Żyrafa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

 

Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy zwierzęcia. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Żyrafa
Giraffa camelopardalis[1]
(Linnaeus, 1758)
Żyrafa
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina żyrafowate
Rodzaj Giraffa
Brünnich, 1771
Gatunek żyrafa
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło żyrafa w Wikisłowniku

Żyrafa (Giraffa camelopardalis) – afrykański ssak parzystokopytny z rodziny żyrafowatych, najwyższe zwierzę lądowe i największy z przeżuwaczy żyjących w XXI wieku. Jego epitet gatunkowy odnosi się do przypominającego wielbłąda wyglądu i łat na futrze, właściwych lampartowi (leopardowi, Panthera pardus). Gatunek ten wyróżnia się bardzo długą szyją, mierzy 5-6 m wysokości, ważąc średnio 1600 kg w przypadku samców i 830 kg w przypadku samic. Jego najbliższym żyjącym krewnym jest okapi (rodzina Giraffidae liczy na początku XXI w. tylko te dwa gatunki). Bazując na wzorze ubarwienia wyróżnia się 9 podgatunków.

Poszatkowany zasięg występowania żyrafy sięga od Czadu na północy do RPA na południu. Na zachodzie sięga Nigru, na wschodzie natomiast Somalii. Zwierzę zasiedla zazwyczaj sawanny, tereny trawiaste i otwarte lesiste. Główne źródło pożywienia żyrafy to liście akacji, rosnące na wysokości niedostępnej dla większości roślinożerców. Na żyrafę polują lwy. Młode padają też ofiarami lampartów, hien cętkowanych i likaonów. Osobniki dorosłe nie tworzą silnych więzi społecznych, choć gromadzą się w luźnych grupkach, gdy przemieszczają się w tym samym kierunku. Samce tworzą hierarchię społeczną ustanawianą poprzez necking, czyli walkę na uderzenia szyjami. Dominujący samiec zdobywa dostęp do płci przeciwnej, jednakże nie bierze żadnej odpowiedzialności za potomka.

Zwierzę intrygowało różne kultury, i starożytne, i współczesne, z uwagi na swój dziwaczny wygląd. Często przedstawiano je na rysunkach, w książkach i kreskówkach. International Union for Conservation of Nature nadaje mu status gatunku najmniejszej troski (ang. least concern) w licznych częściach swego dawniejszego zasięgu występowania, a niektóre podgatunki klasyfikowane są jako zagrożone (ang. endangered). Niemniej ssak spotykany jest w licznych parkach narodowych i rezerwatach.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Źródłosłów polskiej nazwy „żyrafa”, francuskiej girafe i włoskiej giraffa[3] jak i angielskiej „giraffe” sięga języka arabskiego, w którym występuje słowo zarafa (زرافة), być może pochodzące z jednego z języków Afryki[4]. Tłumaczy się je jako „szybki chodziarz”[5]. W języku średnioangielskim występowało kilka różnych form, jak jarraf, ziraph czy gerfauntz[4]. Możliwe, że słowo to pochodzi od nazwy zwierzęcia w języku somalijskim: geri[6]. Włoski wyraz giraffa powstał w ostatniej dekadzie XVI wieku[4]. Współczesna forma angielska powstała około roku 1600 w oparciu o francuską girafe[4]. Z francuskiego wywodzi się też nazwa polska[7]. Epitet gatunkowy camelopardalis pochodzi z łaciny[8]. W przeszłości bowiem uważano to zwierzę za krzyżówkę wielbłąda (camelus) i lamparta (panthera)[9]. Biblia Jakuba Wujka używa na określenie żyrafy terminu „wielbłądopard” (Deut 14, 5), wymieniając ją wśród zwierząt jadalnych.

Kameelperd to także nazwa gatunku w języku afrikaans[10]. Inne afrykańskie nazwy to: ekorii w ateso, kanyiet w elgon, nduida w kikuju, tiga w kalenjin i luo, ndwiya w kamba, nudululu w hehe, ntegha w nyaturu, ondere w lugbara, etiika w luhya, kuri w ma’di, oloodo-kirragata lub olchangito-oodo w masajskim, lenywa w meru, hori w pare, lment w samburu i twiga w suahili oraz inne na wschodzie[11]:313, zaś tutwa w lozi, nthutlwa w tsonga, indlulamitsi w suazi, thutlwa w tswana, thuda w venda i ndlulamithi w zuluskim na południu[10].

Systematyka i ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Zmontowany szkielet Shansitherium z Pekińskiego Muzeum Historii Naturalnej

Żyrafa jest jednym z dwóch, obok okapi, współcześnie żyjących gatunków z rodziny żyrafowatych. Niegdyś było ich znacznie więcej, choć w porównaniu z innymi kopytnymi to zawsze była dość nieliczna rodzina[12]. Opisano ponad 10 rodzajów kopalnych. Najbliższymi krewnymi tej rodziny były także wymarłe Climacoceratidae. Razem z rodziną Antilocapridae (której jedynym przetrwałym przedstawicielem jest widłoróg) należą do nadrodziny Giraffoidea. Zwierzęta te wyewoluowały z wymarłej 8 milionów lat temu rodziny Palaeomerycidae z Europy południowo-środkowej. Czas ten przypada na miocen[13].

Niektóre dawne żyrafowate cechowały się masywnymi ciałami, jak Sivatherium. Inne, jak Giraffokeryx, Palaeotragus (prawdopodobny przodek okapi), Samotherium i Bohlinia, były bardziej smukłe[13]. Bohlinia zasiedliła Chiny i północne Indie w efekcie zmiany klimatu. Tam właśnie wyewoluował rodzaj Giraffa. Do Afryki dotarł około 7 milionów lat temu. Kolejne zmiany klimatyczne spowodowały wymarcie żyrafowatych w Azji, podczas gdy te zamieszkujące kontynent afrykański przetrwały, a nawet uległy radiacji w kilka nowych gatunków. G. camelopardalis powstał około miliona lat temu na wschodzie Afryki, w plejstocenie[13]. Część biologów sugeruje, że dzisiejsza żyrafa pochodzi od Giraffa jumae[14]. Inni odpowiedniejszego kandydata na przodka widzą w Giraffa gracilis[13]. Za główny czynnik powodujący ewolucję żyraf uważa się zmianę środowiska z rozległych lasów do habitatów bardziej otwartych, co zaczęło się 8 milionów lat temu[13]. Niektórzy badacze podjęli hipotezę, że nowe siedlisko z odmienną dietą, obejmującą akację, wystawiło przodków żyrafy na działanie toksyn, które spowodowały częstsze mutacje i w efekcie wyższe tempo ewolucji[15].

W czasach przedhistorycznych żyrafy występowały również na obszarze dziś zajętym przez Saharę[16].

Żyrafa należy do wielu gatunków opisanych pierwotnie przez Karola Linneusza w 1758. Nadał on jej nazwę binominalną Cervus camelopardalis. Morten Thrane Brünnich sklasyfikował ją w rodzaju Giraffa w 1772[17]. Na początku XIX stulecia Jean-Baptiste de Lamarck uznał długą szyję ssaka za „cechę nabytą”, która rozwinęła się, gdy kolejne pokolenia przodków wyciągały szyje, by zdobyć liście wysokich drzew (lamarkizm)[18]. Pogląd ten odrzucono, zamiast tego przyjęto, że wydłużenie żyrafiej szyi stanowi efekt selekcji naturalnej przebiegającej zgodnie z opisem Karola Darwina. Przodkowie żyraf o dłuższych szyjach osiągali przewagę, która umożliwiała im skuteczniejsze rozmnażanie i przekazywanie genów następnym pokoleniom[18].

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

„Przybliżone zasięgi występowania, wzory futer i powiązania filogenetyczne pomiędzy kilkoma podgatunkami żyraf na podstawie sekwencjonowania mitochondrialnego DNA. Kolorowe kropki na mapie reprezentują miejsca pobrania próbek. Zaprezentowano drzewo maksymalnego prawdopodobieństwa zbudowane dzięki próbkom od 266 osobników. Gwiazdki na szczytach odgałęzień oznaczają haplotypy parafiletyczne wśród żyraf G. c. tippelskirchi i G. c. reticulata (żyrafy siatkowanej)”[19]

Uznaje się do 9 podgatunków żyraf (stan wiedzy na rok 2010):

  • podgatunek nominatywny, określany niekiedy w literaturze popularnej jako „żyrafa właściwa”[9]G. c. camelopardalis[20], spotykana we wschodnim Sudanie Południowym i południowo-zachodniej Etiopii. Szacuje się, że na wolności przetrwało mniej niż 250 osobników, aczkolwiek liczba ta nie jest pewna[21]. Na wolności występuje rzadko. Stado utrzymywane jest w Al Ain Zoo w Zjednoczonych Emiratach Arabskich[22]. W 2003 było tam 14 osobników[23].
  • żyrafa siatkowanaG. c. reticulata[20], żyjąca w północno-wschodniej Kenii, południowej Etiopii i Somalii. Liczebność populacji szacuje się na nie więcej niż 5000 zwierząt[21], bazując na danych International Species Information System, ponad 450 zwierząt przebywa w ogrodach zoologicznych[24].
  • żyrafa angolskaG. c. angolensis – żyje na północy Namibii, południowym zachodzie Zambii, Botswanie i w zachodnim Zimbabwe. Badanie genetyczne z 2009 sugeruje, że populacje zamieszkujące północną pustynię Namib i Park Narodowy Etoszy stanowią odrębne podgatunki[25]. Liczebność podgatunku to nie więcej niż 20 tys. zwierząt[21], w ogrodach zoologicznych hoduje się około 20 zwierząt[24].
  • G. c. antiquorum[20] – obejmuje swym zasięgiem występowania południowy Czad, Republikę Środkowoafrykańską, północny Kamerun i północny wschód Demokratycznej Republiki Konga. Populacje kameruńskie poprzednio umieszczano w G. c. peralta, co okazało się błędem[26]. Uważa się, że na wolności nie przetrwało więcej niż 3000 żyraf[21]. Status tego podgatunku i G. c. peralta wywołał znaczny problem w ogrodach zoologicznych. W 2007 wszystkie G. c. peralta w ogrodach zoologicznych Europy okazały się być w rzeczywistości G. c. antiquorum[26]. Po uwzględnieniu tej poprawki w zoo okazuje się żyć jakieś 65 osobników[24].
  • G. c. tippelskirchi[20] – spotykana jest w środkowej i południowej Kenii oraz w Tanzanii. Szacunki mówią o nie więcej niż 40000 zwierząt na wolności[21] i około setce w ogrodach zoologicznych[24].
  • żyrafa RothschildaG. c. rothschildi[20] – nazwana na pamiątkę Waltera Rothschilda[20], zwana także żyrafą z Baringo i żyrafą ugandyjską (ang. Baringo giraffe bądź Ugandan giraffe). Cechuje się zasięgiem występowania obejmującym część Ugandy i Kenii[2]. Jej obecność w Sudanie Południowym nie jest pewna[27]. Uważa się, że na wolności przetrwało mniej niż 700 tych kopytnych[21] (wedle danych z 2012 mniej niż 670[28]), w zoo żyje natomiast ponad 450[24]. Jest to najbardziej zagrożony wyginięciem podgatunek żyrafy[28].
  • żyrafa południowaG. c. giraffa – zamieszkuje północ Republiki Południowej Afryki, północ Botswany, północ Zimbabwe i południowy zachód Mozambiku. Populację żyjącą na wolności szacuje się na poniżej 12000[21], a w zoo żyje około 45[24].
  • G. c. thornicrofti[20], nazywana też po angielsku z uhonorowaniem Thornicrofta[20] – zamieszkuje tylko dolinę rzeki Luangwa we wschodniej Zambii. Na wolności żyje nie więcej niż 1500 osobników[21]. Przedstawicieli tego podgatunku nie trzyma się w ogrodach zoologicznych[24].
  • G. c. peralta[20][29] – to endemit południowo-zachodniego Nigru[2] o liczebności mniejszej niż 220 zwierząt na wolności[21]. Do tego podgatunku zaliczano niegdyś żyrafy z Kamerunu, obecnie umieszcza się je w G. c. antiquorum[26]. Błąd w klasyfikacji zaowocował pewną konfuzją w ogrodach zoologicznych, ale w 2007 przyjęto, że wszystkie „G. c. peralta” trzymane w europejskich zoo właściwie należą do G. c. antiquorum[26].
Zagrożona G. c. peralta

Podgatunki żyrafy wyodrębiono na podstawie wzoru plam. Pierwszy miał dobrze odgraniczone łaty, drugi zać poszarpane[30]. Różni je także długość linii oddzielających łaty. G. c. peralta posiada grube linie, podczas gdy podgatunek nominatywny i G. c. reticulata cechują się cienkimi[11]:321–22. Ta ostatnia rozwija także lżejsze owłosienie niż inne podgatunki[11].:322

Przeprowadzone w 2007 badanie genetyki sześciu podgatunków: G. c. peralta, G. c. rothschildi, G. c. reticulata, G. c. tippelskirchi, G. c. angolensis i G. c. giraffa – potwierdziło ich odrębność. Dzięki ocenie dryfu genetycznego obserwowanego w zarówno jądrowym, jak i mitochondrialnym DNA wyciągnięto konkluzje, że pomiędzy żyrafami z tych populacji występuje bariera rozrodcza, a krzyżowanie się występuje rzadko, choć naturalnych przeszkód nie stwierdzono. Populacje te mogą być uważane za oddzielne gatunki[19]. Obejmuje to sąsiednie populacje żyraf G. c. rothschildi, G. c. reticulata i G. c. tippelskirchi. G. c. tippelskirchi może również składać się z kilku nawet gatunków porozdzielanych doliną ryftową. G. c. reticulata i G. c. tippelskirchi cechują się największym zróżnicowaniem DNA mitochondrialnego, które wynika z faktu pojawienia się żyraf w Afryce wschodniej. Z tej pierwszej wyewoluowały populacje zasiedlające tereny bardziej na północ, te zamieszkujące południe natomiast z tej drugiej. Żyrafy wydają się dobierać w pary o tym samym wzorze umaszczenia, który pozostaje stały od wieku cielęcego[19]. Główny autor publikacji David Brown w wywiadzie dla BBC News powiedział, że wkładanie wszystkich żyraf do pojedynczego gatunku ukrywa prawdę, że niektóre z nich są na krawędzi, że niektóre populacje liczą tylko kilka setek osobników i wymagają szybkiej ochrony[31].

G. c. peralta jest bliżej spokrewniona z G. c. rothschildi i G. c. reticulata niż z G. c. antiquorum. Ich przodek mógł migrować ze wschodniej do północnej Afryki. Obecny zasięg występowania osiągnięty został wraz z rozwojem Sahary. Jezioro Czad mogło już w holocenie stanowić barierę pomiędzy G. c. peralta i G. c. antiquorum, gdy było największe[26].

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Zbliżenie głowy żyrafy mieszkającej w Melbourne Zoo
Szkielet żyrafy na wystawie w oklahomskim Muzeum Osteologii

W pełni wyrośnięta żyrafa mierzy 5-6 m całkowitej wysokości, samce są wyższe od samic[17]. Kolana obu płci leżą na wysokości 1 m[32]. Wysokość w kłębie może przekraczać 3 m[12], samice mają średnio 2 m, samce zaś 2,5 m, głowa zaś osiąga wysokość odpowiednio 4,5 m i 5,5 m[32]. Średnia masa ciała wynosi 1192 kg w przypadku dorosłego samca i 828 kg u dorosłej samicy[33]. Dorosły samiec osiąga 154% masy dorosłej samicy[34]. Pomimo długich szyi i nóg ciało żyrafy jest względnie krótkie[35]:66. Ze względu na różnicę w długości kończyn grzbiet opada od przodu ku zadowi[12]. Głowa w proporcji do reszty ciała jest mała[12]. Położone po bokach głowy, duże, wyłupiaste oczy zapewniają żyrafie dobre widzenie o dużym kącie ze znacznej wysokości[36]:25. Żyrafy widzą w kolorze[36]:26, cechują się również wyostrzonymi zmysłami słuchu i węchu[18]. Zwierzę potrafi zamknąć swe umięśnione nozdrza zewnętrzne, by chronić się przed burzami piaskowymi czy mrówkami[36]:27. Długie kończyny i szyja pełnią funkcje termoregulacyjne, także przez zwiększenie odległości głowy od nagrzewanej słońcem powierzchni ziemi[12].

Ciało żyrafy pokryte jest sierścią, co odróżnia ją od innych ssaków o tak dużych rozmiarach, u których brak owłosienia ma znaczenie termoregulacyjne[12]. Umaszczenie składa się z ciemnych cętek czy łat, barwy pomarańczowej, kasztanowej, brązowej bądź prawie czarnej. Przedzielają je jasne włosy koloru białego bądź kremowego[18]. Umaszczenie takie odgrywa rolę kamuflażu, umożliwiając zwierzęciu ukrycie się wśród jasnych i ciemniejszych wzorów zalesionych terenów sawanny[13][20]. Skóra leżąca pod ciemnymi plamami może działać jak okno służące termoregulacji, ze skomplikowanym systemem naczyń krwionośnych i wielkimi gruczołami potowymi[37]. Każdy osobnik posiada unikatowy wzór umaszczenia[30]. Samce ciemnieją z wiekiem[30].

Skóra jest szara[33] i gruba, co pozwala zwierzęciu biec przez ciernisty busz bez zranienia[36]:34. Futro zapewnia ochronę chemiczną; jego charakterystyczny zapach nadają mu repelenty przeciwpasożytnicze. Znajduje się w nim przynajmniej 11 głównych związków aromatycznych, ale zapach wynika głównie z obecności indolu i 3-metyloindolu. Ponieważ samce pachną intensywniej niż samice, zapach może też spełniać funkcję płciową[38]. Futro porastające szyję składa się z krótkich, sterczących prosto włosów[17]. Ogon długości 1 m kończy się długim, ciemnym pędzlem włosia. Ssak używa go do obrony przed owadami[36]:36.

Czaszka i ossikony[edytuj | edytuj kod]

Osobniki obu płci mają na głowie wydatne struktury przypominające rogi zwane ossikonami lub guzami czaszkowymi, zbudowane ze skostniałej chrząstki pokrytej skórą. Łączą się z kośćmi ciemieniowymi[30]. W zależności od podgatunku jest ich od 2 do 5[12]. Unaczynione, odgrywać mogą ważną rolę w termoregulacji[37]. Samce wykorzystują je do walk pomiędzy sobą[39], natomiast nie stwierdzono, by służyły do obrony przed drapieżnikami. Za to służą również do poszturchiwania samic przez samce w czasie godów[12]. Wygląd pozwala na wiarygodne rozróżnienie płci zwierzęcia: wyrostki u samic lub młodych są cienkie i zakończone pędzelkowatymi kępami włosów. Natomiast u dorosłych samców kończą się guzkowato i stają się łyse[30]. Poza tym wyrostek pośrodkowy, bardziej wydatny u samców, sterczy z przodu czaszki[17]. Samce gromadzą depozyty zawierające wapń tworzące guzy na czaszkach ze starzeniem się[18]. Masę czaszki zmniejszają liczne zatoki[35]:70. Jednak wraz ze starzeniem się czaszki samców stają się coraz cięższe i bardziej pałkowate, co pozwala im osiągnąć dominację w walce[30]. Okresowo skóra pokrywająca guzy czaszkowe może mieć wytarte owłosienie, a nawet być starta do kości[12]. Postulowane jest podobieństwo ossikonów i zawiązków poroża i rogów u pierwotnych kopytnych[12].

Jama ustna[edytuj | edytuj kod]

Dokładnego opisu anatomii jamy ustnej żyrafy dokonali William Pérez, Virginie Michel, Hassen Jerbi i Noelia Vazquez w 2012 dzięki sekcjom dwóch dorosłych osobników i jednego płodu[28].

Wargi żyrafy są świetnie rozwinięte. Odgrywają bowiem ważną rolę w dostarczaniu pokarmu. Ważniejszą funkcję odgrywa jednak warga górna. Wykazuje ona spłaszczenie grzbietowe w okolicy nozdrzy[28]. Górna warga żyrafy jest giętka, dzięki czemu użyteczna w pożywianiu się. Wargi, język i wnętrze jamy ustnej pokrywają brodawki chroniące przed cierniami[17].

Giętki język osiąga długość 50 cm. Zabarwiony jest na purpurowoczarno, być może ma to za zadanie ochronę przed oparzeniem słonecznym. Narząd ten zrywa liście, jak też oporządza i czyści nos ssaka[36]:27. Wyróżnia się na nim takie struktury anatomiczne, jak torus i fossa linguae. Pokrywają go 4 rodzaje krótkich, niezbyt licznych brodawek językowych: okolone, liściaste, grzybowate i stożkowate. W efekcie język żyrafy sprawia wrażene dość gładkiego. Narząd ten tworzą dobrze rozwinięte mięśnie: rylcowo-językowy, gnykowo-językowy i bródkowo-językowy[28].

W obrębie policzków zwracają uwagę duże brodawki, mierzące u podstawy długość 2 cm i 3 mm przekroju. Nia ma natomiast ciał tłuszczowych[28].

Kość podniebienna jest rowkowata[36]:26. Podniebienie twarde, rozmiaru od 4 do 8 cm zależnie od miejsca, jest nierówne, pokrywają je fałdy (rugae palatinae), których jest 18. W tylnej części ma ono wgłębienie. Podniebienie miękkie jest wklęsłe i krótkie[28].

Uzębienie żyrafy różni się od zębów innych kopytnych (mówi się tu o uzębieniu brachydontycznym z uwagi na krótkie korony). W szczęce nie występują siekacze ani kły. Górne uzębienie składa się tylko z przedtrzonowców (w liczbie 3) oraz trzonowców (również 3). Inaczej sprawa przedstawia się w żuchwie. Uzębienie w połowie żuchwy składa się z 3 siekaczy, pojedynczego kła, 3 przedtrzonowców i 3 trzonowców. Siekacze i kły są długie, o lekko zaznaczających się szyjkach. Wśród przedtrzonowców i trzonowców (zwłaszcza M1) zaznacza się redukcja wielkości[28]. Zęby trzonowe mają nierówną powierzchnię[36]:27. Przedtrzonowce żuchwy i zęby trzonowe mają po 2 korzenie. W odróżnieniu od nich u przedtrzonowców górnych są 3 korzenie. Różnice w uzębieniu żyrafy i innych kopytnych przekładają się na mniejszą zdolność do przeżuwania paszy hodowlanej niż naturalnej diety. Powoduje to niski pobór energii w niewoli, któremu towarzyszy słabe wykorzystanie tkanki tłuszczowej. Przekłada się to na długość życia zwierzęcia[28].

Mięsień żwacz jest kiepsko rozwinięty. Wśród innych mięśni podnoszących górną wargę wymienia się mięsień policzkowy, mięsień jarzmowy (mięśnie te uwidaczniają się na pysku żywej żyrafy), musculus caninus. Występują też mięsień opuszczający wargę górną i analogiczny mięsień wargi dolnej[28].

Mięsień skórny jest słabo rozwinięty[28].

Ślinianki leżą między skórą, śluzówką, a mięśniami. Ślinianka podżuchwowa rozwinięta jest dobrze, ślinianka przyuszna osiąga zaś średnią wielkość. Składa się ona z dwóch płatów: przedniego (ma on 3-4 na 6-8 cm) i tylnego, grubszego. Masa tego narządu to 88-90 g. Taka budowa ma związek z bliskim sąsiedztwem węzła chłonnego przyusznego, mierzącego 6 na 3 cm i ważącego 8,7-10,5 g. Występują drobne asymetrie pomiędzy lewą i prawą stroną ciała. Ślinianka podjęzykowa również dzieli się na części. W tym wypadku mówi się o położonej z przodu części o pojedynczym ujściu oraz tylnej części o wielu ujściach, sięgającej trzeciego zęba trzonowego. Prócz tego występują jeszcze gruczoły policzkowe: grzbietowe, brzuszne i pośrednie. Gruczoły brzuszne ustępują wielkością grzbietowym. Leżą pod brzusznym brzegiem mięśnia policzkowego, zajmując obszar 16 na 1-1,3 cm (szerszy w części ogonowej). Z kolei grupa grzbietowa leży w otoczeniu jednoimiennej części mięśnia policzkowego, na obszarze o wymiarach 16 na 2,5 cm[28].

Staw skroniowo-żuchwowy dzieli się na 2 odrębne jamy (brzuszną i grzbietową) przez krążek stawowy[28].

Szyja[edytuj | edytuj kod]

Dorosły samiec pasący się rosnącymi wysoko liśćmi akacji

Żyrafa wyróżnia się bardzo długą szyją, mogącą osiągać do 2 m i stanowiącą znaczną część wysokości zwierzęcia[36]:29. Gatunek ten nie ma więcej kręgów szyjnych niż inne ssaki, lecz są one nieproporcjonalnie wydłużone – każdy mierzy 28 cm długości[35]:71. Obejmują one 52–54% długości żyrafiego kręgosłupa; dla porównania, u kopytnych (w tym najbliższego krewnego żyrafy, okapi) odsetek ten wynosi typowo 27–33%[15]. Proporcja ta ustala się u żyrafy już po narodzinach; poród młodego z szyją o proporcjach dorosłego osobnika byłby dla matki niebezpieczny[40]. Szyję i głowę podtrzymują obszerne mięśnie i więzadło karkowe, zakotwiczone na długich wyrostkach kolczystych przednich kręgów piersiowych, tworzących garb[17].

Kręgi żyrafiej szyi tworzą stawy panewkowe[35]:71. W szczególności dźwigacz i obrotnik (dwa pierwsze kręgi szyjne: C1 i C2) łączą się stawem umożliwiającym zwierzęciu obracać pionowo głowę i sięgać większej ilości gałązek swym długim językiem[36]:29. Punkt połączenia stawowego pomiędzy kręgami szyjnymi i piersiowymi jest u żyraf przeniesiony, leżąc pomiędzy pierwszym i drugim kręgiem piersiowym (Th1 i Th2), inaczej niż u większości innych przeżuwaczy, gdzie połączenie stawowe leży pomiędzy siódmym kręgiem odcinka szyjnego (C7) i Th1[15][40]. Pozwala to C7 przyczyniać się do wydłużenia szyi zwierzęcia, dało to również przyczynę sugestii, jakoby Th1 był właściwie C8 (ósmym kręgiem odcinka szyjnego) i żyrafy dysponowałyby dodatkowym kręgiem szyjnym[41]. Propozycji tej jednak nie zaakceptowano, a Th1 ma inne cechy morfologiczne, jak połączenie stawowe z żebrami, uznawane za cechę diagnostyczną kręgów piersiowych, a także ponieważ wyjątki od ssaczej zasady siedmiu kręgów szyjnych wiążą się generalnie z większą ilością anomalii neurologicznych i chorób[15].

Istnieją dwie główne hipotezy tłumaczące ewolucyjne powstanie i utrzymanie się wydłużonej szyi żyraf[39]. Hipoteza dotycząca konkurencji w zdobywaniu pokarmu zaproponowana została pierwotnie przez Karola Darwina, a obecnie uległa jedynie modyfikacji. Mówi ona o wynikającej z konkurencji presji mniejszych roślinożerców, jak kudu, stenbok czy impala. Dłuższa szyja umożliwiała żyrafom korzystanie z pokarmu niedostępnego dla tych kopytnych. Jest to realna przewaga, jako że żyrafa sięga wysokości 4,5 m, podczas gdy nawet dużych rozmiarów jej konkurenci, jak kudu, sięgają tylko 2 m[42]. Istnieje także badanie sugerujące, że konkurencja jest intensywniejsza na niższej wysokości, podczas gdy żyrafy pasą się bardziej wydajnie (pobierając więcej biomasy liści za każdym kęsem wysoko w koronach drzew)[43][44]. Jednakże naukowcy nie zgadzają się, jak dużo czasu żyrafy spędzają, pasąc się poniżej granicy dostępności innych roślinożerców[14][39][42][32]. Badanie z 2010 podaje, że dorosłe żyrafy o dłuższych szyjach mają wyższy współczynnik śmiertelności w czasie suszy niż ich krewni o szyjach krótszych. Sugeruje to, że utrzymanie długiej szyi wymaga większej ilości substancji odżywczych, co nakłada na długoszyje żyrafy ryzyko w warunkach zmniejszonej dostępności pożywienia[45].

Druga główna hipoteza wiąże się z doborem płciowym. Mówi ona, że długie szyje wyewoluowały jako drugorzędowa cecha płciowa, dająca samcom przewagę podczas zachowań zwanych necking, związanych z ustalaniem dominacji i dostępem do samic w celu rozrodu[14]. Tezę tę wspiera fakt, że szyje samców są dłuższe i cięższe niż u płci przeciwnej w tym samym wieku[14][39], a inne formy walk między samcami nie występują[14]. Podnosi się jednak niekiedy obiekcję, czemu samice również cechują się długimi szyjami[46].

Kończyny, poruszanie się i postawa[edytuj | edytuj kod]

Przednie kończyny żyrafy są dłuższe niż tylne[12], ale zasadniczo nie różnią się zbytnio długością. Kość promieniowa i kość łokciowa łączą się się stawowo z nadgarstkiem, który funkcjonuje u tego gatunku jako kolano[47]. Stopa osiąga średnicę 30 cm. Kopyto ma 15 cm wysokości u samców i 10 cm u samic[36]:36. Brzeg kopyta leży nisko i pęcina znajduje się blisko gruntu[17]. Żyrafy nie mają szczątkowych pazurów (dewclaw) ani gruczołów między palcami. Miednica, względnie krótka, posiada kość biodrową na tylnym końcu poszerzoną[17].

Żyrafa zna tylko dwa sposoby przemieszczania się: chód (inochód) i galop. Ten pierwszy polega na poruszaniu kończynami po jednej stronie ciała w tym samym czasie (prawe albo lewe), po czym następuje zmiana strony na przeciwną[30]. Z każdym krokiem zwierzę kołysze głową[36]:31. W galopie tylne kończyny przesuwają się wokół przednich, nim te ostatnie poruszą się do przodu[18] i ogon zawinie się do góry[30]. Zwierzę porusza wtedy głową i szyją w przód i w tył dla utrzymania równowagi i przeciwdziałania pędowi[11]:327–29. Na krótkim odcinku ssak osiągać może prędkość 60 km/h[48], a 50 km/h na dystansie kilku km[49].

Zwierzę odpoczywa, leżąc ciałem na zgiętych kończynach[11]:329; by się położyć, klęka na przednich kończynach i wtedy obniża resztę ciała. By wstać, najpierw podnosi się na kolana i prostuje tylne kończyny, podnosząc tylną część ciała, a dopiero potem prostuje kończyny przednie. W niewoli żyrafa śpi snem przerywanym około 4,6 godziny na dobę, głównie w nocy[50]. Zazwyczaj śpi na leżąco, odnotowano jednak też sen na stojąco, zwłaszcza u starszych osobników. Krótkie przerywane fazy snu głębokiego podczas leżenia charakterystyczne są dla żyrafy spoczywającej ze zgiętą do tyłu szyją z głową ułożoną na udach czy biodrach. Uważa się, że ta pozycja oznacza sen paradoksalny[50]. Gdy kręgowiec pragnie się napić, wpierw rozchyla przednie kończyny lub zgina łokcie[30]. Również pasąc się na nisko rosnącej trawie, musi rozchylać przednie nogi. Wynika to stąd, że szyja jest od nich krótsza[12]. Raczej nie zalicza się do sprawnych pływaków, długie nogi zwierzęcia byłyby wielce nieporęczne w wodzie[51], aczkolwiek prawdopodobnie żyrafy mogą pływać[52]. Podczas pływania przednie nogi ciągną tułów w dół, zwierzęciu trudno jest utrzymać szyję i nogi w harmonii[51][52] lub trzymać głowę nad powierzchnią[51].

Anatomia[edytuj | edytuj kod]

Zwierzę zginające się, by się napić. Rete mirabile (dosłownie 'cudowna sieć', sieć dziwna tętnicza) chroni mózg tego ssaka przed nadmiernym napływem krwi, kiedy szyja jest opuszczona w dół

U ssaków lewy nerw krtaniowy wsteczny jest dłuższy niż jego jednoimienny, prawy odpowiednik. U żyraf nerw jest dłuższy niż u jakiegokolwiek innego dzisiejszego ssaka, a wspomniana różnica wynosi ponad 30 cm[53] przy całkowitej długości lewego nerwu ponad 2 m[54]. Neurony budujące tę długą strukturę rozpoczynają się w pniu mózgu (perykariony), po czym schodzą w dół szyi nerwem błędnym, następnie odłączają się, tworząc nerw krtaniowy wsteczny (nervus laryngeus recurrens), który zawraca w górę, kierują się do krtani. W efekcie neurony osiągają długość prawie 5 m u największych osobników[53]. Z kolei budową mózg żyrafy przypomina mózg bydła domowego[36]:31. Ukształtowanie szkieletu pozostawia niewielką w porównaniu z masą ciała objętość dla płuc żyrafy[55]. Długa szyja prowadzi do znacznej przestrzeni martwej pomimo wąskiej tchawicy. Czynniki te zwiększają opór oddechowy. Nie uniemożliwia to jednak zwierzęciu dostarczać do tkanek wystarczającej ilości tlenu[55].

Pysk pijącej żyrafy

Układ krążenia tego kręgowca przystosował się do jego znacznej wysokości. By zapewnić odpowiedni dopływ krwi dla mózgu, musi wytworzyć ciśnienie krwi dwukrotnie wyższe niż u człowieka[18]. Obrazowo przedstawia się to tak, że gdyby układ krwionośny żyrafy był zbudowany z jednolitych sztywnych rur, różnica ciśnień między stopami a głową przekraczałaby pół atmosfery[12]. Serce może osiągać masę nawet 25 kg i mierzyć 60 cm długości[18]. Mimo tak dużych rozmiarów, bije ono niezwykle szybko: 150 uderzeń na minutę[35]:76. Znajduje się mniej więcej w połowie wysokości całego ciała, tj. 2,5 m nad powierzchnią ziemi[12]. W górnej części szyi występuje sieć dziwna tętnicza, która chroni mózg przed nadmierną podażą krwi, gdy żyrafa opuszcza głowę[20]. Żyły szyjne zawierają kilka zastawek, najczęściej 7, zabezpieczających krew przed powrotem do głowy z żyły głównej dolnej i prawego przedsionka, gdy głowa jest opuszczona[56], a jednocześnie nieutrudniających spływu krwi z głowy podniesionej[12]. Z drugiej strony naczynia krwionośne przednich nóg podlegają znacznemu ciśnieniu (wskutek nacisku słupa cieczy). Problem ten rozwiązuje gruba i obcisła skóra pokrywająca kończyny, zabezpieczająca je przed spływaniem do nich znacznej ilości krwi[20]. Tkanka łączna podskórna i otaczająca mięśnie kończyn porównywana jest do pończoch ortopedycznych[12]. Dzięki temu i ciasnym tętniczkom końcowym i naczyniom włosowatym w stopie, które osłabiają przepływ krwi, w stopie poruszającej się żyrafy ciśnienie tętnicze waha się w zakresie 70-380 mm Hg powyżej ciśnienia atmosferycznego, a ciśnienie żylne od -240 do 250 mm Hg (podczas gdy zakres ciśnienia płynu śródtkankowego to od -120 do +80 mm Hg)[12]. U innych ssaków (np. człowieka) takie wartości prowadziłyby do opuchlizny i pękania naczyń krwionośnych[12].

Również mięśnie przełyku są niezwykle silne, by umożliwić cofanie pokarmu z żołądka przez długą szyję do jamy ustnej w celu jego przeżucia[35]:78. Występują 4 żołądki, jak u wszystkich przeżuwaczy, przy czym pierwszy z nich zaadaptował się do wyspecjalizowanej diety[17]. Żwacz jest mniejszy niż u innych dużych przeżuwaczy. Mniejsze pofałdowanie jego ściany pociąga za sobą mniejszą stratyfikację zawartości. Księgi też są małe[28]. Jelito żyrafy mierzy 80 m długości[17], ale proporcja cienkiego do grubego jest względnie niewielka[57]. Z kolei wątroba jest mała i zbita[35]:76. Pęcherzyk żółciowy zazwyczaj pojawia się podczas życia płodowego, ale może zanikać przed urodzeniem[17][58][59].

Behawior i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko i pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Żyrafa wyciągająca język, by dosięgnąć nim pokarmu. Jej język, wargi i podniebienie są wystarczająco wytrzymałe, by mogła ona pożywać ostre ciernie drzew

Żyrafa zazwyczaj zasiedla sawanny, tereny trawiaste i otwarte tereny drzewiaste. Preferuje tereny drzewiaste porośnięte roślinami z rodzajów Acacia, Commiphora, Combretum i otwarte z Terminalia niżeli gęściej zadrzewione siedliska, jak tereny lesiste z Brachystegia[11]:322. G. c. angolensis spotyka się w siedliskach pustynnych[60]. Żyrafa pasie się na gałązkach drzew, preferując rodzaje Acacia, Commiphora i Terminalia[5], które stanowią ważne dla utrzymania tempa wzrostu zwierzęcia źródło wapnia i białek[13]. Ssak spożywa też krzewy, trawę i owoce[11]:324. Zjada około 34 kg liści dziennie[30]. Zestresowany, żuje korę gałązek. Chociaż roślinożerny, widywany jest w towarzystwie padliny, zlizuje wysuszone mięso z kości[11]:325.

W czasie pory deszczowej jedzenia jest pod dostatkiem i żyrafy bardziej się rozprzestrzeniają, podczas zaś pory suchej gromadzą się w rejonie koncentracji drzew wiecznie zielonych i buszu[5]. Matki starają się pożywiać na terenach otwartych, prawdopodobnie z uwagi na łatwość wypatrzenia tam drapieżnika. Zmniejsza to jednak efektywność pobierania pokarmu[32]. Należąc do przeżuwaczy, zwierzę najpierw przeżuwa pokarm, po czym połyka go. Po nadtrawieniu na wpół strawiony pokarm wraca do jamy ustnej, gdzie zostaje powtórnie przeżuty[35]:78-79. Żyrafy często ślinią się podczas żerowania[36]:27. Stworzenie to potrzebuje mniej pokarmu niż wiele innych roślinożerców, ponieważ spożywane przezeń liście cechują się większą koncentracją składników odżywczych, ma ono także bardziej wydajny układ pokarmowy[5]. Wypróżnia odchody w formie małych grudek[17]. Posiadając dostęp do wody, żyrafa pije z przerwami nie dłuższymi niż 3 dni[30].

Ssak wywiera znaczny wpływ na drzewa, na których żeruje. Opóźnia wzrost młodych drzew o kilka lat i tworzy wcięcia, „talie” drzewom wysokim[30]. Szczyt pobierania pokarmu przypada na pierwsze i ostatnie godziny dnia. Pomiędzy nimi kopytny głównie stoi i przeżuwa. Przeżuwanie stanowi też dominujący rodzaj aktywności żyrafy w nocy, ale wtedy odbywa się na leżąco[30].

Samiec Giraffa camelopardalis angolensis wspinający się na samicę. Tylko dominujące samce mogą tego dokonać

Zachowania społeczne i rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Żyrafy zazwyczaj spotyka się w grupach. Są to jednak grupy otwarte, których skład ciągle się zmienia[61]. Osobniki łączą nieliczne silne więzy społeczne i członkowie zgromadzeń zmieniają się co kilka godzin. Dla celów badawczych grupę zdefiniowano jako zbiór osobników znajdujących się w odległości mniej niż 1 km od siebie i przemieszczających się zasadniczo w tym samym kierunku[62]. Liczba zwierząt w takim zgromadzeniu może wynosić do 32 żyraf[61]. Najbardziej stabilne grupy składają się z matek i ich młodych[62]. Skupienia takie utrzymują się przez tygodnie, a nawet całe miesiące[63]. Osobniki trzymane są w niej razem poprzez więzi łączące cielęta[11]:330[62]. Istnieją także grupy mieszane pod względem płci, które tworzą dorosłe samice i młode samce[62]. Prawie dorosłe samce są szczególnie społeczne i często przeprowadzają pojedynki. Jednak dorastając, stają się bardziej samotnicze[63]. Zwierzę nie wykazuje terytorializmu[17], ale istnieją areały osobnicze[30]. Samce okazjonalnie wędrują daleko z obszarów o normalnej gęstości osobników[11]:329.

Zwierzę jest ogólnie ciche i nie wydaje dźwięków. Słyszano jednak różne dźwięki służące komunikacji. Podczas kopulacji samce wydają głośne kaszlnięcia[30]. Samice nawołują swoje młode porykiwaniem. Cielęta prychają, beczą, muczą i miauczą. Poza tym żyrafy chrapią, piszczą, jęczą i wydają z siebie fletowate dźwięki[30]. Odnotowano też posługiwanie się przez żyrafy infradźwiękami[64].

Reprodukcja[edytuj | edytuj kod]

Żyrafy rozmnażają się poligamicznie. Kilka starszych samców łączy się z płodnymi samicami. Samce sprawdzają płodność płci przeciwnej, smakując mocz samic i w ten sposób wykrywając ruję w wielostopniowym procesie zwanym grymasem flehmen[62][63]. Samce preferują młode, choć dorosłe już samice nad osobnikami młodocianymi bądź innymi dorosłymi[62]. Kiedy samica w rui (a więc płodna) zostanie wykryta, samiec stara się ją pokryć. Podczas zbliżenia dominujący samiec trzyma osobniki podporządkowane na dystans[63]. Podczas kopulacji staje on na tylnych kończynach, unosząc głowę i trzymając przednie kończyny na bokach swej wybranki[30].

Poród i opieka rodzicielska[edytuj | edytuj kod]
Matka karmiąca swe dziecko. Samice z młodymi mogą gromadzić się w grupy

Ciąża trwa u żyrafy 15 miesięcy, dokładniej 460 dni. Opisano jednak poród po 420 dniach ciąży. Początkowo zarodek rozwija się wolno i ciążę trudno wykryć w początkowych stadiach. W niewoli młode rodzą się równomiernie, niezależnie od pory roku. W naturze zależy to od czasu zapłodnienia, które zdarza się częściej w pewnych porach roku, na przykład w San Diego Wild Animal Park ¾ z nich przypada na kwartał od stycznia do marca[34]. Podczas porodu ciężarna stoi. Na świat zewnętrzny najpierw wydostają się głowa i przednie kończyny noworodka, przebijając błony płodowe i spadając na podłoże, przerwaniu ulega sznur pępowinowy[17]. Następnie matka pielęgnuje noworodka i pomaga mu stanąć[36]:40. W kilka godzin po przyjściu na świat potrafi on już biegać i zazwyczaj nie sposób go odróżnić od rocznego dziecka. Jednak przez pierwsze 1-3 tygodnie cielę spędza większość czasu, ukrywając się[65]. Wzór jego umaszczenia zapewnia kamuflaż. Ossikony, leżące płasko podczas życia wewnątrzmacicznego, w kilka dni ulegają wyprostowaniu[30]. Śmiertelność noworodków nie zależy od płci. Większość zgonów cieląt ma miejsce w pierwszym miesiącu życia, również w niewoli[34].

Matki z cielętami gromadzą się w specjalnych stadach, razem przemieszczają się i pasą. W takiej grupie samice mogą czasami zostawić swe młode z inną samicą, kiedy żerują lub piją, mówi się tutaj o „żłobku”[65]. Dorosłe samce prawie nigdy nie biorą żadnego udziału w wychowywaniu potomstwa[11]:337, aczkolwiek wydają się pozostawać w przyjacielskich relacjach[62]. Cielęta narażone są na ataki drapieżników. Matka staje więc nad nimi i kopie drapieżnika[30]. Samice opiekujące się żłobkami w razie dostrzeżenia nieprawidłowości alarmują tylko swoje własne dziecko, ale inne zauważają to i naśladują jego zachowanie[65]. Więź łącząca matkę i cielę jest zmienna, może trwać do następnego cielenia się[65]. Młode może jednak ssać tylko przez miesiąc[11]:335 lub nawet rok[30][63]-dwa. Średnia wynosi 9 miesięcy. Mleko matki zawiera 6% białka i 13-17% tłuszczu. Po 3-4 tygodniach cielę zaczyna też przyjmować pokarm stały[34].

Wydawanie na świat potomstwa łączy się z wielkim wydatkiem energetycznym dla matki, najwięcej energii samica parzystokopytnych zużywa jednak na karmienie. Dlatego ssanie wiąże się z wydzielaniem gonadoliberyny, która hamuje cykl rujowy. Żyrafa rozpoczyna powtórnie cykl od 20 do 100 dni lub czterech miesięcy po porodzie. Średni okres pomiędzy porodami kolejnych cieląt zależy od podgatunku. U G. c. tippelskirchi wynosi 741 dni, u G. c. rothschildi 562 dni, a u G. c. reticulata 529 dni. Minimum dla tych podgatunków wynosiło 420 dni, maksimum 1148 dni. Był on znacznie krótszy, jeśli poprzednie cielę zmarło w 1. miesiącu życia. Badania, z których pochodzą te dane, przeprowadzono w niewoli[34].

Samice osiągają dojrzałość seksualną w wieku czterech lat, samce zaś w wieku czterech bądź pięciu lat. Samce muszą jednakże czekać do wieku co najmniej siedmiu lat, by doczekać się możliwości uczestniczenia w rozrodzie[30][36]:40. Pierszy poród może nastąpić w wieku 4-5 lat[34].

Samiec uprawia necking, by wykazać swą dominację

Necking[edytuj | edytuj kod]

Samce żyraf wykorzystują swe szyje w walce. Zachowanie to nosi nazwę necking. Służy ono ustaleniu dominacji. Samce, którym uda się wygrać w walce na szyje, osiągają większy sukces reprodukcyjny[14]. Zachowanie to może pojawiać się z niską bądź wysoką intensywnością. Przy niewielkiej wojownicy ocierają się i opierają się o siebie. Starcie wygrywa pretendent, który potrafi się bardziej wyprostować[30]. W neckingu o wysokiej intensywności wojownicy rozsuwają swoje kończyny przednie i uderzają o siebie szyjami, starając się uderzyć ossikonami. Przeciwnicy starają uchylić się przed uderzeniem drugiego i oddać cios. Energia uderzenia zależy od masy czaszki i łuku, po którym przebiega cios[30]. Pojedynek może trwać ponad pół godziny, co zależy od tego, jak bardzo wyrównany poziom prezentują konkurenci[11]:331.

Po tym zachowaniu dwa samce żyrafy często pieszczą się i występuje krycie ze wspinaniem się na byłego przeciwnika i szczytowaniem. Interakcje takie pomiędzy samcami okazały się być częstsze niż spółkowanie heteroseksualne[66]. W jednym badaniu aż do 94% obserwowanych wspięć zaszło pomiędzy samcami. Proporcja czynności homoseksualnych wynosi jednak między 30 a 75%, przy czym tylko 1% incydentów wspinania się pomiędzy osobnikami nie różniącymi się płcią wydarzył się pomiędzy samicami[67].

Interakcje międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

Żyrafy cieszą się zwykle dłuższym życiem w porównaniu z innymi przeżuwaczami[68], sięgającym na wolności 25 lat[20]. Z powodu swych rozmiarów, dobrego wzroku i silnych kopnięć osobniki dorosłe zazwyczaj nie padają ofiarą drapieżników[30]. Mogą jednak stać się zdobyczą lwów, co zdarza się regularnie w Parku Narodowym Krugera[69]. Zagrożenie dla zginającej się w dół w celu napicia się żyrafy stanowić może też krokodyl nilowy[36]:31. Cielęta narażone są znacznie bardziej niż dorośli. Dodatkowo polują na nie lamparty, hieny cętkowane i likaony[18]. Od jednej czwartej do połowy z nich osiąga dorosłość.

Żyrafy są także żywicielami pasożytów. Często żywią się na nich kleszcze, zwłaszcza w okolicy narządów rozrodczych zewnętrznych, gdzie skóra cechuje się mniejszą grubością niż w innych miejscach[17]. Pasożytują głównie gatunki z rodzajów Hyalomma, Amblyomma i Rhipicephalus. Kopytnym pomagają bąkojad czerwonodzioby i bąkojad żółtodzioby czyszczące je z kleszczy i ostrzegające przed niebezpieczeństwem. Żyrafy są też żywicielami licznych gatunków pasożytów wewnętrznych, zapadają też na różne choroby. Wymienia się tutaj choćby obecnie eradykowaną infekcję wirusową księgosusz[17].

Żyrafa i człowiek[edytuj | edytuj kod]

Znacznie historyczne i kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Buszmeński rysunek naskalny w Namibii przedstawiający żyrafę

Żyrafy i ludzie oddziaływali na siebie przez tysiąclecia. Buszmeni z południowej Afryki znają medyczne tańce nazwane imionami zwierząt. Taniec żyrafy wykonuje się w celu leczenia chorób głowy[70]. Wiele afrykańskich opowieści ludowych stara się wyjaśnić, jak żyrafa zdobyła swą wysokość[14]. Jedna z historii ze wschodniej Afryki opowiada, że żyrafa wyrosła tak wysoko od jedzenia zbyt wielu magicznych ziół[71]. Zwierzę to przedstawiano w sztuce poprzez cały kontynent afrykański, w kulturze Kiffian, starożytnym Egipcie i Meroe[36]:45–47. Kultura Kiffian stworzyła naturalnej wielkości podobiznę żyrafy na skale, gdzie wygrawerowano dwie żyrafy, nazywaną największym skalnym petroglificznym dziełem sztuki na świecie[36]:45[72]. Liczne malowidła naskalne na Saharze przedstawiające żyrafy sugerują, że zwierzę to odgrywało istotną rolę w życiu mieszkańców tych terenów, zanim całkowicie spustynniały[16]. Na niektórych stanowiskach jest to dominujący wizerunek wśród zwierząt, a często są przedstawiane z liną zwisającą z szyi[73]. Egipcjanie oznaczali to zwierzę odrębnym hieroglifem, nazwanym 'sr' w języku staroegipskim i 'mmy' w późniejszych okresach[36]:49. Trzymali też te kopytne jako zwierzęta domowe oraz przewozili je na statkach wokół basenu Morza Śródziemnego[36]:48–49.

Rysunek przedstawiający żyrafę przywiezioną do Chin za czasów dynastii Ming

Przeżuwacza znali też starożytni Grecy i Rzymianie, który uważali go za sztuczną krzyżówkę wielbłąda i lamparta, dlatego też nazywali go camelopardalis[36]:50. Należał do licznych zwierząt kolekcjonowanych i wystawianych przez Rzymian. Pierwszy raz w Wiecznym Mieście żyrafy znalazły się za sprawą Juliusza Cezara w 46 p.n.e. Już wtedy pokazywano je publicznie[36]:52. Z upadkiem cesarstwa rzymskiego hodowla żyrafy w Europie skurczyła się[36]:54. W średniowieczu Europejczycy znali wielkiego ssaka tylko poprzez kontakt z Arabami, otaczającymi żyrafy szacunkiem dla ich dziwnego wyglądu[18].

W 1414 żyrafę przetransportowano drogą morską z Malindi do Bengalu. Admirał Zheng He zabrał je również do Chin i umieścił w ogrodzie zoologicznym dynastii Ming. Zwierzę stało się źródłem fascynacji Chińczyków, którzy powiązali je z mitologicznym Qilin[36]:56 (cesarz uznał tę opinię za niemądrą[74]). Jednego osobnika zaprezentowano Wawrzyńcowi Wspaniałemu Medyceuszowi w 1486. Zwierzę wywołało wielką sensację swoim przybyciem do Florencji[75]. Inny sławny osobnik, żyrafa ofiarowana Karolowi X przez Mohameda Alego, zabrany został z Egiptu do Paryża na początku XIX wieku. Z tej okazji wykonano wiele pamiątek[36]:81.

Zwierzę jest również obecne w dzisiejszej kulturze. Salvador Dalí przedstawił je w płomieniach na jednym z jego surrealistycznych obrazów. Malarz uznał tego ssaka za symbol męskości. Jego Płonąca żyrafa oznaczać miała męskiego kosmicznego apokaliptycznego potwora[36]:123. Żyrafę ukazywały też książki dziecięce, jak dzieła Davida A. Ufera The Giraffe Who Was Afraid of Heights (Żyrafa, która bała się wysokości), Gilesa Andreae Giraffes Can't Dance (Żyrafa nie umie tańczyć) i Roalda Dahlla The Giraffe and the Pelly and Me (Żyrafa, Pelly i ja). Zwierzęta te pojawiły się też w filmach animowanych, jako drugoplanowe postacie filmów Disneya Król Lew i Dumbo, ważniejsze role przypadły im w Dżungli i serii Madagaskar. Sophie the Giraffe była popularnym gryzakiem od 1961. Inną sławną fikcyjną żyrafą jest maskotka Toys "R" Us Geoffrey the Giraffe[36]:127. Ssak ten jest również zwierzęciem narodowym Tanzanii[76].

Żyrafa stała się też obiektem pewnych eksperymentów naukowych i odkryć. Naukowcy zwrócili uwagę na własności skóry tego kręgowca, tworząc kombinezony dla astronautów i pilotów dużych wysokości[35]:76. Ludzie wykonujący te zawody narażają się bowiem na zastój krwi w kończynach dolnych. Komputerowo wymodelowano wtedy wzory pokrycia ciała kilku podgatunków używając mechanizmu dyfuzyjnego[77].

Gwiazdozbiór Żyrafy wprowadzony został w XVII stuleciu[36]:119–20. Lud Tswana zamieszkujący Botswanę uważa natomiast Gwiazdozbiór Krzyża Południa za dwie żyrafy: gwiazdy Acrux i Mimosa tworzą samca, a Gacrux i Delta Crucis obrazują samicę[78].

Eksploatacja i status[edytuj | edytuj kod]

Żyrafa zabita przez plemiennego łowcę na początku XX wieku

Żyrafy stanowiły prawdopodobnie częsty cel myśliwych w Afryce[11]:337. Różne części ich ciał służyły różnorodnym celom[17]. Mięso spożywano. Kępa włosów z ogona służyła jako materiał do produkcji pacek na muchy, bransoletek, naszyjników i nici[11]:337[17]. Tarcze, sandały i bębny robiono ze skóry, ścięgna służyły do produkcji strun instrumentów muzycznych strunowych[17]. Dym palonej żyrafiej skóry medycy z Bugandy wykorzystywali w próbach leczenia krwawienia z nosa[11]:337. W XIX stuleciu Europejczycy zaczęli urządzać polowania dla sportu[36]:129. Zniszczenie siedliska również uderzyło w żyrafy. Na Sahelu zapotrzebowanie na drewno na opał i miejsce na pastwiska dla zwierząt hodowanych przez człowieka doprowadziło do wylesiania rozległych obszarów. Normalnie żyrafy żyją wspólnie z trzodą hodowlaną, nie konkurując z nią bezpośrednio[20].

Gatunkowi Giraffa camelopardalis IUCN przypisała kategorię najmniejszej troski (LC – Least Concern). Wciąż występuje on licznie. Jednakże żyrafę wytępiono na licznych obszarach jej historycznego zasięgu występowania: w Erytrei, Gwinei, Mauretanii i Senegalu. Może ona także zniknąć w Angoli, Mali i Nigerii. Introdukowano ją zaś w Rwandzie i Suazi[2]. Dwa podgatunki, G. c. peralta i G. c. rothschildi, zaklasyfikowano jako zagrożone (EN – Endangered[27][29]), ponieważ ich dzikie populacje liczą setki osobników[21]. W 1997 Jonathan Kingdon zasugerował, że G. c. camelopardalis jest najbardziej zagrożona ze wszystkich[5]. W 2010 mogła liczyć mniej niż 250 osobników, aczkolwiek ten szacunek nie należy do pewnych[21]. Prywatne rezerwaty zwierzyny przyczyniły się do ochrony populacji żyraf na południu Afryki[20]. Giraffe Manor to popularny hotel w Nairobi stanowiący też rezerwat żyrafy Rothschilda[79]. Na większości zasięgu występowania gatunek podlega ochronie prawnej. W 1999 jego liczebność na wolności szacowano na 140 tysięcy zwierząt, ale w 2010 pozostało ich już poniżej 80 tysięcy[21].

Przypisy

  1. Giraffa camelopardalis w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Giraffa camelopardalis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Żyrafa. W: Słownik języków obcych [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA. [dostęp 2013-12-09].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Giraffe. [dostęp 2011-11-01].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Kingdon, J.: The Kingdon Field Guide to African Mammals. Academic Press, 1997, s. 339–44. ISBN 0-12-408355-2.
  6. C. Peust: Semito-Hamitic Festschrift for A.B. Dolgopolsky and H. Jungraithmayr. Dolgopol'skii, A.; Takács, G.; Jungraithmayr, H. Reimer, 2009, s. 257–60. ISBN 3-496-02810-6.
  7. Stanisław Dubisz i Elżbieta Sobol: Żyrafa. W: Uniwersalny słownik języka polskiego [on-line].
  8. camelopardalis. [dostęp 2011-11-23].
  9. 9,0 9,1 Krzysztof R. Mazurski. Park Narodowy Mago. „Wszechświat,”. 113, s. 237-241, 2012. 
  10. 10,0 10,1 Walker, C.: Signs of the Wild. Struik, 1997, s. 142. ISBN 1-86825-896-3.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 Kingdon, J.: East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa, wolumin 3, Part B: Large Mammals. University Of Chicago Press, 1988, s. 313–37. ISBN 0-226-43722-1.
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 Henryk Szarski: Historia zwierząt kręgowych. Wyd. nowe (VI zmienione). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 420-421. ISBN 83-01-12632-9.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Mitchell, G.; Skinner, J. D.. On the origin, evolution and phylogeny of giraffes Giraffa camelopardalis. „Transactions of the Royal Society of South Africa”. 1. 58, s. 51–73, 2003. doi:10.1080/00359190309519935. 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Simmons, R. E.; Scheepers, L.. Winning by a Neck: Sexual Selection in the Evolution of Giraffe. „The American Naturalist”. 5. 148, s. 771–86, 1996. doi:10.1086/285955. 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 L. N. Badlangana. The giraffe (Giraffa camelopardalis) cervical vertebral column: A heuristic example in understanding evolutionary processes?. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 3. 155, s. 736–57, 2009. doi:10.1111/j.1096-3642.2008.00458.x. 
  16. 16,0 16,1 Nick Brooks, Savino Di Lernia, Nick Drake: The prehistory of Western Sahara in a regional context. W: Environmental Catastrophes in Mauritania, the Desert and the Coast. Abstract Volume and Field Guide. S. Leroy, P. Costa (red.). Atar: 2004, s. 35-39.
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 Dagg, A. I.. Giraffa camelopardalis. „Mammalian Species”. 5. 5, s. 1–8, 1971. doi:10.2307/3503830. 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 18,7 18,8 18,9 Prothero, D. R.; Schoch, R. M.: Horns, Tusks, and Flippers: The Evolution of Hoofed Mammals. Johns Hopkins University Press, 2003, s. 67–72. ISBN 0-8018-7135-2.
  19. 19,0 19,1 19,2 Brown, D. M.; Brenneman R. A.; Koepfli, K-P.; Pollinger, J. P.; Milá, B.; Georgiadis, N. J.; Louis Jr., E. E.; Grether, G. F.; Jacobs, D. K.; Wayne R. K.. Extensive population genetic structure in the giraffe. „BMC Biology”. 1. 5, s. 57, 2007. doi:10.1186/1741-7007-5-57. PMID 18154651. PMC:2254591. 
  20. 20,00 20,01 20,02 20,03 20,04 20,05 20,06 20,07 20,08 20,09 20,10 20,11 20,12 20,13 20,14 Giraffe and Okapi. W: Pellow, R. A., MacDonald, D: The Encyclopedia of Mammals. Wyd. 2.. Oxford University Press, 2001, s. 520–27. ISBN 0-7607-1969-1.
  21. 21,00 21,01 21,02 21,03 21,04 21,05 21,06 21,07 21,08 21,09 21,10 21,11 Giraffe – The Facts: Current giraffe status?.
  22. Exhibits. 2003-02-25.
  23. podgatunek nominatywny born in Al Ain zoo.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 Giraffa. 2010.
  25. Brenneman, R. A.; Louis, E. E. Jr; Fennessy, J.. Genetic structure of two populations of the Namibian giraffe, Giraffa camelopardalis angolensis. „African Journal of Ecology”. 4. 47, s. 720–28, 2009. doi:10.1111/j.1365-2028.2009.01078.x. 
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 Hassanin, A.; Ropiquet, A.; Gourmand, B-L.; Chardonnet, B.; Rigoulet, J.. Mitochondrial DNA variability in Giraffa camelopardalis: consequences for taxonomy, phylogeography and conservation of giraffes in West and central Africa. „Comptes Rendus Biologies”. 3. 330, s. 173–83, 2007. doi:10.1016/j.crvi.2007.02.008. PMID 17434121. 
  27. 27,0 27,1 Fennessy, J. & Brenneman, R.. Giraffa camelopardalis ssp. rothschildi. , 2010. 174469. 
  28. 28,00 28,01 28,02 28,03 28,04 28,05 28,06 28,07 28,08 28,09 28,10 28,11 28,12 28,13 William Pérez, Virginie Michel, Hassen Jerbi & Noelia Vazquez. Anatomy of the Mouth of the Giraffe (Giraffa camelopardalis rothschildi). „International Journal of Morphology”. 30 (1), s. 322-329, 2012. ISSN 0717-9502 (ang.). 
  29. 29,0 29,1 Fennessy, J.; Brown, D.. Giraffa camelopardalis ssp. peralta. , 2008. 136913. 
  30. 30,00 30,01 30,02 30,03 30,04 30,05 30,06 30,07 30,08 30,09 30,10 30,11 30,12 30,13 30,14 30,15 30,16 30,17 30,18 30,19 30,20 30,21 30,22 30,23 Estes, R.: The Behavior Guide to African Mammals: including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. University of California Press, 1992, s. 202–07. ISBN 0-520-08085-8.
  31. Lever, A-M.: Not one but 'six giraffe species'. BBC News, 2007-12-21. [dostęp 2013-09-30].
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Young, T. P.; Isbell, L. A.. Sex differences in giraffe feeding ecology: energetic and social constraints. „Ethology”. 1–2. 87, s. 79–89, 1991. doi:10.1007/s004420100771. 
  33. 33,0 33,1 Skinner, J. D.; Smithers, R. H. M.: The mammals of the southern African subregion. University of Pretoria, 1990, s. 616–20. ISBN 0-521-84418-5.
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 Fred B Bercovitch, Meredith J Bashaw, Carmi G Penny & Randy G Rieches. Maternal investment in captive giraffes. „Journal of Mammalogy”. 85 (3), s. 428-431, 2004 (ang.). 
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 35,6 35,7 35,8 Swaby, S.: Mammal Anatomy: An Illustrated Guide. Marshall Cavendish Corporation, 2010, s. 64–84. ISBN 0-7614-7882-5.
  36. 36,00 36,01 36,02 36,03 36,04 36,05 36,06 36,07 36,08 36,09 36,10 36,11 36,12 36,13 36,14 36,15 36,16 36,17 36,18 36,19 36,20 36,21 36,22 36,23 36,24 36,25 36,26 36,27 36,28 36,29 Williams, E.: Giraffe. Reaktion Books, 2011. ISBN 1-86189-764-2.
  37. 37,0 37,1 Mitchell, G.; Skinner, J.D.. Giraffe thermoregulation: a review. „Transactions of the Royal Society of South Africa: Proceedings of a Colloquium on Adaptations in Desert Fauna and Flora”. 2. 59, s. 49–57, 2004. doi:10.1080/00359190409519170. ISSN 0035-919X. 
  38. Wood, W. F.; Weldon, P. J.. The scent of theG. c. reticulata (Giraffa camelopardalis reticulata). „Biochemical Systematics and Ecology”. 10. 30, s. 913–17, 2002. doi:10.1016/S0305-1978(02)00037-6. 
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 R. E. Simmons. Necks-for-sex or competing browsers? A critique of ideas on the evolution of giraffe. „Journal of Zoology”. 1. 282, s. 6–12, 2010. doi:10.1111/j.1469-7998.2010.00711.x. 
  40. 40,0 40,1 S. J. Van Sittert. From fetus to adult – An allometric analysis of the giraffe vertebral column. „Journal of Experimental Zoology Part B Molecular and Developmental Evolution”. 6. 314B, s. 469–79, 2010. doi:10.1002/jez.b.21353. 
  41. Solounias, N.. The remarkable anatomy of the giraffe's neck. „Journal of Zoology”. 2. 247, s. 257–68, 1999. doi:10.1111/j.1469-7998.1999.tb00989.x. 
  42. 42,0 42,1 J. T. du Toit. Feeding-height stratification among African browsing ruminants. „African Journal of Ecology”. 1. 28, s. 55–62, 1990. doi:10.1111/j.1365-2028.1990.tb01136.x. 
  43. Cameron, E. Z.; du Toit, J. T.. Winning by a Neck: Tall Giraffes Avoid Competing with Shorter Browsers. „American Naturalist”. 1. 169, s. 130–35, 2007. doi:10.1086/509940. PMID 17206591. 
  44. Woolnough, A. P.; du Toit, J. T.. Vertical zonation of browse quality in tree canopies exposed to a size-structured guild of African browsing ungulates. „Oecologia”. 1. 129, s. 585–90, 2001. doi:10.1007/s004420100771. 
  45. Mitchell, G.; van Sittert, S.; Skinner, J. D.. The demography of giraffe deaths in a drought. „Transactions of the Royal Society of South Africa”. 3. 65, s. 165–68, 2010. doi:10.1080/0035919X.2010.509153. 
  46. Mitchell, G.; van Sittert, S. J.; Skinner, J. D.. Sexual selection is not the origin of long necks in giraffes. „Journal of Zoology”. 4. 278, s. 281–86, 2009. doi:10.1111/j.1469-7998.2009.00573.x. 
  47. MacClintock, D.; Mochi, U.: A natural history of giraffes. Scribner, 1973, s. 30. ISBN 0-684-13239-7.
  48. T Garland, C. M. Janis. Does metatarsal/femur ratio predict maximal running speed in cursorial mammals?. „Journal of Zoology”. 1. 229, s. 133–51, 1993. doi:10.1111/j.1469-7998.1993.tb02626.x. 
  49. Rafferty, John. P: Grazers (Britannica Guide to Predators and Prey). Britannica Educational Publishing, 2011, s. 194. ISBN 1-61530-336-7.
  50. 50,0 50,1 Tobler, I.; Schwierin, B., B. Schwierin. Behavioural sleep in the giraffe (Giraffa camelopardalis) in a zoological garden. „Journal of Sleep Research”. 1. 5, s. 21–32, 1996. doi:10.1046/j.1365-2869.1996.00010.x. PMID 8795798. 
  51. 51,0 51,1 51,2 Henderson, D. M.; Naish, D.. Predicting the buoyancy, equilibrium and potential swimming ability of giraffes by computational analysis. „Journal of Theoretical Biology”. 2. 265, s. 151–59, 2010. doi:10.1016/j.jtbi.2010.04.007. PMID 20385144. 
  52. 52,0 52,1 Darren Naish. Do Giraffes Float?. „Scientific American”. 1. 304, s. 22, 2011-01-14. ISSN 0036-8733. 
  53. 53,0 53,1 Wedel, M. J.. A monument of inefficiency: the presumed course of the recurrent laryngeal nerve in sauropod dinosaurs. „Acta Palaeontologica Polonica”. 2. 57, s. 251–56, 2012. doi:10.4202/app.2011.0019. 
  54. Harrison, D. F. N.: The Anatomy and Physiology of the Mammalian Larynx. Cambridge University Press, 1995, s. 165. ISBN 0-521-45321-6.
  55. 55,0 55,1 Skinner, J. D.; Mitchell, G.. Lung wolumins in giraffes, Giraffa camelopardalis. „Comparative Biochemistry and Physiology – Part A: Molecular & Integrative Physiology”. 1. 158, s. 72–78, 2011. doi:10.1016/j.cbpa.2010.09.003. 
  56. Mitchell, G.; van Sittert, S. J.; Skinner, J. D.. The structure and function of giraffe jugular vein valves. „South African Journal of Wildlife Research”. 2. 39, s. 175–80, 2009. doi:10.3957/056.039.0210. 
  57. Pérez, W.; Lima, M.; Clauss, M.. Gross anatomy of the intestine in the giraffe (Giraffa camelopardalis). „Anatomia, Histologia, Embryologia”. 6. 38, s. 432–35, 2009. doi:10.1111/j.1439-0264.2009.00965.x. PMID 19681830. 
  58. Cave, A. J. E.. On the liver and gall-bladder of the Giraffe. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 2. 120, s. 381–93, 1950. doi:10.1111/j.1096-3642.1950.tb00956.x. 
  59. Comparative morphology of the gallbladder and biliary tract in vertebrates: variation in structure, homology in function and gallstones. „Microscopy Research and Technique”. 6. 38, s. 571–79, 1997. <571::AID-JEMT3>3.0.CO;2-I doi:10.1002/(SICI)1097-0029(19970915)38:6<571::AID-JEMT3>3.0.CO;2-I. 
  60. Fennessy, J.: Ecology of desert-dwelling giraffe Giraffa camelopardalis angolensis in northwestern Namibia. University of Sydney, 2004.
  61. 61,0 61,1 van der Jeugd, H. P; Prins, H. H. T.. Movements and group structure of giraffe (Giraffa camelopardalis) in Lake Manyara National Park, Tanzania. „Journal of Zoology”. 1. 251, s. 15–21, 2000. doi:10.1111/j.1469-7998.2000.tb00588.x. 
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 62,5 62,6 Pratt D. M.; Anderson V. H.. Giraffe social behavior. „Journal of Natural History”. 4. 19, s. 771–81, 1985. doi:10.1080/00222938500770471. 
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 Leuthold, B. M.. Social organization and behaviour of giraffe in Tsavo East National Park. „African Journal of Ecology”. 1. 17, s. 19–34, 1979. doi:10.1111/j.1365-2028.1979.tb00453.x. 
  64. Elizabeth Von Muggenthaler. Giraffe Helmholtz resonance. „Proceedings of Meetings on Acoustics”. 19, 2013 (ang.). 
  65. 65,0 65,1 65,2 65,3 Langman, V. A.. Cow-calf relationships in giraffe (Giraffa camelopardalis giraffa). „Zeitschrift fur Tierpsychologie”. 3. 43, s. 264–86, 1977.  doi:10.1111/j.1439-0310.1977.tb00074.x
  66. Coe, M. J.. 'Necking' behavior in the giraffe. „Journal of Zoology”. 2. 151, s. 313–21, 1967. doi:10.1111/j.1469-7998.1967.tb02117.x. 
  67. Bagemihl, B.: Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity. St. Martin's Press, 1999, s. 391–93. ISBN 0-312-19239-8.
  68. Müller, D.W.; Zerbe, P; Codron, D; Clauss, M; Hatt, J.M.. A long life among ruminants: giraffids and other special cases. „Schweizer Archiv für Tierheilkunde”. 11. 153, s. 515–519, 2011. doi:10.1024/0036-7281/a000263. PMID 22045457. 
  69. Owen-Smith, N.; Mills, M. G.. Predator-prey size relationships in an African large-mammal food web. „Journal of Animal Ecology”. 1. 77, s. 173–83, 2008. doi:10.1111/j.1365-2656.2007.01314.x. PMID 18177336. 
  70. Ross, K.: Okavango: jewel of the Kalahari. Struik, 2003, s. 168. ISBN 1-86872-729-7.
  71. Greaves, N.; Clement, R.: When Hippo Was Hairy: And Other Tales from Africa. Struik, 2000, s. 86–88. ISBN 1-86872-456-5.
  72. The Dabous Giraffe rock art petrograph.
  73. Paweł Polkowski, Michał Kobusiewicz. Badania nad sztuką naskalną w Oazie Dachla (Pustynia Zachodnia, Egipt). Stanowisko 06/09. „Fontes Archaeologici Posnanienses”. 48, s. 236-248, 2012 (pol.). 
  74. C.P. Fitzgerald: Chiny. Zarys historii kultury. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974, s. 452.
  75. Ringmar, E.. Audience for a Giraffe: European Expansionism and the Quest for the Exotic. „Journal of World History”. 4. 17, s. 353–97, 2006. doi:10.1353/jwh.2006.0060. 
  76. Knappert, J: East Africa: Kenya, Tanzania & Uganda. Vikas Publishing House, 1987, s. 57. ISBN 0-7069-2822-9.
  77. Walter, M.; Fournier, A.; Menevaux, D.. Integrating shape and pattern in mammalian models in SIGGRAPH '01. „Proceedings of the 28th annual conference on Computer graphics and interactive techniques”, s. 317–26, 2001. doi:10.1145/383259.383294. 
  78. Clegg, A.. Some Aspects of Tswana Cosmology. „Botswana Notes and Records”. 18, s. 33–37, 1986. 
  79. Lord. M: Outlandish Outposts: Giraffe Manor in Kenya.