Iwan Szpontak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Iwan Szpontak, ps. Zalizniak, Łemisz, Dubrownyk, 25 (ur. 12 sierpnia 1919 w Wołkowyi koło Użhorodu - zm. 14 kwietnia 1989 w Wielkich Kapuszanach na Słowacji) – ukraiński wojskowy, major, dowódca kurenia UPA "Mesnyky", skazany przez Sąd Rejonowy w Przemyślu na karę śmierci, zamienioną na wieloletnie więzienie.

Przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Miał dwóch braci i dwie siostry. Ukończył 4-klasową szkołę podstawową i 4-letnie studium nauczycielskie zakończone maturą, w roku 1938 został nauczycielem języka ukraińskiego w miejscowości Aklin Hora. W tymże roku walczył w obronie Ukrainy Karpackiej; po jej zajęciu przez wojska węgierskie zamieszkał w Wielkich Kapuszanach, a następnie przeniósł się do Bratysławy. W marcu 1939 roku powołany został do pracy przy robotach drogowych w Hanowerze.

Działalność w Ukraińskiej Policji Pomocniczej[edytuj | edytuj kod]

Zwolniony ze względu na zły stan zdrowia, w roku 1941 przyjechał do Lwowa. Nie należał do OUN, lecz z jej polecenia wstąpił w czerwcu do pomocniczej policji ukraińskiej. Pracował jako pracownik administracyjny w IV komisariacie przy ulicy Asnyka. Ukończył szkołę podoficerską policji we Lwowie w stopniu kaprala. W 1943 roku skierowany został do oficerskiej szkoły policji w Nowym Sączu, ukończył ją po pięciu miesiącach jako starszy sierżant i powrócił do IV komisariatu. Pod koniec roku skierowany został do Rawy Ruskiej jako zastępca powiatowego komendanta policji, na którym to stanowisku pozostawał do wiosny 1944 roku.

W UPA[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie lutego/marca 1944 roku wyprowadził 30-osobową grupę policjantów do lasu i wraz z nimi wstąpił do UPA. Zorganizował i był dowódcą sotni UPA, a następnie kurenia. Kureń ten bronił ukraińskich wsi, toczył walki z NKWD, polskimi oddziałami partyzanckimi, MO, a także z regularnymi oddziałami wojska polskiego. Popełnił szereg zbrodni na polskiej ludności cywilnej m.in. w Wiązownicy, Gorajcu, Rudce, Bruśnie, Kowalówce, Cieszanowie.

W marcu 1945 roku został mianowany dowódcą 27 Odcinka Taktycznego UPA „Bastion” i szefem sztabu VI Okręgu Wojskowego UPA „Sian”.

Wiosną 1947 roku, na rozkaz dowództwa, "Zalizniak" zdemobilizował część ludzi i przerzucił na Ziemie Odzyskane, a część na teren ZSRR by kontynuować walkę. Szpontak razem z dwoma ludźmi ochrony do października 1947 roku przebywał w lasach sieniawskich, a następnie przeszedł na Czechosłowację do swoich rodziców zamieszkałych w Wielkich Kapuszanach.

Zdemaskowany i aresztowany w nocy 17/18 grudnia 1958 roku został przekazany władzom polskim (1 października 1959), a 18 marca 1961 roku skazany na karę śmierci przez Sąd Rejonowy w Przemyślu (zamienioną 3 czerwca 1961 na dożywocie).

Zwolniony został z więzienia 4 listopada 1981 roku i powrócił do Czechosłowacji.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zajączkowski Mariusz: Sprawa agenturalno-śledcza kryptonim "Zabiała": Kulisy procesu Jana Szpontaka "Zalizniaka". W: Służby bezpieczeństwa Polski i Czechosłowacji wobec Ukraińców. pod redakcją Grzegorza Motyki. Warszawa: IPN, 2005. ISBN 978-83-8907-886-5.
  • Grzegorz Motyka: Tak było w Bieszczadach: Walki polsko-ukraińskie 1943-1948. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1999. ISBN 83-723-3065-4.
  • Andrij Kordan "Kozak": Ostatni nabój z ładownicy: Wspomnienia żołnierza UPA z kurenia „Zalizniaka”. Kraków: Wydawnictwo Mireki, 2013. ISBN 978-83-8953-382-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]