Ludowe Wojsko Polskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Ludowego Wojska Polskiego. Zobacz też: LWP.
Ludowe Wojsko Polskie
LWP
Ludowe Wojsko Polskie
Orzełek wojskowy
Państwo  Polska
Historia
Sformowanie 1943
Rozformowanie 1990
Pierwszy dowódca ppłk dypl. Zygmunt Berling
Święto 9 maja (1947-1950)
12 października (1950-1992)
Dane podstawowe
Wiek poboru 19 lat
Wojskowy budżet

Ludowe Wojsko Polskie (LWP) – potoczna nazwa polskich sił zbrojnych sformowanych w latach 1943–1944 w ZSRR oraz wywodzącego się z nich Wojska Polskiego w Polsce Ludowej w latach 1944–1952 i Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1952–1989.

Nazwa „Ludowe Wojsko Polskie” używana była powszechnie od lat 50. XX w. przez władze państwowe i propagandę oraz piśmiennictwo tego okresu w celu podkreślenia związku z panującym w państwie ustrojem. Niemniej jednak nie była nazwą oficjalną.

Oficjalnymi nazwami sił zbrojnych w Polsce w tych okresach były: od 29 lipca 1944 roku (rozkaz nr 1 Naczelnego Dowódcy WP gen. Michała Roli-Żymierskiego i Szefa Sztabu płk. Mariana Spychalskiego o utworzeniu Wojska Polskiego z połączenia Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (1943-1944) i Armii Ludowej)[1] do 1952 roku Wojsko Polskie, następnie Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, a od 1952: Siły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Nazwy Siły Zbrojne PRL i Wojsko Polskie używane były zamiennie.

W latach czterdziestych na podobnych zasadach używano również nazwy „Odrodzone Wojsko Polskie” (por. np. M.P. 1947 nr 19 poz. 41)[2].

W latach 1947-1950 Wojsko Polskie swoje Święto obchodziło 9 maja. Dzień 9 maja był równocześnie Narodowym Świętem Zwycięstwa i Wolności. W okresie od 7 października 1950 do 13 sierpnia 1992 Dniem Wojska Polskiego był 12 października – rocznica bitwy pod Lenino[3]. Po raz ostatni Dzień Wojska Polskiego był obchodzony 12 października 1991[4].

Początki rozwoju LWP[edytuj | edytuj kod]

Mjr Marian Ćwiklewski w otoczeniu Platerówek, Sielce 1943 r.
1 Brygada Kawalerii LWP (marzec 1945)
Defilada 1 Armii Wojska Polskiego na ulicy Marszałkowskiej w wyzwolonej Warszawie 19 stycznia 1945.

Formowanie jednostek[edytuj | edytuj kod]

W maju 1943 w Sielcach nad Oką w ZSRR, z inicjatywy komunistów skupionych w Związku Patriotów Polskich rozpoczęto formowanie 1 Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Obok wyszkolenia wojskowego ochotnicy i żołnierze dywizji im. Tadeusza Kościuszki poddawani byli intensywnej indoktrynacji politycznej[6], zadania te wykonywali aktywiści ZPP oraz sowieccy komisarze polityczni (tzw. politrucy). W lipcu 1943 67% oficerów dywizji pochodziło z Armii Czerwonej[7]. Jeszcze na początku 1945 roku na 40 tysięcy oficerów Ludowego Wojska Polskiego było 18 996 oficerów radzieckich, w tym 36 generałów[8]. Z armii sowieckiej przejęto m.in. skróty pododdziałów, jednak oficerowie i żołnierze Armii Czerwonej będący w Wojsku Polskim nosili polskie mundury i salutowali po polsku.

Nowo tworzone siły zbrojne były wojskowo i politycznie podporządkowane ZSRR, natomiast nie uznawały zwierzchnictwa polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie. W czerwcu 1943 Wódz Naczelny i premier RP gen. Władysław Sikorski uznał wojsko Zygmunta Berlinga za polską dywizję komunistyczną, o charakterze dywersyjnym, samego jego twórcę za zdrajcę, który zdezerterował z Wojska Polskiego[9]. Decyzja stworzenia polskiej armii, stanowiącej instrument ówczesnej polityki sowieckiej[10], związana była ściśle ze stalinowskimi planami dotyczącymi stworzenia ustroju komunistycznego w powojennej Polsce[6]. Dla Polaków pozostających w ZSRR po 1942, po wyjściu Armii Andersa do Iranu, wstąpienie do armii gen. Berlinga pozostawało jedną z niewielu szans na powrót do Polski i walki z niemieckim okupantem. Na przełomie 1943 i 1944 sformowano kolejne polskie jednostki w ZSRR, które utworzyły 1 Korpus Polskich Sił Zbrojnych, rozwinięty 16 marca 1944 w 1 Armię Polską w ZSRR.

Odrodzone Wojsko Polskie zostało formalnie powołane ustawą Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944 o przejęciu zwierzchnictwa nad Armią Polską w ZSRR i o scaleniu Armii Ludowej i Armii Polskiej w ZSRR w jednolite Wojsko Polskie. Na mocy tej ustawy, KRN objęła zwierzchnią władzę nad Armią Polską w ZSRR oraz powołała do życia Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego. Jednocześnie rzut bojowy 1 Armii Polskiej w ZSRR został przemianowany na 1 Armię Wojska Polskiego. W lipcu 1944 rozpoczęto formowanie 2 Armii Wojska Polskiego, a w październiku 3 AWP, która nie ukończyła jednak formowania m.in. z powodu braku odpowiedniej liczby polskich oficerów.

Od 20 sierpnia 1944 prowadzono mobilizację do Wojska Polskiego na wyzwolonych terenach Polski, która została zakłócona przez bojkot, od wezwania mobilizacyjnego uchyliło się 27 486 osób[11], którym nie odpowiadał m.in. fakt, iż nowa armia polska znajduje się pod zwierzchnictwem sowieckich oficerów i jest podporządkowana ZSRR. Do 1 i 2 Armii Wojska Polskiego wcielano przymusowo także pojmanych w czasie akcji „Burza” w 1944, przez NKWD i kontrwywiad wojskowy Smiersz, żołnierzy Armii Krajowej[7], za odmowę wstąpienia z reguły zsyłano żołnierzy AK do obozów w głąb ZSRR.

W okresie II wojny światowej sformowano dwie armie Wojska Polskiego, w skład których wchodziło 10 dywizji piechoty, 5 brygad pancernych, brygada kawalerii, 2 brygady saperów, 3 dywizje i kilka brygad artylerii oraz mniejsze oddziały, jak również 4 dywizje lotnictwa. Pod koniec 1944 w ich skład wchodziło około 180 000[12] żołnierzy. Do około 40% korpusu oficerskiego i znaczną część kadry specjalistycznej stanowili żołnierze Armii Czerwonej oddelegowani do służby w Wojsku Polskim. W Sztabie Głównym 70% oficerów[10] stanowili obywatele sowieccy. W maju 1945 roku, w wojsku ludowym służyło 18 996 oficerów radzieckich, w tym 36 generałów. W 1945 roku Rosjanie stanowili ponad 38% korpusu oficerskiego 1 Armii Wojska Polskiego i ponad 56% w 2 Armii Wojska Polskiego[13].

Udział w działaniach wojennych[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą bitwą polskich oddziałów na froncie wschodnim była bitwa pod Lenino 12–13 października 1943, jednak do lata 1944 formacje te nie miały osiągnięć bojowych wpływających na losy toczonych walk[10].

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Lenino.

Następnie oddziały Wojska Polskiego wspólnie z Armią Czerwoną walczyły z wojskami niemieckimi na Ukrainie, Białorusi, terytorium Polski, w Niemczech i Czechosłowacji. Jednostki Wojska Polskiego uczestniczyły m.in. w walkach na przyczółku warecko-magnuszewskim i w bitwie pod Studziankami w sierpniu 1944, w tym czasie też brały udział w walkach o przyczółek czerniakowski. Później brały udział w walkach o przełamanie niemieckich umocnień Wału Pomorskiego, w ramach których zdobywano w marcu 1945 silnie umocnioną twierdzę kołobrzeską. W wyniku walk o umocnienia Wału Pomorskiego oddziały Wojska Polskiego poniosły ciężkie straty, zginęło 5000 żołnierzy, a 11 000 odniosło rany[10]. Końcowym etapem walk był udział jednostek w operacji berlińskiej, w której uczestniczyły 1 i 2 Armia WP oraz jednostki odwodowe NDWP. W bitwie o Berlin w składzie 1 Frontu Białoruskiego wzięły udział 1 Warszawska Dywizja Piechoty z 1 Armii Wojska Polskiego, 2 Pomorska Brygada Artylerii Haubic, 1 Samodzielna Brygada Moździerzy oraz 6 samodzielny warszawski zmotoryzowany batalion pontonowo-mostowy. W walkach o stolicę Niemiec poległo 7000 żołnierzy, a 17 000 zostało rannych[10].

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa o Berlin.

Do zakończenia działań zbrojnych, całkowite straty osobowe Wojska Polskiego walczącego u boku Armii Czerwonej, osiągnęły liczbę 17 500 zabitych, 10 000 zaginionych i 40 000 rannych żołnierzy[10].

Wojsko Polski Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Koniec wojny zastał Wojsko Polskie w okresie intensywnego rozwoju organizacyjnego. Zrezygnowano co prawda z realizacji koncepcji Frontu Polskiego. Powstawały jednak nowe związki taktyczne i oddziały wojsk. W wyniku mobilizacji liczebność wojska w maju 1945 osiągnęła 370 tysięcy żołnierzy zaś we wrześniu 1945 roku 440 tysięcy. Na wyzwalanych obszarach organizowano Okręgi Wojskowe.

Podstawą formowania okręgów był rozkaz ND WP nr 23/0rg z 1 lutego 1945. Nakazywał on: „Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej sformować do dnia 1 kwietnia 1945 r. sześć okręgów wojskowych według etatu nr Dl/17.

Okręgi sprawowały bezpośrednie zwierzchnictwo nad jednostkami stacjonującymi na administrowanym przez nie terenie, a ich dowódcy podlegali bezpośrednio szefowi Sztabu Generalnego WP.

Powracającą do kraju 2 Armię WP przeznaczono do ochrony zachodniej granicy państwa od Jeleniej Góry do Kamienia Pomorskiego, a na bazie jej dowództwa utworzono sztab Okręgu Wojskowego Poznań. Granicę południową zaś, od Jeleniej Góry do stacji kolejowej Użok (na styku granic Polski, ZSRR i Czechosłowacji) obsadziły jednostki 1 Armii WP. Na bazie jej dowództwa sformowano sztab Śląskiego OW.

W czerwcu 1945 skierowano 1, 3 i 8 Dywizje Piechoty do działań związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym. 4 Dywizję Piechoty przekazano dla potrzeb tworzącego się Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Zasadą było, że jednostki wojskowe wykorzystywane były przede wszystkim do działań przeciw UPA, a wojska KBW do walki ze zbrojnym podziemiem niepodległościowym. Od reguły tej zdarzały się jednak dość często odstępstwa. Kulminacją walk z jednostkami UPA była operacja militarno-przesiedleńcza, tzw. Akcja Wisła, mająca miejsce w 1947.

Information icon.svg Osobne artykuły: Akcja WisłaGrupa Operacyjna Wisła.

Demobilizacja i przejście na organizację pokojową[edytuj | edytuj kod]

10 sierpnia 1945 został wydany „dekret o częściowej demobilizacji WP”. Kolejne jej fazy miały miejsce w lutym i grudniu 1946.

Jednym z najważniejszych zadań stojących przed wojskiem po zakończeniu wojny było rozminowanie kraju. W latach 1944-1956 prowadzono operację rozminowywania kraju, w której uczestniczyły 44 jednostki inżynieryjne (ok. 19 tys. saperów). W jej wyniku sprawdzono i rozminowano obszar o powierzchni ponad 250 000 km kwadratowych (80% powierzchni kraju). Znaleziono i usunięto 14,75 mln min różnego rodzaju i 59 mln pocisków, bomb i innej amunicji. W operacji rozminowywania śmierć poniosło 646 saperów.

Jesienią 1945 granice państwa zaczęły ochraniać wydzielone z wojsk operacyjnych Wojska Ochrony Pogranicza. Wojsko angażowane było do kolejnych akcji niemilitarnych. Wysiedlało Niemców z terenów przygranicznych, zabezpieczało akcje polityczne (referendum, wybory do sejmu) oraz zajmowało się utrzymaniem porządku publicznego w rejonach przyległych do miejsc stałej dyslokacji.

W 1946, ze względów oszczędnościowych, rozwiązano Łódzki OW, a w listopadzie 1947 utworzono Dowództwo Wojsk Lądowych, jako dowództwo operacyjne szczebla frontowego. Okręgi pełniły faktycznie rolę organów dowodzenia szczebla armijnego.

Drugi etap rozwoju sił zbrojnych, za którego początek należy przyjąć rok 1949, czyli 3 lata przed formalnym powstaniem PRL, wiąże się ze zmianami społeczno-politycznymi w kraju w końcu lat 40. i z osobą marsz. Rokossowskiego, oficera radzieckiego polskiego pochodzenia, który od kilku lat przebywał w Polsce. Był dowódcą Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej, której to sztab stacjonował w Legnicy. 7 listopada 1949 został powołany na stanowisko Ministra Obrony Narodowej (objęcie dowództwa sił zbrojnych przez obywatela radzieckiego zdarzyło się tylko w Polsce, w innych krajach bloku wschodniego oficerowie z ZSRR zajmowali etaty doradców).

Koncepcje rozwoju wojska[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze prace koncepcyjne nad określeniem kształtu i charakteru Wojska Polskiego w okresie pokoju rozpoczęto już w 1945. Należało określić przede wszystkim, jak liczne wojsko ma zostać utrzymane w okresie pokoju, a także jaka ma być jego struktura organizacyjna. Studia prowadzone w SG WP wykazały, że wielkość sił zbrojnych powinna wynosić 250 tys. żołnierzy. Prace dotyczące koncepcji strategicznego użycia sił zbrojnych na wypadek wojny podjęto w 1946. Wiązało się to ze stopniowym odpływem oficerów radzieckich i zastępowaniem ich przez oficerów polskich, często absolwentów Wyższej Szkoły Wojennej.

W kwietniu 1946 gen. Stefan Mossor opracował memoriał Wstępne rozważania strategiczne nad geopolitycznym położeniem Polski. Zakładał on, że sojusz z ZSRR jest trwały i Polska może liczyć się tylko z agresją z Zachodu. Głównego przeciwnika widział w Niemczech, a w niedalekiej przyszłości w Wielkiej Brytanii oraz USA. Temu „blokowi germańskiemu” miała się przeciwstawić Polska sprzymierzona z ZSRR, w tzw. bloku słowiańskim. Autor zakładał utrzymanie życzliwych stosunków z Francją. Zakładał też, że możliwość konfliktu to sprawa odległa. Zwracał uwagę na konieczność porozumień sojuszniczych z Czechosłowacją, a w przyszłości z Rumunią. Dla prac strategicznych fundamentalne znaczenie powinno mieć, zdaniem Mossora, uzgodnienie przez Naczelnego Dowódcę WP ze Sztabem Generalnym ZSRR ogólnego planu wspólnych przygotowań wojennych.

Memoriał stał się podstawą do wydania wielu dokumentów w sprawie przygotowania terytorium kraju do wojny, między innymi w sprawie znaczenia ochronnego lasów w pasie przygranicznym nad Odrą i Nysą, wytycznych planu gospodarczego komunikacji w dziedzinie dróg publicznych, budowy dróg, zadrzewień przydrożnych, o obronie przeciwlotniczej i przeciwpożarowej itp.

Kwestia zbytniej samodzielności Wojska Polskiego w planowaniu była główną przyczyną konfliktów gen. Mossora z oficerami wywodzącymi się z Armii Czerwonej. Jednak dzięki poparciu marszałka Żymierskiego gen. Mossor mógł nadal wywierać wpływ na koncepcje rozwojowe WP.

Rozwój organizacyjny wojska[edytuj | edytuj kod]

W efekcie redukcji wojska w latach 1945-1948 na początku 1949 liczyły one ok. 140 000 żołnierzy.

Organizacyjnie w skład wojsk lądowych wchodziły: szesnaście dywizji piechoty, sześć pułków czołgów i cztery pułki artylerii pancernej, trzy brygady, jeden pułk i trzy samodzielne dywizjony artylerii, trzy pułki artylerii przeciwlotniczej, cztery pułki saperów i jeden pułk pontonowy.

Wojska lotnicze w dysponowały: trzema pułkami lotnictwa myśliwskiego, trzema szturmowego, jednym bombowców nurkujących i jednym specjalnym (do przewożenia władz politycznych i wojskowych).

Marynarka wojenna była w początkowym stadium organizacji.

Głęboka redukcja wojska w latach 1945-1948 i utrata przez nie zdolności do podjęcia skutecznych działań obronnych spowodowało, że w 1949 przyjęto 7-letni plan rozbudowy wojska. Przedsięwzięcia te zbiegły się z zaostrzeniem sytuacji międzynarodowej (zimna wojna, kryzys berliński). W rezultacie pod koniec 1949 Wojsko Polskie zaczęło przygotowywać się do ewentualnej wojny[14]. Zmiana koncepcji rozwoju zbiegła się w czasie z powstaniem na Zachodzie (4 kwietnia 1949) sojuszu polityczno-wojskowego, Paktu Północnoatlantyckiego (NATO), który państwa bloku wschodniego uznały za zagrożenie. Po wybuchu wojny koreańskiej i włączeniu Polski do wyścigu zbrojeń między „blokiem wschodnim” i NATO Wojsko Polskie osiągnęło apogeum rozwoju organizacyjnego. W ramach realizacji planu przyspieszonego rozwoju wojska w latach 1951-1952 sformowano dodatkowo: cztery dowództwa korpusów armijnych, dwa dowództwa korpusów lotniczych, dziesięć dywizji lotniczych, dwie dywizje zmechanizowane, siedem dywizji piechoty, pięć dywizji artylerii przeciwlotniczej, trzy brygady artylerii przeciwpancernej, trzy brygady przeciwdesantowe, sześć samodzielnych pułków czołgów.

W rezultacie stan etatowy Wojska Polskiego wzrósł w latach 1950-1951 o ponad 200% i na l stycznia 1952 wynosił 356 481 żołnierzy.

Dozbrojenie wojska wynikające z planów rozwoju, spowodowała uchwalenie nowego budżetu, który zakładał planowaną wartość produkcji zbrojeniowej na lata 1950-1955 na kwotę 245 miliardów złotych, równolegle wyznaczając limity importu sprzętu wojskowego z ZSRR na 32,5 mld złotych (13,2% produkcji krajowej)[14]. W praktyce większość uzbrojenia dla Wojska Polskiego musiało być wówczas nabywanych w ZSRR[14]. W celu realizacji planu Sejm RP w grudniu 1949 uchwalił nowe kredyty wojskowe, zmieniono również plan 6-letni (działania te zlecił marszałek Rokossowski) – w efekcie w latach 1949-1954 wydatki na zbrojenia osiągnęły 15 procent dochodu narodowego, a inwestycje w sektor zbrojeniowy odbywały się kosztem inwestycji „cywilnych”, co w połowie lat 50. XX wieku spowodowało przejściowe załamanie gospodarcze kraju.

Stalinizacja wojska[edytuj | edytuj kod]

Pod dowództwem marsz. Polski K. Rokossowskiego, od 1949 rozpoczęła się stalinizacja Wojska Polskiego (szczególny nacisk położono na ideologię, przeznaczając w szkołach oficerskich 236 godzin na szkolenia z zakresu marksizmu-leninizmu, a tylko 126 godzin zajęć z historii Polski[15]), a od 1950 pogłębiała się coraz bardziej dalsza jego sowietyzacja[16] (identyczne struktury organizacyjne jak w Armii Radzieckiej, unifikacja umundurowania[17], podobne stany ilościowe w oddziałach i związkach taktycznych, podobne programy szkoleniowe, składanie przysięgi wojskowej zawierającej nowe sformułowanie o „sojuszu z ZSRR” itp.), również oddziałów MO i MBP.

1 maja 1950 Rokossowski wydał rozkaz nr 26[18], zatwierdzający rozpoczętą w listopadzie 1949 czystkę[18] w korpusie oficerskim WP. Akcją usuwania niewygodnych dla ZSRR oficerów polskich i tzw. „elementu klasowo obcego” (ocenianego na ok. 18% korpusu oficerskiego), kierował gen. Stanisław Zawadzki, pod nadzorem radzieckiego attaché wojskowego gen. I. Kozaka. Całą operację nadzorował również płk Anatol Fejgin, ówczesny szef Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Między innymi zwolniono z WP „zasłużonego” w walkach z podziemiem niepodległościowym gen. Gustawa Paszkiewicza, uniknął represji gen. Izydor Modelski, który przeczuwając niebezpieczeństwo odmówił powrotu do kraju. Czystce równolegle towarzyszyły aresztowania oficerów przedwojennych, którzy po 1945 zgłosili się do służby w LWP. Organizowano również procesy pokazowe, w 1951 odbyła się sprawa 4 generałów WP tzw. proces generałów. W tzw. „procesach odpryskowych” (1950-1953), związanych z procesem wytoczonym generałom, osądzono łącznie 86[19] oficerów polskich – w sumie zapadło 40 wyroków śmierci, z czego wykonano 20[19] (m.in. skazano na śmierć 3 polskich komandorów, zasłużonych w obronie wybrzeża w 1939, w procesach pokazowych dotyczących tzw. spisku komandorów). Do 1954 wydalono z armii 9 tys. oficerów[10], w większości przedwojennych i pochodzących z PSZ. Sprawy informacji i „bezpieczeństwa” zostały wyłączone z II oddziału Sztabu i przekazane Głównemu Zarządowi Informacji (będącego wówczas pod nadzorem radzieckiego kontrwywiadu wojskowego III Zarządu Głównego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR pod kierownictwem gen. Korolewa następnie gen. Jedynowa, ów zarząd zastąpił osławiony Smiersz[20]), pod dowództwem płk. D. Wozniesienskiego (zięcia gen. Karola Świerczewskiego) oraz płka. Antoniego Skulbaszewskiego.

Na początku 1951 główna siedziba wojsk radzieckich które stacjonowały w Polsce, została przeniesiona do podwarszawskiej Jabłonny. Jednocześnie trwała wymiana kadr dowódczych w LWP, szefem sztabu został gen. Jerzy Bordziłowski, a inspektorem sił zbrojnych Polski, sowiecki gen. I. Suchow. Dowódcą lotnictwa został gen. Iwan Turkiel (zastąpił gen. Aleksandra Romejkę), a dowódcą polskiej marynarki wojennej został admirał sowiecki, K. Czerokow.

Ideologizacja LWP była wyraźna zwłaszcza w programach szkoleniowych, K. Rokossowski zatwierdził 1 czerwca 1951 „Wytyczne Organizacyjno-Metodyczne dla Szkół Oficerskich WP”, gdzie podkreślano iż szkoły oficerskie były średnimi uczelniami wojskowymi, których celem było wychowanie podchorążych „na pełnowartościowych obywateli oddanych Polsce Ludowej i sprawie budowy socjalizmu”[15]. W naborze i dalszej karierze oficerów WP zaczęło zatem dominować kryterium polityczne, zwłaszcza że w wytycznych podkreślano, że „wyszkolenie będzie przebiegało w duchu najgłębszej przyjaźni i sojuszniczej wierności w stosunku do ZSRR, miłości i przywiązania do wodza postępowej ludzkości Józefa Stalina, w duchu braterstwa broni z Armią Radziecką”[15]. Rzemiosło wojskowe miało być opanowane przez polskich podchorążych poprzez „naukę doświadczeń bojowych Armii Radzieckiej i wpajanie zasad Stalinowskiej Nauki Wojennej”[15].

Wojsko po „odwilży październikowej”[edytuj | edytuj kod]

Rezultatem przemian październikowych były poważne zmiany kadrowe w Wojsku Polskim. Odwołano ze stanowiska Ministra Obrony Narodowej marszałka Polski Konstantego Rokossowskiego oraz zajmujących wysokie stanowiska dowódcze oficerów Armii Radzieckiej. Nowym ministrem został gen. Marian Spychalski. Do służby w wojsku przywrócono wielu represjonowanych oficerów. Nie wpłynęło to w większym stopniu na kierunki rozwoju sił zbrojnych, które to nadal stanowiły ważne ogniwo Układu Warszawskiego.

Doktryna wojenna[edytuj | edytuj kod]

W 1950 zarzucono prace nad kształtowaniem własnej myśli strategicznej, przyjmując radziecką doktrynę wojenną. Wojsko Polskie miało być częścią sił „bloku wschodniego” na środkowoeuropejskim teatrze działań wojennych, a plany operacyjne przyjęte w 1965 obejmowały działania tzw. Frontu Polskiego na kierunku nadmorskim oraz obronę wybrzeża. Już w maju 1950 pod kierownictwem marszałka Konstantego Rokossowskiego przeprowadzono ćwiczenia dotyczące organizacji i prowadzenia operacji Frontu Nadmorskiego. Koncepcje użycia SZ PRL były odbiciem doświadczeń radzieckich z końcowego okresu drugiej wojny światowej. Dynamicznie miała wzrastać liczebność wojsk pancernych zmechanizowanych. Przyszłe pole walki miało być teatrem bitew pancerno-zmechanizowanych, a taktyka i sztuka operacyjna preferowała działania ofensywne.

W 1961 zespół pod kierownictwem Marszałka Polski Mariana Spychalskiego opracował pierwszą polską doktrynę wojenną po II wojnie światowej pt. „Podstawowe założenia ludowej obronności”. Pod koniec lat sześćdziesiątych opracowana została kolejna doktryna, którą wdrożono w życie w 1973. Doktryna ta zawarta w dokumencie „Węzłowe założenia obronne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej” obowiązywała do 1989. Według tej doktryny Polska na wypadek wojny wywołanej przez państwa NATO miała wziąć udział w działaniach zbrojnych w ramach Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego wydzielając w ich skład wojska operacyjne w sile Frontu tworzące tzw. „Układ zewnętrzny”. Jednocześnie dla obrony terytorium kraju przed napadem środków powietrznych (lotnictwa i rakiet), desantami powietrznymi i morskimi oraz działaniami grup dywersyjnych utworzony został „Układ wewnętrzny” złożony z: Wojsk Obrony Powietrznej Kraju (WOPK), Wojsk Obrony Terytorialnej Kraju (WOTK) oraz Obrony Cywilnej. W czasie mobilizacji planowano powołać ok. 1,1 mln żołnierzy, z czego 450 tys. miały stanowić wojska operacyjne tworzące Front Polski, a 650 tys. wojska przeznaczone do obrony terytorium kraju.

Rozwój organizacyjny wojska[edytuj | edytuj kod]

Pododdziały zmechanizowane WP
Wojska powietrznodesantowe WP (6 DPD)

Od 1953 stopniowo redukowano liczebność WP. W okresie od 1955 do 1958 liczebność wojska spadła o ok. 50%, szeregi wojska opuściło 200 tys. żołnierzy. W 1956 większość kadry oficerskiej Armii Radzieckiej opuściło Polskę, wraz z marszałkiem Konstantym Rokossowskim. Po 1956 kilkukrotnie modernizowano WP, utrzymując stałą liczebność na poziomie 200-300 tys. żołnierzy.

W 1955 Polska weszła w skład sojuszu wojskowego Układu Warszawskiego, który powstał w odpowiedzi na włączenie Republiki Federalnej Niemiec do sojuszu NATO. Układ podpisano 14 maja 1955 w Warszawie. Polska wydzieliła w skład sojuszu wojska operacyjne, które na wypadek wojny tworzyły tzw. Front Nadmorski liczący ok. 400 tys. żołnierzy.

Information icon.svg Osobny artykuł: Układ Warszawski.

Redukcja wojska w latach 1955-1957 związana była z jednoczesną modernizacją techniczną. Utworzono cztery dywizje pancerne. Stopniowo przekształcono dywizje piechoty w dywizje zmechanizowane. Zorganizowano dywizję powietrznodesantową i desantową. W rezultacie przygotowano Siły Zbrojne PRL do działań w warunkach użycia broni masowego rażenia. Na początku lat 60 XX w. rozpoczęto proces rakietyzacji Wojska Polskiego wprowadzając na uzbrojenie rakiety taktyczne, taktyczno-operacyjne, przeciwpancerne i przeciwlotnicze.

W 1965 rozpoczęto rozbudowę systemu obrony terytorialnej, którego zadaniem była ochrona ludności cywilnej w warunkach wojny. Liczebność wojsk OTK po mobilizacji wynosiła ok. 650 tys. żołnierzy. W tym samym roku ustabilizował się skład bojowy wojsk operacyjnych, które składały się z piętnastu dywizji ogólnowojskowych, w tym: pięć pancernych, osiem zmechanizowanych (z tego trzy o pełnych stanach osobowych, trzy szkolne i dwie głęboko skadrowane), jedna desantowa i jedna powietrznodesantowa. Taki skład przetrwał do 1986, kiedy to przekształcono dywizje desantową i powietrznodesantową w brygady. W 1988 dwie szkolne dywizje zmechanizowane (2 DZ i 15 DZ) i dwie skadrowane dywizje zmechanizowane (3 DZ i 9 DZ) przekształcono w bazy materiałowo-techniczne. W 1989 wszystkie dywizje pancerne przeformowano na dywizje zmechanizowane. Ogólna liczba dywizji zmniejszyła się z 15 do 9.

Broń jądrowa na terytorium Polski[edytuj | edytuj kod]

Od połowy lat 60 XX w. Wojsko Polskie dysponowało środkami przenoszenia[21] broni jądrowej. Według ustaleń Instytutu Pamięci Narodowej, dokonanych na podstawie odtajnionych akt tzw. Operacji „Wisła”, WP na wypadek wojny otrzymywało do dyspozycji ok. 180 ładunków jądrowych (głowic pocisków rakietowych i bomb lotniczych). Broń jądrową dostarczono na podstawie umowy Ministerstwa Obrony Narodowej PRL i ZSRR podpisanej w 1967[21]. Zgodnie z tą umową na terenach zachodniej Polski powstały trzy magazyny broni jądrowej, kontrolowane przez rosyjskie jednostki Specnazu. Obiekty te znajdowały się w Templewie, Brzeźnicy-Kolonii oraz w Podborsku. W przypadku konfliktu z państwami NATO, broń jądrowa z tych magazynów miała być przekazywana polskim jednostkom wojsk rakietowych i artylerii posiadającym na uzbrojeniu 71 wyrzutni rakiet taktycznych i taktyczno-operacyjnych. Jej użycie, zgodnie z doktryną wojenną Układu Warszawskiego, miało nastąpić tylko w przypadku wcześniejszego ataku jądrowego ze strony państw NATO. Uderzenia jądrowe miały być wykonane w ramach operacji Frontu Nadmorskiego głównie na składy i środki przenoszenia broni masowego rażenia przeciwnika, jego zgrupowania wojsk oraz na stanowiska dowodzenia. Nie przewidywano uderzeń na ośrodki miejskie ze względu na niewielką moc posiadanych ładunków jądrowych oraz niewystarczający zasięg posiadanych rakiet. Decyzję o użyciu broni jądrowej mogło wydać tylko Dowództwo Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego. Takich kompetencji nie mieli dowódcy WP.

Generał armii Stanisław Popławski

Udział w operacjach militarnych i milicyjnych[edytuj | edytuj kod]

W okresie PRL, Wojsko Polskie uczestniczyło w tłumieniu protestów robotniczych.

W czasie wydarzeń poznańskiego czerwca 1956 oddziałów wojska użyto do rozproszenia demonstracji robotniczych, gdyż władze państwowe nie dysponowały wystarczającą ilością sił policyjnych uznając, że w kraju „demokracji ludowej” nie będą one potrzebne. Jednostki wojskowe ściągnięte z poligonów nie były przygotowane do udziału w tego typu działaniach, co zmusiło je do zastosowania czołgów i transporterów opancerzonych, które w ocenie dowódców miały oddziaływać psychologicznie zniechęcając robotników do udziału w zamieszkach. Sytuację pogarszał fakt, że w rękach demonstrantów znajdowało się ok. 300 szt. broni strzeleckiej pozyskanej z rozbitych posterunków milicji, więzienia przy ul. Młyńskiej oraz ze studiów wojskowych poznańskich uczelni. Dowodzący wówczas jednostkami WP gen. Stanisław Popławski był bezpośrednio odpowiedzialny za śmierć 74 osób[22] i ponad 500 rannych demonstrantów.

WP brało udział w pacyfikacji Wybrzeża w grudniu 1970. Rozkaz do włączenia się jednostek wojska do tłumienia wystąpień robotniczych wydał na wniosek władz politycznych gen. Wojciech Jaruzelski. Podobnie jak w czerwcu 1956 wynikało to z faktu braku wystarczających sił policyjnych, które nie były w stanie przeciwstawić się manifestacjom robotników niezadowolonych z pogarszającej się sytuacji materialnej po podwyżkach cen artykułów żywnościowych.

WP wzięło udział w interwencji wobec Czechosłowacji w 1968, w ramach tzw. Operacji Dunaj, przedstawianej propagandowo jako interwencja ”w obronie zdobyczy socjalizmu”, mającej stłumić dążenia Czechosłowacji do liberalizacji życia politycznego i uniezależnienia się od wpływów ZSRR, powstałe na fali wydarzeń praskiej wiosny z roku 1968. W operacji tej wzięły udział siły WP w liczbie 18,5 tys. żołnierzy (na ogólną liczbę 450 tys. sił interwencyjnych), dysponujących 471 czołgami i 542 transporterami opancerzonymi[14]. MON poniosło łączne koszty interwencji w wysokości 441 mln złotych i 340 tys. koron czechosłowackich[14]. Oddziałami SZ PRL (2 AWP) biorącymi udział w akcji, dowodził ówczesny dowódca Śląskiego Okręgu Wojskowego, gen. Florian Siwicki.

Information icon.svg Osobny artykuł: Operacja Dunaj.

W 1981 jednostki SZ PRL uczestniczyły w pacyfikacji opozycji demokratycznej, po wprowadzeniu w dniu 13 grudnia 1981 stanu wojennego. W dniu ogłoszenia stanu wojennego w bezpośrednich działaniach wzięło udział 70 tys. żołnierzy, 1750 czołgów, 1400 pojazdów opancerzonych, 500 wozów bojowych, oraz kilka tysięcy samochodów wojskowych (ok. 9000 razem z pojazdami milicyjnymi)[15].

Organizacja Sił Zbrojnych PRL w 1988[edytuj | edytuj kod]

Medal okolicznościowy z brązu 45 lecia LWP 1943-1988 (rewers)

Wojska operacyjne[edytuj | edytuj kod]

Warszawski Okręg Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Pomorski Okręg Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Śląski Okręg Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Sztab 5 Saskiej Dywizji Pancernej – rok 1975
Odznaka „Zasłużony dla SOW”

Wojska Lotnicze[edytuj | edytuj kod]

Orzełek lotniczy
Korpusówka wojsk lotniczych
ORP „Sprawny” w MW PRL

Marynarka Wojenna[edytuj | edytuj kod]

Wojska Obrony Terytorialnej Kraju[edytuj | edytuj kod]

Wojska Obrony Powietrznej Kraju[edytuj | edytuj kod]

Stacja radiolokacyjna wojsk OPK

Wojska Obrony Wewnętrznej[edytuj | edytuj kod]

Jednostki zabezpieczenia Komitetu Obrony Kraju i Wojewódzkich Komitetów Obrony

Jednostki obrony lądowej

  • 3 Pułk Wojsk Obrony Wewnętrznej – Lublin
  • 13 Pułk Wojsk Obrony Wewnętrznej – Gdańsk
  • 15 Pułk Wojsk Obrony Wewnętrznej – Prudnik

Jednostki zabezpieczenia przed bronią masowego rażenia

  • 2 Batalion Inżynieryjno-Ratowniczy Wojsk Obrony Wewnętrznej – Grajewo
  • 4 Batalion Inżynieryjno-Ratowniczy Wojsk Obrony Wewnętrznej – Rzeszów

Wojska Obrony Terytorialnej[edytuj | edytuj kod]

Jednostki zabezpieczenia przegrupowania wojsk

  • 7 Pułk Pontonowo–Techniczny Obrony Terytorialnej – Dęblin
  • 9 Pułk Pontonowo–Techniczny Obrony Terytorialnej – Chełmno
  • 10 Pułk Pontonowo–Techniczny Obrony Terytorialnej – Rawicz
  • 12 Pułk Pontonowo–Techniczny Obrony Terytorialnej – Szczecin

Jednostki wojsk Obrony Terytorialnej

Szkolnictwo wojskowe[edytuj | edytuj kod]

W latach 80 XX w. w SZ PRL istniały cztery akademie wojskowe i jedenaście wyższych szkół oficerskich kształcących podchorążych na poziomie wyższych studiów zawodowych. 21 szkół chorążych kształciło kadetów na poziomie szkoły średniej.

Information icon.svg Osobny artykuł: Szkolnictwo wojskowe w PRL.

Ostatnie lata 1988-1991[edytuj | edytuj kod]

19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe dokonało wyboru generała armii Wojciecha Jaruzelskiego na urząd Prezydenta Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Z dniem objęcia urzędu Prezydent PRL został zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i przewodniczącym Komitetu Obrony Kraju oraz przejął część dotychczasowych kompetencji Rady Państwa. Do prerogatyw Prezydenta PRL należało między innymi mianowanie i zwalnianie, na wniosek Ministra Obrony Narodowej, Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego oraz dowódców okręgów wojskowych i rodzajów sił zbrojnych, a także mianowanie na pierwszy stopień oficerski (podporucznika) oraz stopnie oficerskie generałów i admirałów[23].

31 grudnia 1989 roku weszła w życie Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 roku o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[24]. Zgodnie z cytowaną ustawą dotychczasowa Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej została nazwana Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, a dotychczasowy art. 10 otrzymał numer 8 i brzmienie „Siły zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej stoją na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego, jego bezpieczeństwa i pokoju.” Ponadto ustawa stanowiła, że znaki sił zbrojnych dotychczasowych wzorów mogą być używane nie dłużej niż do dnia 31 grudnia 1997 r.

9 kwietnia 1990 roku Prezes Rady Ministrów, Tadeusz Mazowiecki powołał na stanowiska wiceministrów obrony narodowej Bronisława Komorowskiego i Janusza Onyszkiewicza, działaczy opozycji politycznej i NSZZ „Solidarność”. Tym samym został rozpoczęty proces wprowadzania cywilnej kontroli nad siłami zbrojnymi.

1 lipca 1990 roku w wyniku scalenia Wojsk Obrony Powietrznej Kraju z Wojskami Lotniczymi powstały Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej.

6 lipca 1990 roku Sejm odwołał gen. armii Floriana Siwickiego ze stanowiska ministra obrony narodowej i gen. broni Czesława Kiszczaka z funkcji ministra spraw wewnętrznych, a na stanowisko ministra obrony narodowej powołał wiceadm. Piotra Kołodziejczyka.

14 lipca 1990 roku odbyły się ostatnie promocje absolwentów akademii wojskowych: XL w Akademii Sztabu Generalnego i XXXVI w Wojskowej Akademii Politycznej.

31 sierpnia 1990 roku została rozformowana Wojskowa Służba Wewnętrzna. Dotychczasowy pion kontrwywiadu WSW został włączony w struktury Zarządu II Sztabu Generalnego WP, natomiast na bazie pionu porządkowego WSW z dniem 1 września 1990 roku została zorganizowana Żandarmeria Wojskowa.

1 października 1990 roku Akademia Sztabu Generalnego Wojska Polskiego im. gen. broni Karola Świerczewskiego została przekształcona w Akademii Obrony Narodowej, natomiast zniesiona została Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego. Z połączenia Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Inżynieryjnych i Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Chemicznych im. Stanisława Ziaji powstała Wyższej Szkoły Oficerskiej Inżynierii Wojskowej im. gen. Jakuba Jasińskiego[25].

2 października 1990 roku Prezydent RP, gen. armii Wojciech Jaruzelski dokonał zmian na kluczowych stanowiskach służbowych w siłach zbrojnych: szefem Sztabu Generalnego WP został gen. dyw. Zdzisław Stelmaszuk, dowódcą Warszawskiego Okręgu Wojskowego – gen. bryg. Leon Komornicki, głównym inspektorem obrony terytorialnej i szefem Obrony Cywilnej Kraju – gen. dyw. Edmund Bołociuch, a szefem Głównego Zarządu Szkolenia Bojowego WP, gen. dyw. Henryk Szumski. Tego samego dnia Prezes Rady Ministrów, Tadeusz Mazowiecki odwołał generałów broni Antoniego Jasińskiego, Józefa Użyckiego i Jerzego Skalskiego ze stanowisk wiceministrów obrony narodowej.

22 grudnia 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się uroczystość przekazania przez Prezydenta RP na Uchodźstwie, Ryszarda Kaczorowskiego insygniów prezydenckich Lechowi Wałęsie. W protokole uroczystości Ryszard Kaczorowski złożył deklarację, w której między innymi stwierdził, że „wszystkie instytucje pozostające pod moim zwierzchnictwem uznają zwierzchnictwo Prezydenta Lecha Wałęsy”. Powyższa deklaracja dotyczyła między innymi Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz stowarzyszeń i organizacji skupiających byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Tego samego dnia wygasła kadencja dotychczasowego Prezydenta RP i Zwierzchnika Sił Zbrojnych RP, gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego. Zwierzchnictwo nad SZ RP objął Prezydent RP, Lech Wałęsa.

24 lutego 1991 roku w Warszawie miał miejsce ingres ordynariusza polowego ks. biskupa Sławoja Leszka Głódzia.

25 lutego 1991 roku, w Budapeszcie, w czasie Nadzwyczajnego Posiedzenia Doradczego Komitetu Politycznego Państw-Stron Układu Warszawskiego został podpisany protokół o uchyleniu porozumień wojskowych zawartych w ramach Układu Warszawskiego oraz rozwiązaniu jego organów i struktur wojskowych.

23 grudnia 1991 roku doktor Jan Parys został pierwszym cywilnym Ministrem Obrony Narodowej.

13 sierpnia 1992 roku weszła w życie Ustawa z dnia 30 lipca 1992 roku o ustanowieniu Święta Wojska Polskiego.

31 października 1992 roku weszła w życie Ustawa z dnia 3 października 1992 r. o przysiędze wojskowej. Do złożenia przysięgi wojskowej według nowej roty zostali zobowiązani żołnierze zawodowi i żołnierze rezerwy powołani do służby wojskowej[26]. Na przykład żołnierze Wydziału Żandarmerii Wojskowej w Żaganiu złożyli przysięgę wojskową według nowej roty w dniach 9 lipca i 16 sierpnia 1993 roku.

30 kwietnia 1993 roku weszła w życie Ustawa z dnia 19 lutego 1993 roku o znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Filmy fabularne o Ludowym Wojsku Polskim:

Przypisy

  1. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 52.
  2. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 1 października 1946 r. o odznaczeniach oficerów Oficerskiej Szkoły Piechoty i Kawalerii nr 1 za gorliwą pracę, oraz doskonałe wyniki pracy nad wyszkoleniem kadr oficerskich Odrodzonego Wojska Polskiego.
  3. Dekret z 7 października 1950 r. o ustanowieniu dnia 12 października Dniem Wojska Polskiego. Dz. U. Nr 45 z 1950, poz. 411. W tekście dwukrotnie pojawia się pojęcie „ludowe Wojsko Polskie”, trzykrotnie „Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej”.
  4. Ustawa z dnia 30 lipca 1992 r. o ustanowieniu Święta Wojska Polskiego. Dziennik Ustaw Nr 66 z 13 sierpnia 1992 r. poz. 303.
  5. Noszony m.in. na czapkach przez żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki
  6. 6,0 6,1 Witold Pronobis: Świat i Polska w XX wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1990, s. 297.
  7. 7,0 7,1 Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914-1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 534, 535, 576, 577, 578. ISBN 83-7311-991-4.
  8. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza czyli uśmiech Stalina, t. I, Warszawa 1998, s. 480.
  9. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 46.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 103, 104, 110, 181, 300. ISBN 83-207-1711-6.
  11. Aleksander Zawilski: Polskie fronty 1918-1945. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wolumen, 1996, s. 223 (tom 2). ISBN 83-86857-23-4.
  12. Nowa Powszechna Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2004, ISBN 83-01-14179-4, s. 348 (tom 1).
  13. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska, Warszawa 1990, s. 116.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Stanisław Dronicz: Wojsko i politycy. Warszawa: Wydawnictwo CB, 2002, s. 44-45, 90-91. ISBN 83-86245-84-0.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Biografia wojskowa gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego.
  16. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 602 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4.
  17. Stanisław Dronicz: Wojsko i politycy. Warszawa: Wydawnictwo CB, 2002, s. 45. ISBN 83-86245-84-0. Cytat: Radykalne zmiany w armii zapoczątkowała dopiero dymisja marszałka Żymierskiego. [w 1949 usuniętego z funkcji Ministra Obrony Narodowej]. Wraz z jego odejściem znikły dawne (przedwojenne) tradycje służby wojskowej [...].
  18. 18,0 18,1 Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1945-1980. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 209. ISBN 83-7311-992-2.
  19. 19,0 19,1 . Andrzej Garlicki: Historia 1939 – 1997/98. Polska i świat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, 1998, s. 241. ISBN 83-87367-23-0.
  20. "Tajny Front Zimnej Wony – Leszek Pawlikowicz", Długie Ramię Moskwy – Sławomir Cenckiewicz,Towarzysz Generał – film Grzegorza Brauna i Roberta Kaczmarka
  21. 21,0 21,1 Polska miała arsenał broni nuklearnej. dziennik.pl.
  22. Biuro Edukacji Publicznej IPN „Stanisław Popławski (1902–1973)” – informacja historyczna.
  23. Ustawa z dnia 29 maja 1989 r. o przekazaniu dotychczasowych kompetencji Rady Państwa Prezydentowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i innym organom państwowym. Dz. U. z 1989 r. Nr 34, poz. 178
  24. Dz. U. z 1989 r. Nr 75, poz. 444
  25. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 maja 1990 r. w sprawie utworzenia Akademii Obrony Narodowej i Wyższej Szkoły Oficerskiej Inżynierii Wojskowej oraz zniesienia Wojskowej Akademii Politycznej Dz. U. z 1990 r. Nr 37, poz. 208
  26. Dz. U. z 1992 r. Nr 77, poz. 386
  27. Dz. U. z 1993 r. Nr 34, poz. 154

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
  • Julian Babula: Wojsko Polskie 1945-1989. Próba analizy operacyjnej. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 1998. ISBN 83-11-08755-5.
  • Henryk Hermann, Polska doktryna wojenna z 1973 roku w świetle źródeł, w: Źródła w badaniach historii wojskowej, Toruń 2004, ISBN 83-7441-038-8
  • Jerzy Kajetanowicz, Polskie wojska lądowe w latach 1945-1960, Toruń 2004, ISBN 83-88089-12-9
  • Jerzy Kajetanowicz, Wojsko Polskie w systemie bezpieczeństwa państwa 1945-2010, Częstochowa 2013,ISBN 978-83-7455-316-2
  • Pokojowe dzieje Wojska Polskiego, pr. zb. Wyd WIH, Warszawa 1986
  • Paweł Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy. Przekształcenia organizacyjne 1945-1956, Warszawa 2003

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]