Tanzania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Zjednoczona Republika Tanzanii
Flaga Tanzanii
Herb Tanzanii
Flaga Tanzanii Herb Tanzanii
Dewiza: (sua.) Uhuru na Umoja
(Wolność i jedność)
Hymn: Mungu ibariki Afrika
(Boże błogosław Afrykę)
Położenie Tanzanii
Język urzędowy suahili, angielski de facto
Stolica Dodoma
Ustrój polityczny republika federacyjna
Głowa państwa prezydent
Jakaya Kikwete
Szef rządu premier Mizengo Pinda
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
31. na świecie
945 087 km²
6,2%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
30. na świecie
43 601 796
43,9 osób/km²
PKB (2009)
 • całkowite 
 • na osobę

22 mld USD
550 USD
Jednostka monetarna szyling tanzański (TZS)
Niepodległość od Wielka Brytania Wielkiej Brytanii
Tanganika: 9 grudnia 1961
Zanzibar: 10 grudnia 1963
Połączenie: 26 kwietnia 1964
Strefa czasowa UTC +3
Kod ISO 3166 TZ
Domena internetowa .tz
Kod samochodowy EAT
Kod samolotowy 5H
Kod telefoniczny +255
Mapa Tanzanii
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Tanzania w Wikipodróżach
Wikicytaty Zjednoczona Republika Tanzanii w Wikicytatach

Tanzania, Zjednoczona Republika Tanzanii (suahili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) – państwo we wschodniej Afryce powstałe z połączenia dawnych kolonii brytyjskich: (do I wojny światowej niemieckiej) Tanganiki oraz brytyjskiego Zanzibaru, co symbolizowała nazwa utworzona z pierwszych sylab nazw obu krajów – TAN+ZAN. W skład Tanzanii jako republiki federacyjnej weszła również wyspa Pemba położona blisko Zanzibaru.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Republika Tanzanii od 1961 roku (jako Tanganika) jest członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W wyborach powszechnych wybierany jest prezydent oraz członkowie jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego (Bunge) na pięcioletnią kadencję. Prezydent powołuje premiera rządu oraz członków swojego gabinetu spośród parlamentarzystów. W liczącym 274 miejsc parlamencie, 37 miejsc zarezerwowanych jest dla kobiet, a 5 dla członków Izby Reprezentantów Zanzibaru.

W wyborach z 14 grudnia 2005 dominującą pozycję w parlamencie zdobyła partia Chama Cha (Rewolucyjna Partia Państwowa) zdobywając 70% poparcia w wyborach do Zgromadzenia Narodowego i 80% poparcia w wyborach prezydenckich[1].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Tanzanii.

Większą część powierzchni Tanzanii zajmuje rozległy płaskowyż Unyamwezi (wys. 900–1500 m n.p.m.), rozcięty rowami tektonicznymi, należącymi do systemu Wielkich Rowów Afrykańskich. Środkową część kraju przecina z południa na północ Wielki Rów Wschodni, wzdłuż zachodniej granicy biegnie Wielki Rów Zachodni. W obrębie rowów wznoszą się wysokie masywy górskie, przeważnie wulkany: Kilimandżaro (5895 m n.p.m., najwyższy w Afryce) i Meru (4565 m n.p.m.).

W północno-zachodniej części kraju, na pograniczu tanzańsko-ugandyjsko-kenijskim, znajduje się Jezioro Wiktorii. Ma powierzchnię 68,8 tys. km², co sprawia, że jest to największe jezioro Afryki, największe tropikalne jezioro świata, drugie jezioro słodkowodne świata, trzecie pod względem powierzchni i ósme pod względem objętości na świecie. Wzdłuż zachodniej granicy z Demokratyczną Republiką Konga rozciąga się Jezioro Tanganika. Oba jeziora zaliczane są do Wielkich Jezior Afrykańskich. Największa rzeka Tanzanii to Rufidżi.

Na północy zlokalizowany jest Park Narodowy Serengeti wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

  • Położenie geograficzne: 6°S, 35°E
  • Długość granic lądowych: 3402 km

kraje sąsiedzkie: Burundi 451 km, Kenia 769 km, Malawi 475 km, Mozambik 756 km, Rwanda 217 km, Uganda 396 km, Zambia 338 km, Demokratyczna Republika Konga 473 km

  • Długość wybrzeża: 1424 km
  • Najwyższy punkt: Kilimandżaro 5895 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: Ocean Indyjski 0 m n.p.m.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia ruchu wyzwoleńczego[edytuj | edytuj kod]

Na czele tanzańskiego ruchu narodowowyzwoleńczego stanął Julius Nyerere, w 1947 roku w czasie pobytu w Ugandzie założył on Związek Dobrobytu Tanganiki, który połączył się później z Afrykańskim Stowarzyszeniem Tanganiki (założonym w 1929 roku)[2]. W 1954 roku powstał Afrykański Narodowy Związek Tanganiki[3]. W ciągu roku Afrykański Narodowy Związek Tanganiki stał się największą organizacją polityczną w kraju[4][5].

Tanganika niepodległość uzyskała w 1961 roku a jej prezydentem został Nyerere.

Historia niepodległej Tanzanii[edytuj | edytuj kod]

Tanzania jako państwo powstało w 1964 roku z połączenia Tanganiki (niepodległej od 1961 r.) i Zanzibaru (niepodległego od 1963 r.) jako Zjednoczona Republika Tanganiki i Zanzibaru, a od października 1964 roku jej oficjalną nazwą jest Zjednoczona Republika Tanzanii. Pierwszym prezydentem Tanzanii został dotychczasowy prezydent Tanganiki Julius Nyerere, a jednym z 2 wiceprezydentów – prezydent Zanzibaru, A. Karume (po jego zamordowaniu w 1972 r. – A. Jumbe). Pierwszą (tymczasową) konstytucję proklamowano w 1965 roku. Rządy w obu częściach Tanzanii są sprawowane przez jedną partię – Afrykański Narodowy Związek Tanganiki (TANU). W 1965 roku zakazano działalności opozycyjnej, a od uchwalenia konstytucji w 1977 roku jedyną legalna partią stała się Partia Rewolucji (CCM), powstała z połączenia TANU w Tanganice i Partii Afroszyrazyjskiej (ASP) na Zanzibarze.

Nyerere prowadził socjalistyczny program gospodarczy (ogłoszony w Deklaracji Aruszy), wdrożył politykę kolektywizacji rolnictwa znaną jako Ujmaa i nawiązał bliskie stosunki zarówno z Chinami, blokiem zachodnim i wschodnim. W 1967 roku przeprowadzono nacjonalizację. Wprowadzono nowoczesny system nawadniania, wody z rzek Kisangiro i Lelestutta przekierowano poprzez kanały na pola[6].

W kraju rozwijało się rolnictwo, choć przed 1974 roku uprawiano głownie herbatę i goździki. W 1974 roku prowadzono wspólny program ujamma i IDA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju) w czasie którego powstały nowe wsie, IDA finansowała projekty alternatywnych upraw i udzielania drobnym rolnikom kredytów. Dzięki programowi zmniejszono liczbę mniej dochodowych upraw herbaty kosztem zwiększenia upraw alternatywnych. na skutek reorganizacji rolnictwa rozpoczęto uprawy tytoniu, jego rentowność wyniosła 41.900.000 funtów w 1975/76. W 1976 roku, Tanzania stała się trzecim co do wielkości producentem tytoniu w Afryce[7].

Tanzania w 1977 roku wsparła zamach stanu w wynik którego obalono prezydenta Seszeli, Jamesa Manchama[8][9][10].

W 1978 roku doszło do wybuchu wojny z sąsiednią Ugandą. Konsekwencją przegranej przez Ugandę wojny był upadek reżimu jej dyktatora Idi Amina.

W lutym 1980 prezydent zapowiedział skupienie wszystkich środków na budowie socjalizmu. W miesiąc później ogłosił program „socjalizm w handlu”, zakładający tworzenie sieci sklepów spółdzielczych oraz projekt 20-letniego planu rozwoju gospodarczego na lata 1981–2000, przewidujący potrojenie PKB. Nyerere zapowiedział przejście na emeryturę po wyborach prezydenckich w 1985 roku. Nyerere został prezesem Chama Cha Mapinduzi a urząd sprawował do 1990 roku. Obecnie prezydent uznawany jest za Ojca Narodowa. Następca Nyerere, Mwinyi na konferencji poświęconej Deklaracji z Aruszy, zauważył że w czasie kadencji jego poprzednika, długość życia Tanzańczyków wzrosła do 52 lat, ograniczono śmiertelność niemowląt do 137 na tysiąc, wybudowano 2600 przychodni i 150 szpitali, wybudowano dwa uniwersytety z ponad 4500 studentami oraz zapewniono 3.700.000 dzieciom naukę w szkole podstawowej[11].

W 1992 zalegalizowano działalność opozycyjną, jednak nadal dominujące znaczenie ma partia CCM. Jednocześnie rozpoczęto liberalizację gospodarki.

7 sierpnia 1998 w Dar es Salaam doszło do zamachu bombowego na ambasadę USA.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Tanzanii Jakaya Kikwete

Tanzania podzielona jest na 26 regionów:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Tanzania to jeden z biedniejszych krajów Afryki. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca kraju wynosił 110 dolarów USA (1990 r.) Podstawą gospodarki kraju jest rolnictwo, dające ponad połowę PKB, 85% zysków z eksportu i 90% zatrudnienia. Główne uprawy to: kawa, herbata, bawełna, nanercz zachodni, agawa sizalowa (2 miejsce w produkcji światowej) i goździki (83% światowych zbiorów).

Spośród wielu bogactw naturalnych kraju wydobywa się: diamenty (70 tys. karatów, 1992), rubiny i szafiry, złoto, sól, gips, kaolin, fosforyty, rudy cyny i żelaza i węgiel kamienny. Tanzania posiada nieeksploatowane złoża rud ołowiu, kobaltu, niklu, uranu, niobu, miedzi, tytanu, wanadu oraz gazu ziemnego (na szelfie koło Dar es Salaam i Mtwary).

Spore zyski krajowi przynosi turystyka (choć mogłaby przynosić większe). To właśnie na terenie Tanzanii (a nie Kenii) znajduje się najwyższy szczyt Afryki – Kilimandżaro (od strony Kenii łatwiej się jest turystom dostać i stąd powszechne mniemanie, iż Kilimandżaro leży w Kenii) i Tanzania zamierza zwiększyć dochody z tego tytułu poprawiając infrastrukturę turystyczną (wzorem sąsiedniej Kenii). Oprócz Kilimandżaro bardzo atrakcyjny turystycznie jest rejon krateru Ngorongoro, który wchodzi w skład krajobrazowo-zwierzęcego Rezerwatu Ngorongoro (w 1979 roku wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO), jezioro Tanganika i część jeziora Wiktorii.

Inną wielką atrakcją turystyczną Tanzanii jest Park Narodowy Serengeti, który co roku odwiedza ponad 90 000 turystów z całego świata. Tanzania posiada duże, różnorodne i wciąż niewykorzystane możliwości polepszenia stanu swojej gospodarki.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Sieć kolejowa Tanzanii
Stacja kolejowa w Dar es Salaam
Kilimandżaro
Jezioro Wiktorii
Zebry w Lake Manyara National Park

Infrastruktura kolejowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kolej w Tanzanii.
  • Wszystkie linie kolejowe: 3689 km
  • Linie kolejowe o rozstawie 1000 mm : 2720 km
  • Linie kolejowe o rozstawie 1067 mm : 969 km[12]

Tanzania dysponuje rozwiniętą jak na warunki afrykańskie siecią kolejową (5 miejsce w Afryce[13]). Sieć składa się z dwóch systemów o różnych rozstawach toru. Starszym systemem jest oparta o rozstaw metrowy linia centralna łącząca Tanzanię z Kenią oraz Ugandą (prom kolejowy) i Kongiem (prom kolejowy, nie funkcjonuje) . Nowszym systemem jest oparta o rozstaw przylądkowy linia Tazara łącząca Tanzanię z Zambią i przez to całą siecią kolejową południowej Afryki. Sieci spotykają się w porcie Dar Es Salaam oraz mieście Kitadu.

Infrastruktura drogowa[edytuj | edytuj kod]

  • Wszystkie drogi: 78892 km
  • Drogi utwardzone: 4741 km
  • Drogi nieutwardzone: 74151 km[12]

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Tanzania dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[14]. Uzbrojenie sił morskich składało się w 2014 roku m.in. z 19 okrętów obrony przybrzeża, natomiast sił lądowych m.in. z: 30 czołgów, 350 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 16 zestawów artylerii holowanej[14]. Tanzańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 14 myśliwców, 11 samolotów transportowych, 7 samolotów szkolno-bojowych oraz 8 śmigłowców[14].

Wojska tanzańskie w 2014 roku liczyły 27 tys. żołnierzy zawodowych oraz 80 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) tanzańskie siły zbrojne stanowią 106. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 220 mln dolarów (USD)[14].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane można znaleźć w CIA Factbook [1]

(2012)
Liczba ludności 43 601 796
Ludność według wieku
0 – 14 lat 42% (mężczyzn 9 003 152/kobiet 8 949 061)
15 – 64 lat 55.1% (mężczyzn 11 633 721/kobiet 11 913 951)
ponad 64 lata 2.9% (mężczyzn 538,290/kobiet 708,445)
Wiek (mediana)
W całej populacji 18,7 lat
Mężczyzn 18,5 lat
Kobiet 18,9 lat
Przyrost naturalny 1,96%
Współczynnik urodzeń 31,81 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 11,92 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -0,29 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,03 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,01 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 0,98 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,75 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 65.74 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 72.42 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 58.87 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 53,14 lat
Mężczyzn 51.62 lat
Kobiet 54.7 lat
Rozrodczość 4.02 urodzin/kobietę

Struktura etniczna[15]:

Religie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Tanzanii.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[16][17]:

Zanzibar:

  • Islam – ponad 99%

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

W Tanzanii używanych jest około 100 języków, głównie z rodziny bantu. W szkolnictwie podstawowym używany jest język suahili, natomiast w szkolnictwie wyższym w powszechnym użyciu jest język angielski. W kraju znajduje się około 20 uniwersytetów:

  1. Ardhi University
  2. Dodoma University
  3. Hubert Kairuki Memorial University (HKMU)
  4. International Medical and Technological University (IMTU)
  5. Moshi University College of Cooperative and Business Studies
  6. Mount Meru University
  7. Muhimbili University of Health and Allied Sciences (MUHAS)
  8. Muslim University of Morogoro (MUM)
  9. Mzumbe University (MU)
  10. Open University of Tanzania (OUT)
  11. Ruaha University College (RUCO)
  12. St. Augustine University of Tanzania (SAUT)
  13. St. John University of Tanzania (SJUT)
  14. Sokoine University of Agriculture (SUA)
  15. State University of Zanzibar
  16. Theophile Kisanji University
  17. Tumaini University (TU)
  18. University of Bukoba
  19. University of Dar es Salaam (UDSM)
  20. Zanzibar University (ZU)
  21. Dar es salaam Institute of Technology

Przypisy

  1. Systemy polityczne współczesnego świata, Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut, wyd. ARCHE Gdańsk 2004
  2. Mwakikagile, Godfrey (2006). Tanzania Under Mwalimu Nyerere: Reflections on an African Statesman. Godfrey Mwakikagile. s. 21. ISBN 0-9802534-9-7
  3. Blumberg, Arnold (1995). Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History. Greenwood Publishing Group. s. 221–222. ISBN 0-313-28751-1.
  4. Kangsen, Muna (13 April 2007), "Happy Birthday Mwalimu", Daily News (Daily News Media Group)
  5. "Julius Nyerere". Encyclopædia Britannica's Guide to Black History. Encyclopædia Britannica Inc
  6. W.M. Adams, T. Potkanski and J.E.G. Sutton (1994). "Indigenous Farmer-Managed Irrigation in Sonjo, Tanzania". The Geographical Journal. Vol. 160. No. 1. s. 17–32. Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
  7. Donald P. Whitaker (1978). "The Economy", Tanzania: A Country Study. American University. Washington DC.
  8. Cawthra, Gavin; Du Pisani, André; Omari, Abillah H. (2007). Security and Democracy in Southern Africa. IDRC. s. 143. ISBN 1-86814-453-4.
  9. Leonard, Thomas M. (2006). Encyclopedia of the Developing World, Volume 1. Taylor & Francis. s. 1402. ISBN 0-415-97662-6.
  10. Military power and politics in black Africa. Simon Baynham. s. 181
  11. Norman Lowe Mastering Modern World History
  12. 12,0 12,1 CIA - The World Factbook
  13. CIA - The World Factbook
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Tanzania (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-10].
  15. Joshua Project "Tanzania – People Groups"
  16. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-10].
  17. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-10].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]