Babkowate (rośliny)

Babkowate
Babka średnia
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	Euphyllophyta
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	astrowe
Rząd	jasnotowce
Rodzina	babkowate
Nazwa systematyczna
Plantaginaceae Juss. Gen.Pl.:89, 1789
Zdjęcia i grafiki w Commons

Babkowate (Plantaginaceae Juss.) – rodzina roślin należących do rzędu jasnotowców (Lamiales Bromhead). Rodzajem typowym jest babka Plantago. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych okrytonasiennych (np. w systemie Cronquista z 1981) była to jedyna rodzina w obrębie rzędu Plantaginales obejmująca jedynie trzy rodzaje: babka (Plantago), brzeżyca (Littorella) oraz Bougueria. Późniejsze liczne prace filogenetyczne, podsumowane przez członków Angiosperm Phylogeny Group (APG), wykazały, że takson powinien znaleźć się w obrębie rzędu jasnotowców (Lamiales). Co istotne, okazało się, że babkowate w dawnym wąskim ujęciu (Plantaginaceae sensu stricto) są zagnieżdżone w obrębie linii rozwojowych kilkudziesięciu rodzajów dawniej zaliczanych do rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae), przy czym w liczbie tej nie znalazł się rodzaj typowy dla tej rodziny – trędownik (Scrophularia). Chociaż nazwa Veronicaceae (1782) jest najstarszą zastosowaną dla takiej grupy, to właśnie Plantaginaceae (1789) zostały uznane za właściwą zgodnie z zasadami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej i ta nazwa też została użyta w kolejnych systemach publikowanych przez APG, w tym w ostatnim systemie APG III z 2009 r.

Babkowate w szerokim sensie (Plantaginaceae sensu lato) są rodziną bardzo zróżnicowaną i kosmopolityczną, choć najliczniej reprezentowaną w strefie klimatu umiarkowanego. Do rodziny tej należą rośliny zielne (w tym rośliny wodne) i krzewy. Zróżnicowanie utrudnia opisanie cech charakterystycznych. Cechami wyróżniającymi ją od innych przedstawicieli jasnotowców są niepodzielone poprzecznie główki włosków gruczołowych oraz podzielone torebki.

Grupa kilkunastu rodzajów z lindernią (Lindernia) wyodrębnione zostały w 2007 roku jako odrębna rodzina linderniowatych (Linderniaceae), co zostało uwzględnione w systemie APG III z 2009. Niektórzy autorzy sugerują także konieczność wyłączenia w randze osobnej rodziny grupy Gratiolaceae (m.in. z rodzajami konitrut Gratiola i limnofila Limnophila).

Charakterystyka

Pokrój 

Roczne lub wieloletnie rośliny zielne lub krzewy.

Liście

Skrętoległe (też w przyziemnych rozetach) lub naprzeciwległe, o blaszce pojedynczej lub złożonej.

Kwiaty

Zróżnicowane u różnych przedstawicieli. U niektórych 4-krotne, u innych 5-8-krotne, często o symetrii grzbiecistej. U wielu przedstawicieli kwiaty są bardzo uproszczone np. u roślin wiatropylnych takich jak babki) lub wodnych jak przęstki i rzęśl.

Owoce

Torebka.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Jedna z rodzin jasnotowców reprezentujących grupę astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych:

jasnotowce

Plocospermataceae Carlemanniaceae oliwkowate Oleaceae Tetrachondraceae Calceolariaceae Peltanthera ostrojowate Gesneriaceae babkowate Plantaginaceae trędownikowate Scrophulariaceae Stilbaceae jasnotowate Lamiaceae paulowniowate Paulowniaceae Phrymaceae zarazowate Orobanchaceae Thomandersiaceae werbenowate Verbenaceae połapkowate, sezamowate Pedaliaceae Martyniaceae linderniowate Linderniaceae bignoniowate Bignoniaceae Schlegeliaceae akantowate Acanthaceae Byblidaceae pływaczowate Lentibulariaceae

Podział rodziny według GRIN (w ujęciu odpowiadającym systemowi APG III)

Plemię Angelonieae:

• rodzaj: Angelonia Humb. & Bonpl.
• rodzaj: Basistemon Turcz.
• rodzaj: Melosperma Benth.
• rodzaj: Monopera Barringer
• rodzaj: Monttea Gay
• rodzaj: Ourisia Comm. ex Juss.

Plemię Antirrhineae:

rodzaj: Acanthorrhinum Rothm. rodzaj: Albraunia Speta rodzaj: Anarrhinum Desf. rodzaj: Antirrhinum L. – wyżlin rodzaj: Asarina Mill. – azaryna rodzaj: Chaenorhinum (DC.) Rchb. – lniczka rodzaj: Cymbalaria Hill – cymbalaria rodzaj: Epixiphium (Engelm. ex A. Gray) Munz rodzaj: Galvezia Dombey ex Juss. rodzaj: Gambelia Nutt. rodzaj: Holmgrenanthe Elisens rodzaj: Holzneria Speta rodzaj: Howelliella Rothm. rodzaj: Kickxia Dumort. – kiksja

rodzaj: Lafuentea Lag. rodzaj: Linaria Mill. – lnica rodzaj: Lophospermum D. Don rodzaj: Mabrya Elisens rodzaj: Maurandella (A. Gray) Rothm. rodzaj: Maurandya Ortega rodzaj: Misopates Raf. rodzaj: Mohavea A. Gray rodzaj: Neogaerrhinum Rothm. rodzaj: Nuttallanthus D. A. Sutton rodzaj: Pseudomisopates Güemes rodzaj: Pseudorontium (A. Gray) Rothm. rodzaj: Rhodochiton Zucc. ex Otto & A. Dietr. rodzaj: Schweinfurthia A. Braun

Plemię Callitricheae:

• rodzaj: Callitriche L. – rzęśl
• rodzaj: Hippuris L. – przęstka

Plemię Cheloneae:

• rodzaj: Brookea Benth.
• rodzaj: Chelone L.
• rodzaj: Chionophila Benth.
• rodzaj: Collinsia Nutt.
• rodzaj: Keckiella Straw
• rodzaj: Nothochelone (A. Gray) Straw
• rodzaj: Penstemon Schmidel – panstemon
• rodzaj: Tonella Nutt. ex A. Gray
• rodzaj: Uroskinnera Lindl.

Plemię Digitalideae:

• rodzaj: Digitalis L. – naparstnica
• rodzaj: Erinus L. – erynus
• rodzaj: Isoplexis (Lindl.) Loudon

Plemię Globularieae:

• rodzaj: Campylanthus Roth
• rodzaj: Globularia L. – kulnik
• rodzaj: Poskea Vatke

Plemię Gratioleae:

rodzaj: Achetaria Cham. & Schltdl. rodzaj: Adenosma R. Br. rodzaj: Bacopa Aubl. – bakopa rodzaj: Benjaminia Mart. ex Benj. rodzaj: Boelckea Rossow rodzaj: Capraria L. rodzaj: Cheilophyllum Pennell ex Britton rodzaj: Conobea Aubl. rodzaj: Darcya B. L. Turner & C. C. Cowan rodzaj: Deinostema T. Yamaz. rodzaj: Dizygostemon (Benth.) Radlk. ex Wettst. rodzaj: Dopatrium Buch.-Ham. ex Benth. rodzaj: Fonkia Phil. rodzaj: Geochorda Cham. & Schltdl. rodzaj: Gratiola L. – konitrut

rodzaj: Hydranthelium Kunth rodzaj: Hydrotriche Zucc. rodzaj: Ildefonsia Gardner rodzaj: Leucospora Nutt. rodzaj: Limnophila R. Br. – limnofila rodzaj: Maeviella Rossow rodzaj: Mecardonia Ruiz & Pav. rodzaj: Otacanthus Lindl. rodzaj: Philcoxia P. Taylor & V. C. Souza rodzaj: Schistophragma Benth. ex Endl. rodzaj: Schizosepala G. M. Barroso rodzaj: Scoparia L. rodzaj: Stemodia L. rodzaj: Tetraulacium Turcz.

Plemię Hemiphragmeae:

• rodzaj: Hemiphragma Wall.

Plemię Plantagineae:

• rodzaj: Aragoa Kunth
• rodzaj: Littorella P. J. Bergius – brzeżyca
• rodzaj: Plantago L. – babka

Plemię Sipthorpieae:

• rodzaj: Ellisiophyllum Maxim.
• rodzaj: Sibthorpia L.

Plemię Veroniceae:

• rodzaj: Besseya Rydb.
• rodzaj: Chionohebe B. G. Briggs & Ehrend.
• rodzaj: Detzneria Schltr. ex Diels
• rodzaj: Hebe Comm. ex Juss. – hebe
• rodzaj: Kashmiria D. Y. Hong
• rodzaj: Lagotis Gaertn.
• rodzaj: Neopicrorhiza D. Y. Hong
• rodzaj: Paederota L. – pedorota
• rodzaj: Parahebe W. R. B. Oliv.
• rodzaj: Picrorhiza Royle ex Benth.
• rodzaj: Scrofella Maxim.
• rodzaj: Synthyris Benth.
• rodzaj: Veronica L. – przetacznik
• rodzaj: Veronicastrum Heist. ex Fabr. – przetacznikowiec
• rodzaj: Wulfenia Jacq. – wulfenia
• rodzaj: Wulfeniopsis D. Y. Hong

Pozycja rodziny w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takht., rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), rodzina babkowate (Plantaginaceae Juss.).

W ujęciu Reveala do rodziny zaliczane były tylko:

• rodzaj: Bougueria Decne. – takson monotypowy z gatunkiem – Bougueria nubicola Decne (wg GRIN gatunek włączany do rodzaju babka Plantago)
• rodzaj: Littorella P.J. Bergius – brzeżyca, w Polsce występuje jeden gatunek
• rodzaj: Plantago L. – babka, w Polsce występuje kilka gatunków