  7. Pod rządami Jagiellonów. Układ w Krewie. W: Halina Manikowska: Historia dla maturzysty. T. 2: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2005, s. 141. ISBN 83-7195-853-6.. Użyty czasownik applicare (przyłączyć) nie oznaczał tego co incorporare (wcielić).
  8. a b http://rcin.org.pl/Content/3681/WA303_3910_KH99-r1992-R99-nr1_Kwartalnik-Historyczny%2003%20Koczerska.pdf

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Juliusz Bardach. Krewo i Lublin. Z problemów unii polsko-litewskiej. „Kwartalnik Historyczny”. 76, s. 583-619, 1969. 

Joanna Elżbieta Śliczyńska. Okoliczności zawarcia umów w Krewie i Wołkowysku, między panami małopolskimi a Jagiełłą, dotyczących warunków jego mariażu z Jadwigą Andegaweńską (1385-1386). „Meritum”. 5, s. 27-41, 2013. 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]