Agatis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Agatis
Agatis nowozelandzki
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klad nagonasienne
Rząd araukariowce
Rodzina araukariowate
Rodzaj agatis
Nazwa systematyczna
Agathis Salisb.
Trans. Linn. Soc. London 8: 311 (1807)[2]
Typ nomenklatoryczny
A. loranthifolia Salisb. (=A. dammara (Lamb.) Rich. & A.Rich.[2]
Synonimy
  • Dammara Link
  • Salisburyodendron A.V.Bobrov & Melikian[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Agatis, soplica, damara (Agathis) – rodzaj drzew nagonasiennych z rodziny araukariowatych obejmujący 22 żyjące gatunki[3]. Obecnie przedstawiciele należących do rodzaju gatunków występują na obszarze od południowej części Półwyspu Indochińskiego i Filipin po północno-wschodnią Australię, Nową Kaledonię i Nową Zelandię[4]; skamieniałości odkryte w Argentynie dowodzą, że w eocenie przedstawiciele rodzaju występowali również w Ameryce Południowej[5]. Wiele gatunków ma bardzo ograniczony zasięg, najszerzej rozpowszechniony jest agatis damara. Wobec ich ogólnego podobieństwa i wewnątrzgatunkowej, a nawet osobniczej zmienności morfologicznej, dysjunkcje między zasięgami ułatwiają klasyfikowanie roślin tego rodzaju do gatunków[6]. Są to na ogół drzewa wysokie, wieczniezielone, dwupienne[4]. Po uszkodzeniu ich pnia wypływa mleczna żywica[7]. Drzewa te cenione są właśnie jako źródło wysokogatunkowych żywic i dobrej jakości drewna[8].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Agatis damara
Pokrój 
Zimozielone, wysokie drzewa o kolumnowych pniach. Młode drzewa mają koronę stożkowatą, z wiekiem pień w dole oczyszcza się, jest mało zbieżysty i zwieńczony jest kulistą koroną[6]. Kora jest gruba i łuskowata. Pąki są kuliste z kilkoma zachodzącymi na siebie i ściśle przylegającymi łuskami. Pędy boczne rosną poziomo, na młodych drzewach wyrastają często w regularnych okółkach. Po odpadnięciu pozostawiają koliste, nieco zagłębione blizny na pniu[8]. Grubsze konary wznoszą się ku górze[6].
Liście 
Liścienie w liczbie 2. Liście dojrzałe na głównym pędzie wyrastają spiralnie, na pędach bocznych są naprzeciw- lub skrętoległe. Mają kształt owalny, osiągają do 15 cm długości i 5 cm szerokości, osadzone są na wyraźnym ogonku. Kształty i rozmiary liści są bardzo zmienne nie tylko na tym samym drzewie, ale nawet na tej samej gałęzi. Liście są sztywne, grube, skórzaste i trwałe – utrzymują się na pędach nawet przez 20 lat. Blaszka liściowa jest gęsto użyłkowana, od spodu często sinozielona. Młode liście są czerwono nabiegłe, z czasem stają się ciemnozielone. Po odpadnięciu pozostawiają szorstkie blizny[8][7].
Kwiaty 
Rozdzielnopłciowe, kwiaty męskie i żeńskie rozmieszczone są zwykle na różnych roślinach (dwupienność). Kwiatostany męskie (mikrostrobile) są sztywne, cylindryczne lub kuliste i wsparte są u nasady przez koliste, płonne łuski nasienne. Kwiatostany żeńskie (makrostrobile) rozwijają się na końcach pędów, są kuliste lub owalne i tworzone są przez bardzo liczne, spłaszczone, szerokie łuski nasienne bez łusek wspierających[7]. Osiągają do 15 cm średnicy[4]. Na łuskach znajdują się pojedyncze zalążki. Szyszki dojrzewają w ciągu dwóch lat[7].
Nasiona
Pojedyncze na łuskach nasiennych, wyposażone w dwa skrzydełka nierównej wielkości[7].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Drzewa z tego rodzaju, z wyjątkiem agatisa nowozelandzkiego, rosną w tropikach. Występują w wilgotnych lasach równikowych oraz w częściowo zimozielonych lasach monsunowych na obszarach, gdzie pora sucha nie przekracza kilku miesięcy. Spotykane są na różnych siedliskach na terenach nadmorskich oraz w górach do wysokości około 2500 m n.p.m. Często występują nielicznie w drzewostanie, choć bywa także, że tworzą czyste drzewostany lub mają w nich znaczący udział[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Agathis to jeden z trzech współczesnych rodzajów z rodziny araukariowatych (Araucariaceae). Ze względu na duże podobieństwo roślin w obrębie rodzaju, zmienność cech morfologicznych liści i nietrwałość szyszek żeńskich, które rozpadają się podczas suszenia, klasyfikacja taksonów w obrębie rodzaju jest bardzo kłopotliwa i opiera się na analizach budowy męskich organów generatywnych i kutykuli[6][9]. W przeszłości problemy taksonomiczne dotyczyły zwłaszcza taksonów raz wyodrębnianych, kiedy indziej łączonych, a reprezentujących najbardziej zmienny i najszerzej rozpowszechniony gatunek – Agathis dammara. Rodzaj dzielony był na 3, 4, 5 sekcje, ale żadna z tych klasyfikacji nie zyskała szerszego uznania. Badania molekularne DNA plastydowego wskazały na wyraźną odrębność grupy (kladu) gatunków nowokaledońskich (A. corbassonii, A. lanceolata, A. montana, A. moorei i A. ovata). Z powodu licznych cech wspólnych łączone w grupę dammara są takie gatunki jak A. borneensis, A. dammara, A. endertii, A. flavescens i A. philippinensis (bywają one wszystkie zresztą w niektórych ujęciach łączone w jeden gatunek Agathis dammara sensu lato[6].

W obrębie rodzaju wyróżnia się 22 gatunki[3]:

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa naukowa rodzaju Agathis zaczerpnięta została z języka greckiego, gdzie słowo to oznacza kłębek nici. Określenie to nawiązuje do kulistego kształtu szyszek z gęsto ścieśnionymi łuskami nasiennymi[6]. Dawniej drzewa tego rodzaju znane były w języku polskim jako przerosna, soplica i damara[10]. Współcześnie preferowaną nazwą w publikacjach słownikowych jest agatis[4][11].

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na ograniczone areały występowania i intensywna eksploatację z powodu poszukiwanego i wysoko cenionego drewna, wiele gatunków tego rodzaju uznawanych jest za zagrożone[6]. Na liście zagrożonych roślin iglastych znajduje się 18 gatunków z rodzaju Agathis. Żaden z nich nie ma jednak najwyższych kategorii zagrożenia (brak wymierających i krytycznie zagrożonych). Jako narażone (VU – vulnerable) określane są: A. corbassonii, A. dammara, A. flavescens, A. kinabaluensis, A. lenticula, A. moorei, A. orbicula, A. philippensis i A. silbae. Do gatunków niższego ryzyka, ale bliskich zagrożenia (LRnt) należą: A. atropurpurea, A. endertii, A. macrophylla, A. spathulata[12].

Kopacze podczas poszukiwań kopalnych żywic kauri w 1908

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Drzewa dostarczają cenionego drewna i żywic zwanych kopal. Drewno jest jasne, barwy słomkowej lub żółtobrązowej[6], łatwe w obróbce i o wszechstronnym zastosowaniu[8]. Żywice kopal kauri pozyskuje się z agatisa nowozelandzkiego, a kopal bindang (zwane też manilskim lub wschodnioindyjskim) z agatisa damara[11]. Żywica wypływa z kory po jej uszkodzeniu i gromadzi się na pniu, na konarach lub u podstawy drzew. Wielkie ilości kopalnych żywic pozyskiwano także wykopując je z gruntu na głębokości do 3 m[8]. Zanim żywice zostały zastąpione w znacznym stopniu przez syntetyczne substytuty pozyskiwano ich do 20 tys. ton rocznie, ze szczytem produkcji między latami 20. i 40. XX wieku[6]. Były poszukiwanym surowcem do wyrobu werniksu i linoleum[8].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Sadzonki Agathis lancoelata

Ze względu na wymagania klimatyczne rośliny tego rodzaju nie są uprawiane poza strefą tropikalną. Jedynie agatis nowozelandzki sporadycznie bywa uprawiany w Europie w miejscach o najbardziej łagodnym klimacie (najdalej na północ w Irlandii)[13]. Agatisy rozmnażane są za pomocą nasion, ale tworzą też odrosty z nasady drzew rosnących lub powalonych, które z powodzeniem mogą być używane jako sadzonki. Można też ukorzeniać sadzonki pędowe pozyskiwane z prosto w górę rosnących pędów[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P. F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website - Seed Plant Evolution. 2001–.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Christenhusz, M.J.M., J.L. Reveal, A. Farjon, M.F. Gardner, R.R. Mill, and M.W. Chase (2011). A new classification and linear sequence of extant gymnosperms. Phytotaxa 19: 55-70.
  3. 3,0 3,1 Agathis (ang.). W: The Plant List [on-line]. The Kew Gardens. [dostęp 2011-10-27].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  5. Peter Wilf, Ignacio H. Escapa, N. Rubén Cúneo, Robert M. Kooyman, Kirk R. Johnson i Ari Iglesias. First South American Agathis (Araucariaceae), Eocene of Patagonia. „American Journal of Botany”. 101 (1), s. 156–179, 2014. doi:10.3732/ajb.1300327 (ang.). 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 6,9 Christopher J. Earle: Agathis (ang.). W: The Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2011-10-28].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 John Silba: Encyclopedia coniferae. Corvallis, Oregon, USA: Harold N. Moldenkeand, Alma L. Moldenke, 1986, s. 31, seria: Phytologia Memoirs.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 W. Dallimore, A. Bruce Jackson: A Handbook of Coniferae including Ginkgoaceae. London: Edward Arnold & Co., 1931, s. 138–139.
  9. Timothy Waters: Systematics of Agathis (ang.). [dostęp 2011-10-28].
  10. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 130. (pol.)
  11. 11,0 11,1 Agatis (pol.). W: Encyklopedia PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN. [dostęp 2011-10-28].
  12. Aljos Farjon, Christopher Nigel: Conifers: status survey and conservation action plan. IUCN, 1999, s. 12. ISBN 2-8317-0465-0.
  13. Alan F. Mitchell: Conifers in the British Isles. London: Her Majesty's Stationery Office, 1975, s. 50, seria: Forestry Commision Booklet No. 33.