Jasnotowate

Jasnotowate
Jasnota biała
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	Euphyllophyta
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	astrowe
Rząd	jasnotowce
Rodzina	jasnotowate
Nazwa systematyczna
Lamiaceae Lindl. Intr. Nat. Syst. Bot., ed. 2: 275. Jul 1836
Synonimy
nom. alt.: Labiatae Juss.
Systematyka w Wikispecies
Zdjęcia i grafiki w Commons

Diagram kwiatowy jasnoty

Jasnotowate, wargowe (Lamiaceae Lindl., Labiatae Juss.) – rodzina roślin z rzędu jasnotowców (Lamiales Bromhead). Należy do niej ponad 7,1 tysiąca gatunków reprezentujących 236 rodzajów. Występują na całym świecie z wyjątkiem okolic okołobiegunowych.

Morfologia

Pokrój

Byliny, krzewy i pnącza, rzadko drzewa.

Łodyga

Zwykle 4-kanciasta, krawędzie są wzmocnione pasmami zwarcicy (kolenchymy).

Liście

Ulistnienie nakrzyżległe, liście gruczołowato owłosione, aromatyczne.

Kwiaty

Mniej więcej wyraźnie grzbieciste lub prawie promieniste. Kielich zrosłodziałkowy, dwuwargowy lub promienisty, 5-ząbkowy. Korona 2-wargowa, warga górna 2-dzielna, powstała ze zrośnięcia 2 płatków; warga dolna 3-dzielna, powstała przez zrost 3 płatków; niekiedy tylko 1 warga – dolna jest dobrze wykształcona. 4 pręciki, nierównej długości, dwusilne (wyjątkowo u szałwii i rozmarynu występują tylko 2 pręciki). Słupek zwykle 2-krotny, zalążnia złożona z 2 owocolistków, już w czasie kwitnienia głęboko przedzielona fałszywą przegrodą na 4 guzki, w środku których osadzona jest szyjka słupka o 2-dzielnym znamieniu. U podstawy zalążni znajduje się pierścieniowaty miodnik. Kwiatostany w postaci wierzchotek dwudzielnych lub skrętek podwójnych, często zebrane w kłosowate lub w główkowate skupienia.

Owoc

Czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na cztery pojedyncze rozłupki.

Zastosowanie

Wiele gatunków z tej rodziny zawiera wonne olejki eteryczne, które znalazły zastosowanie w medycynie, kosmetyce, a nawet kuchni.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Jedna z rodzin jasnotowców reprezentujących grupę astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych:

jasnotowce

Plocospermataceae Carlemanniaceae oliwkowate Oleaceae Tetrachondraceae Calceolariaceae Peltanthera ostrojowate Gesneriaceae babkowate Plantaginaceae trędownikowate Scrophulariaceae Stilbaceae jasnotowate Lamiaceae paulowniowate Paulowniaceae Phrymaceae zarazowate Orobanchaceae Thomandersiaceae werbenowate Verbenaceae połapkowate, sezamowate Pedaliaceae Martyniaceae linderniowate Linderniaceae bignoniowate Bignoniaceae Schlegeliaceae akantowate Acanthaceae Byblidaceae pływaczowate Lentibulariaceae

Podział rodziny według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Do rodziny zalicza się 236 rodzajów z 7173 gatunkami zebranymi w 7–9 podrodzin.

Rodzaje występujące naturalnie i uprawiane w Polsce

bazylia (Ocimum) L. bluszczyk (Glechoma L.) bukwica (Betonica L.) czyścica (Acinos Mill.) czyściec (Stachys L.) dąbrówka (Ajuga L.) głowienka (Prunella L.) gojnik (Sideritis L.) hyzop (Hyssopus L.) jasnota (Lamium L.) syn. gajowiec (Galeobdolon Adans.) kalaminta (Calamintha Mill.) karbieniec (Lycopus L.) klinopodium (Clinopodium L.) kocimiętka (Nepeta L.) lawenda (Lavandula L.) lebiodka (Origanum L.) macierzanka (Thymus L.)

marzymięta (Elsholtzia Willd.) melisa (Melissa L.) mierznica (Ballota L.) mięta (Mentha L.) miodownik (Melittis L.) modratka (Amethystea L.) odętka (Physostegia Benth.) ożanka (Teucrium L.) poziewnik (Galeopsis L.) pszczelnik (Dracocephalum L.) pysznogłówka (Monarda) L. serdecznik (Leonurus L.) szałwia (Salvia L.) szanta (Marrubium L.) szczeciogon (Chaiturus Ehrh. ex Willd) tarczyca (Scutellaria L.)

Pozostałe rodzaje wg Crescent Bloom

Acanthomintha (A.Gray) A.Gray Achyrospermum Blume Acrocephalus Benth. Acrotome Benth. ex Endl. Acrymia Prain Aegiphila Jacq. Aeollanthus Mart. ex Spreng. Agastache Gronov. – kłosowiec Ajugoides Makino Alajja Ikonn. Alvesia Welw. Amaracus Gled. Anisochilus Wall. ex Benth. Anisomeles R.Br. Asterohyptis Epling Basilicum Moench Becium Lindl. Benguellia G.Taylor Blephilia Raf. Bostrychanthera Benth. Bovonia Chiov. Brazoria Engelm. & A.Gray Bystropogon L'Her. Callicarpa L. Capitanopsis S.Moore Capitanya Schweinf. ex Gurke Caryopteris Bunge Catoferia (Benth.) Benth. Catopheria Cedronella Moench Ceratanthus F.Muell. ex G.Taylor Chamaesphacos Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey. Chaunostoma Donn.Sm. Chelonopsis Miq. Chloanthes R. Br. Cleonia L. Clerodendrum L. Colebrookea Sm. Collinsonia L. Colquhounia Wall. Comanthosphace S.Moore Conradina A.Gray Coridothymus Rchb.f. Craniotome Rchb. Cuminia Colla Cunila L. Cyclotrichium (Boiss.) Manden. & Scheng. Cymaria Benth. Dauphinea Hedge Dicerandra Benth. Dorystaechas Boiss. & Heldr. ex Benth. Drepanocaryum Pojark. Dysophylla Blume Endostemon N.E.Br. Englerastrum Briq. Eremostachys Bunge Eriope Kunth ex Benth. Eriophyton Benth. Eriopidion Harley Eriothymus (Benth.) Rchb. Erythrochlamys Gurke Euhesperida Brullo & Furnari Eurysolen Prain Fuerstia T.C.E.Fr. Gardoquia Ruiz & Pav. Geniosporum Wall. ex Benth.

Glechon Spreng. Gomphostemma Wall. ex Benth. Gontscharovia Boriss. Hanceola Kudo Haplostachys (A.Gray) W.F.Hillebr. Haumaniastrum P.A.Duvign. & Plancke Hedeoma Pers. Hemiandra R.Br. Hemigenia R.Br. Hemizygia (Benth.) Briq. Hesperozygis Epling Heterolamium C.Y.Wu Hoehnea Epling Holocheila (Kudo) S.Chow Holostylon Robyns & Lebrun Horminum L. Hoslundia Vahl Hymenocrater Fisch. & C.A.Mey. Hypenia (Mart. ex Benth.) Harley Hypogomphia Bunge Hyptidendron Harley Hyptis Jacq. Isodictyophorus Briq. Isodon (Schrad. ex Benth.) Spach Isoleucas O.Schwartz Keiskea Miq. Kudrjaschevia Pojark. Kurzamra Kuntze Lagochilus Bunge Lallemantia Fisch. & C.A.Mey. – lalemancja Leocus A.Chev. Leonotis (Pers.) R.Br. Lepechinia Willd. Leucas R.Br. Leucosceptrum Sm. Limniboza R.E.Fr. Lophanthus Adans. Loxocalyx Hemsl. Macbridea Elliott ex Nutt. Marmoritis Benth. Marsypianthes Mart. ex Benth. Meehania Britton Meriandra Benth. Mesona Blume Metastachydium Airy Shaw ex C.Y.Wu & H.W.Li Microcorys R.Br. Micromeria Benth. Microtoena Prain Minthostachys (Benth.) Spach Moluccella L. – dzwonki Monardella Benth. Monochilus Fisch. & C.A. Mey. Mosla (Benth.) Buch.-Ham. ex Maxim. Neoeplingia Ramam., Hiriart & Medrano Neohyptis J.K.Morton Nosema Prain Notochaete Benth. Octomeron Robyns Ombrocharis Hand.-Mazz. Orthosiphon Benth. Otostegia Benth. Oxera Labill. Panzerina Sojak Paralamium Dunn Paraphlomis Prain Peltodon Pohl

Pentapleura Hand.-Mazz. Perilla L. – pachnotka Perillula Maxim. Perilomia Kunth Perovskia Kar. - perowskia Perrierastrum Guillaumin Phlomidoschema (Benth.) Vved. Phlomis L. – żeleźniak Phyllostegia Benth. Physopsis Turcz. Piloblephis Raf. Pitardia Batt. ex Pit. Platostoma P.Beauv. Plectranthus L'Hér. Pogogyne Benth. Pogostemon Desf. – paczula Poliomintha A.Gray Prasium L. Prostanthera Labill. – kleszan Pseuderemostachys Popov Pseudochamaesphacos Parsa Pulegium Mill. Puntia Hedge Pycnanthemum Michx. Pycnostachys Hook. Rabdosiella Codd Renschia Vatke Rhabdocaulon (Benth.) Epling Rhaphiodon Schauer Rhododon Epling Rosmarinus L. – rozmaryn Rostrinucula Kudo Roylea Wall. ex Benth. Rubiteucris Kudo Sabaudia Buscal. & Muschl. Saccocalyx Coss. & Durieu Salazaria Torr. Satureja L. – cząber Schizonepeta (Benth.) Briq. Siphonanthus L. Solenostemon Thonn. Stachydeoma Small Stachyopsis Popov & Vved. Stenogyne Benth. Sulaimania Hedge & Rech.f. Suzukia Kudo Symphorema Roxb. Symphostemon Hiern Synandra Nutt. Syncolostemon E.Mey. Tectona L.f. – teczyna Tetraclea A.Gray Tetradenia Benth. Thorncroftia N.E.Br. Thuspeinanta T.Durand Thymbra L. Tinnea Kotschy & Peyr. Trichostema L. Vitex L. Wenchengia C.Y.Wu & S.Chow Westringia Sm. Wiedemannia Fisch. & C.A.Mey. Wrixonia F.Muell. Zataria Boiss. Zhumeria Rech.f. & Wendelbo Ziziphora L.

Do rodziny łącznie należy 228 rodzajów.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takhtajan, rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Lamiineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jasnotowate (Lamiaceae Lindl.).

Pozycja w systemie Takhtajana (1997)

Gromada okrytonasienne, klasa Magnoliopsida, podklasa jasnotowe (Lamiidae), nadrząd Lamianae, rząd jasnotowce (Lamiales), rodzina jasnotowate (Lamiaceae).

Pozycja w systemie Cronquista (1981)

Gromada okrytonasienne, klasa Magnoliopsida, podklasa Asteridae, rząd jasnotowce (Lamiales), rodzina jasnotowate (Lamiaceae).