Wielcy Mogołowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
گوركانى
Sułtanat Delhijski 1526–1857 Indie Brytyjskie
Flaga
Flaga
Położenie
Język urzędowy perski
Stolica Agra, Delhi
Typ państwa monarchia
Ostatnia głowa państwa cesarz Bahadur Szah II
Jednostka monetarna rupia[a]
Data powstania 21 kwietnia 1526 (bitwa pod Panipatem)
Data likwidacji 21 września 1857 (stłumienie powstania sipajów przez Williama Hodsona[b])
Zasięg imperium Wielkich Mogołów w 1605 roku
Architektura mogolska w Delhimauzoleum Humajuna (drugiego władcy z dynastii)
Europejska ekspansja w Indiach

Wielcy Mogołowie lub krótko Mogołowieislamscy (pochodzenia turecko-mongolskiego) władcy północnych Indii w okresie od XVI do XIX wieku, pochodzący od Timurydów, jako linia odgałęziona.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Przez cały XV wiek północną część Indii zajmował Sułtanat Delhijski, na południu subkontynentu indyjskiego istniało zaś kilka niezależnych państw, rządzonych przez indyjskich maharadżów. Kolejni sułtanowie delhijscy próbowali rozszerzyć swe panowanie na obszary południowe. Maharadżowie, mimo waśni i konfliktów, jednoczyli się we wrogości do agresywnego północnego sąsiada. Okazja by się go pozbyć nadarzyła się, gdy na terenach Afganistanu przejął władzę Babur, potomek Tamerlana[c] i Czyngis-chana, który stał się protoplastą nowej dynastii, będącej odgałęzieniem Timurydów[1] – dynastii Wielkich Mogołów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Babur stworzył sprawną, nowoczesną armię, wyposażoną w artylerię. Początkowo próbował poszerzyć swoje królestwo o Azję Środkową i Persję, to jest o terytoria dawnego imperium swoich bitnych przodków. Gdy się to nie udało, chętnie przystał na propozycję podbicia Sułtanatu Delhijskiego, zgłaszaną przez maharadżów indyjskich. W latach 1526–1528 dokonał tego, a Delhi stało się stolicą jego imperium.

Babur dał początek królewskiej dynastii Wielkich Mogołów. Przez pierwsze dwa wieki ich panowania państwo przeżywało swój złoty wiek, zwłaszcza za rządów Akbara (1556–1605), wnuka Babura. Mogołowie zreorganizowali administrację i system oświaty, wprowadzili nowy pieniądz, stałe podatki i nadzór nad urzędnikami, by zapobiec korupcji.

W XVII wieku już prawie cały Półwysep Indyjski pozostawał pod władaniem królewskiej dynastii Wielkich Mogołów. Ich scentralizowane rządy, i brak poważniejszych zagrożeń zewnętrznych, sprawiały, że państwo rozwijało się pomyślnie. Zwłaszcza dzięki wydajnemu rolnictwu, największej w świecie produkcji tekstyliów i intensywnemu handlowi, głównie z regionem Bliskiego Wschodu i Europą.

W 1674 powstało państwo konkurujące z Mogołami o panowanie nad Indiami: imperium Marathów, które Wielcy Mogołowie bezskutecznie próbowali podbić w wojnie trwającej do roku 1707.

Kultura w państwie[edytuj | edytuj kod]

Na kulturę państwa Wielkich Mogołów ogromny wpływ miała kultura perska. Jeszcze przed faktycznym podporządkowaniem północy Indii przez dynastię Babura, architektura perskich Timurydów w Samarkandzie i Heracie miała swój udział w architekturze wokół Delhi. Jedną z osób, które przyczyniły się do rozwoju kultury w Indiach był Humajun, który podczas wygnania, przesiedziawszy na dworze szacha Persji dziesięć lat, zdobył znakomitą wiedzę o kulturze i architekturze perskiej. Kiedy wraz ze swoim wojskiem w 1555 roku zdobył skrawek ziemi indyjskiej wokół Delhi, przywiózł wraz z sobą na tereny podbite dwóch słynnych perskich mistrzów miniatury, którzy wprowadzili tamtejszych artystów w arkana tej sztuki. Wpływ sztuki perskiej nie skończył się jednak wraz z upadkiem Humajuna, bo już pierwsi cesarze z dynastii Mogołów dopełnili dzieła, a język perski stał się językiem urzędowym a nawet administracyjnym. Za ich panowania powstało wiele imponujących budowli, głównie sakralnych, o monumentalnej architekturze, łączącej style i ornamentykę budownictwa hinduskiego i muzułmańskiego. Najsłynniejszą z nich jest grobowiec Tadź Mahal w Agrze, zbudowany przez Szahdżahana.

Kontakty z Europejczykami[edytuj | edytuj kod]

Handel z Europą rozpoczął się w XVI wieku po odkryciu w 1498 roku przez Vasco da Gama drogi morskiej wokół Afryki do Indii. Wtedy też dla Portugalczyków rozpoczęła się penetracja Indii pod kątem handlowym. Szczęśliwie dla nich żadne z tamtejszych państw pojedynczo nie było wystarczająco silne, żeby pokonać przybyszów i zagwarantować sobie bezpieczeństwo. Po 1498 roku Portugalczycy zdobyli w Indiach i ufortyfikowali port Goa (1510), co dało im silną pozycje, kiedy powstały w tym regionie dwa inne silne państwa[2].

Nawet imperium osmańskie wysłało trzy potężne ekspedycje na wody Oceanu Indyjskiego (w 1538, 1551 i 1587), ale wszystkie zakończyły się porażką – Portugalczycy utwierdzili swoją pozycję w Indiach. Dopiero imperium Mogołów, które zostało założone w 1526 roku w północnej części Indii przez władcę Babura, było potencjalne groźniejsze, bo leżało bliżej pozycji portugalskich, ale Wielcy Mogołowie nie przejawiali szczególnego zainteresowania panowaniem na morzach. Traktowali swoje imperium jako potęgę o charakterze lądowym. Dostęp do morza, w Suracie, zdobyli dopiero w latach siedemdziesiątych XVI wieku.[2]

W XVII wieku w Indiach, wzdłuż całego wybrzeża subkontynentu, istniało już także wiele faktorii holenderskich, francuskich i angielskich, co złamało monopol Portugalczyków. Konkurowały one między sobą o prymat w intratnej wymianie handlowej z Europą. Zdecydowanie na pierwszym miejscu w tej walce konkurencyjnej uplasowała się z biegiem czasu Anglia, dzięki działalności Kompanii Wschodnioindyjskiej, utworzonej w 1600 roku specjalnie dla handlu z Indiami. Wysłano nawet na dwór w Agrze sir Thomasa Roe'a, reprezentanta Jakuba I w latach 1615–1618, lecz dopiero zmierzch potęgi Mogołów w XVIII wieku umożliwił Kompanii Wschodnioindyjskiej zdobycie znaczących przywilejów handlowych w Indiach[2].

Europejscy kupcy najchętniej kupowali w Indiach: pieprz, cynamon, imbir, indygo, bawełnę, ryż, cukier trzcinowy, herbatę, tekstylia i opium.

Lista władców[edytuj | edytuj kod]

Babur, założyciel dynastii

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Wprowadzenie nowej srebrnej rupii o wadze 180 g (w tym 175 g czystego srebra) było najtrwalszą reformą Szera Szaha Suriego. Moneta ta utrzymała się pod władzą mogolską i brytyjską aż do 1835 roku.
  2. Hodson zmusił ukrywającego się w grobowcu Humajuna Bahadura Szaha II do poddania się, zamordował jego synów i wnuka, a innych członków dynastii uwięził lub wygnał. Samego Bahadura Szaha II, po czterdziestodniowym procesie i uznaniu winnym zdrady, wspierania rebelii i współudziału w morderstwie 49 osób, w 1858 roku wygnał do Rangunu w Birmie.
  3. Babur był wnukiem Abu Sa'ida, który był wnukiem Miranszaha (syna Timura).

Przypisy

  1. Odgałęzieniem Timurydów jest panująca w Indiach w XVI–XIX w. dynastia Wielkich Mogołów, założona przez Babura. Timurydzi. Encyklopedia PWN.
  2. a b c „Historia i zagadnienia”, XVI wiek.