Czynnik rakotwórczy
Czynnik rakotwórczy, czynnik onkogenny, karcynogen, kancerogen – czynnik, który powodując mutację materiału genetycznego, przyczynia się do rozwoju choroby nowotworowej.
Spis treści |
Podział [edytuj]
Karcynogeny fizyczne [edytuj]
Karcynogeny chemiczne [edytuj]
- arsen (→ rak wątroby i oskrzeli),
- azbest (→ rak oskrzeli i śródbłoniak),
- aminy aromatyczne (→ rak pęcherza),
- benzen (→ białaczki),
- nikiel (→ rak oskrzeli i zatok przynosowych),
- chlorek winylu (→ rak wątrobowokomórkowy),
- alkohol (→ rak jamy ustnej, przełyku i krtani),
- alkilowane cytostatyki (→ białaczki),
- stilbestrol - DES (→ gruczolak wątroby, rak pochwy),
- oxymetholon - syntetyczny androgen (→ rak wątroby),
- thorotrast - kontrast do analizy rentgenowskiej (→ naczyniomięsak),
- związki powstające w czasie niepełnego spalenia (niekoniecznie papierosów), wskutek zbyt małej ilości tlenu:
- wolne rodniki
- związki aromatyczne: substancje smoliste (w tym węglowodory aromatyczne – antraceny, benzopiren), aminy aromatyczne, nitrozaminy
- dioksyny
- aflatoksyna – wytwarzana przez pleśń z rodzaju Aspergillus
Karcynogeny biologiczne [edytuj]
Zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory, nie wynikające z ingerencji w materiał genetyczny jest związane z takimi patogenami jak:
- HIV – sam nie jest wirusem onkogennym, ale zwiększa ryzyka wystąpienia różnych nowotworów z powodu obniżenia odporności organizmu, który słabiej zwalcza komórki nowotworowe, a także w związku z transaktywacją innych, onkogennych wirusów (HPV i Epsteina-Barr)
- Schistosoma haematobium – zwiększone ryzyko raka pęcherza moczowego (ze względu na zwiększoną proliferację nabłonka urotelialnego)
- Helicobacter pylori – prawdopodobnie (niepotwierdzone) zwiększone ryzyko chłoniaka żołądka z komórek B, a także raka żołądka
Wirusy onkogenne [edytuj]
- HHV-8 – herpeswirus 8 – mięsak Kaposiego[1][2][3]
- HPV – Ludzki wirus brodawczaka – rak szyjki macicy, rak sromu, rak prącia
- HBV, HCV – Wirus zapalenia wątroby typu B i C – rak wątrobowokomórkowy
- EBV – Wirus Epsteina-Barr – ziarnica złośliwa (prawdopodobnie), rak jamy nosowo-gardłowej, chłoniak Burkitta, niektóre rzadkie postacie chłoniaków
- HTLV-I i HTLV-II – ostra białaczka z limfocytów T
Spożycie alkoholu [edytuj]
Spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia różnych rodzajów raka, ale mechanizm, przez jaki etanol miałby zwiększać to prawdopodobieństwo, nie jest znany. Jednym z mechanizmów może być zwiększenie proliferacji komórek wskutek uszkodzenia nabłonka.
W 2005 roku wykazano na modelach eksperymentalnych, że pod wpływem etanolu dochodzi w nowotworach do zwiększenia produkcji śródbłonkowego czynnika wzrostu naczyń (VEGF) oraz czynnika angiogennego[4], co wskazuje dodatkowy mechanizm przyczyniający się do lepszego wzrostu nowotworów.
W Polsce obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 września 2005 roku w sprawie wykazu substancji niebezpiecznych wraz z ich klasyfikacją i oznakowaniem[5].
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ YQ. Huang, JJ. Li, WG. Zhang, D. Feiner i inni. Transcription of human herpesvirus-like agent (HHV-8) in Kaposi's sarcoma.. „J Clin Invest”. 97 (12), s. 2803-6, Jun 1996. doi:10.1172/JCI118735. PMID 8675691.
- ↑ MM. Kennedy, SB. Lucas, RR. Jones, DD. Howells i inni. HHV8 and Kaposi's sarcoma: a time cohort study.. „Mol Pathol”. 50 (2), s. 96-100, Apr 1997. PMID 9231158.
- ↑ D. Rimar, Y. Rimar, Y. Keynan. Human herpesvirus-8: beyond Kaposi's .. „Isr Med Assoc J”. 8 (7), s. 489-93, Jul 2006. PMID 16889165.
- ↑ JW. Gu, AP. Bailey, A. Sartin, I. Makey i inni. Ethanol stimulates tumor progression and expression of vascular endothelial growth factor in chick embryos.. „Cancer”. 103 (2), s. 422-31, Jan 2005. doi:10.1002/cncr.20781. PMID 15597382.
- ↑ Rozpozrządzenie ministra zdrowia z dnia 28 września 2005 r. w sprawie wykazu substancji niebezpiecznych wraz z ich klasyfikacją i oznakowaniem (pol.). W: Dziennik Ustaw z 2005 r. Nr 201 poz. 1674 [on-line]. abc.com.pl. [dostęp 2009-12-04].
