Jarzębatka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jarzębatka
Sylvia nisoria[1]
(Bechstein, 1795)
Jarzębatka
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina pokrzewkowate
Rodzaj Sylvia
Gatunek jarzębatka
Synonimy
  • Motacilla nisoria Bechstein, 1792[2]
Podgatunki
  • S. n. nisoria (Bechstein, 1792)
  • S. n. merzbacheri Schalow, 1907
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Jarzębatka, pokrzewka jarzębata, gajówka jarzębata (Sylvia nisoria) – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego z rodziny pokrzewkowatych (Sylviidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono dwa podgatunki S. nisoria[4][2]:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Występuje w Europie na wschód od Renu, aż po Ural i Kaukaz. Na północy granica zasięgu przebiega przez południową część Półwyspu Skandynawskiego oraz w środkowej Azji przez przez Mongolię. Południowa granica znajdują się w północnych Włoszech, a dalej na wschód sięga Ałtaju. Daleko migruje. Zimuje we wschodniej Afryce, głównie w Sudanie. Wyróżnia się 2 podgatunki.

W Polsce nieliczny ptak lęgowy niżu[5] i podnóży gór (do 600 m n.p.m.). Choć lokalnie może to być liczny ptak, to trudno wykryć jego obecność. Rozmieszczenie wyspowe - w niektórych regionach może jej w ogóle nie być. Obserwacje dowodzą, że najliczniejsze stanowiska tego ptaka znajdują się na Dolnym Śląsku, Mazurach, Kotlinie Biebrzańskiej i Podlasiu. Dość często spotyka w dolinach rzeki Narew, Wisły i Pilicy[6]. Przyloty zaczynają się pod koniec kwietnia i trwają cały maj, odloty zaczynają się w sierpniu, a kończą z pierwszymi dniami października. Zimą nigdy jej nie stwierdzono.


Małą liczebność jarzębatki w Europie Środkowej oraz jej znaczne wahania tłumaczy się obecnością granicy zasięgu.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Pokrzewka jarzębata (od góry) i podobna lutniczka (od dołu)

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Największa z pokrzewek o nietypowym do nich upierzeniu o mocnej sylwetce z długim ogonem i dość grubym dziobem. Samiec ubarwieniem przypomina jastrzębia, krogulca lub kukułkę, i jak on posiada żółte tęczówki, co nadaje jej charakterystyczny nieco drapieżny wyraz (stąd też jej nazwa "jarzębatka"). Wierzch ciała ciemnopopielaty, jasne boki, od spodu brudnobiały z szarobrązowym poprzecznym falistym prążkowaniem (jarzębaty). Lotki i sterówki ciemnobrązowe, biało obrzeżone. Samice ubarwione bardziej jednolicie, brązowe, na brzuchu mniej prążkowane (w tym tkwi najistotniejsza fenotypowa różnica płci). Młode w ogóle bez prążkowania - przypominają zatem samicę - mają jasnobarwny spód ciała. Mają ciemne oczy. Dorosła jarzębatka ma żółtą tęczówkę, która dopełnia ogólnie specyficzny wygląd. Kolor oczu zmienia się z wiekiem - ciemnoszare u piskląt, pod koniec pierwszej jesieni życia ciemnobrązowe, zimą jaśniejące , a wiosną jasnobrązowe lub szarożółte (u samców pomarańczowożółte. Jaśniejsze obrzeżenie piór tworzy delikatny łuskowany wzór. Na skrzydle dostrzec można białe zakończenia pokryw skrzydłowych tworzące 2 paski.
To ptak dość skryty i rzadko można go zobaczyć na eksponowanym stanowisku. Głównie przebywa w koronach niskich drzew lub w krzakach. O jego obecności może świadczyć też obserwacja na danym terenie gąsiorka, czasem spotyka się oba te gatunki w jednym zakrzaczeniu.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

Wielkością porównywalna do słowika, większa jest od wróbla.

długość ciała 
ok. 16 cm
rozpiętość skrzydeł 
27 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 30 g

Śpiew[edytuj | edytuj kod]

Melodia jarzębatki przypomina pieśń pokrzewki ogrodowej, choć trwa krócej - zaczyna się długim, terkotliwym "głosem silnika": "arrrt-at-at-at". Sporadycznie wtrąca szorstkie "errr". Samiec pieśń godową wykonuje z dobrze widocznego miejsca na drzewie lub krzewie kiwając przy tym ogonem, ale też w trakcie tokowego lotu - podrywa się wtedy pionowo do góry, klaszcze skrzydłami za plecami i opada bujając się. Wydaje też cmokający okrzyk ostrzegawczy "czek".

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Niewielkie skupiska krzewów i bujnej roślinności zielnej na terenach półotwartych, nadrzeczne łąki, zakrzewione miedze, zagajniki, zadrzewienia śródpolne, rzeczne, jeziorne o wielowarstwowej strukturze z zaroślami, często kolczaste zakrzaczenia, skraje lasów mieszanych, młode uprawy leśne, nasłonecznione i zakrzaczone zbocza, okolice dróg, ekstensywnie użytkowane tereny zielone i nieużytki. Unika sąsiedztwa siedzib ludzkich, w przeciwieństwie do pokrewnej piegży, cierniówki i pokrzewki ogrodowej. Często występuje w tym samych miejscach, co gąsiorek.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Toki[edytuj | edytuj kod]

Z zimowisk wraca na początku maja. Wtedy też zaczyna się okres lęgowy trwający do czerwca. Pokrzewki jarzębate mogą tworzyć zarówno pary monogamiczne, jak i samiec dobiera sobie drugą partnerkę, gdy pierwsza rozpoczęła już lęg.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Zawsze w miejscu dobrze nasłonecznionym, umieszczone w bocznych, gęstych gałązkach krzewu (często kolczastego, co przypomina zwyczaje gąsiorków) na niewielkiej wysokości 3-60 cm nad ziemią, bardzo dobrze osłonięte, np. przerośniętą, wysoką trawą. Często spotykane tam, gdzie spotyka się dzierzbę gąsiorka, a więc na stanowiskach niezajmowanych zwykle przez ptaki śpiewające. W porównaniu z innymi pokrzewkami, koszyczek lęgowy jarzębatki jest znacznie większy, luźny, uwity z suchych źdźbeł traw, łodyżek i korzeni, owadzich kokonów, pajęczyny z wyścieleniem włosiem i wełną roślinną. W przeciwieństwie do gąsiorka nie znajdziemy tu porozdzielanych gałązek.
Zdarza się, że na początku sezonu lęgowego pokrzewka jarzębata bardzo łatwo decyduje się na porzucenie gniazda, gdy czuje się zaniepokojona czymkolwiek w wybranym miejscu.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Przeważnie dwa lęgi w roku, z czego pierwszy pod koniec maja, a następny pod koniec czerwca (choć drugi lęg wyprowadza rzadko). Składa 3-5 jaj o średnich wymiarach 21x15,5 mm, białych, żółtawych lub z lekkim odcieniem szarozielonym i nielicznymi jasnoszarymi lub szarofioletowymi plamami.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Od złożenia ostatniego jaja są wysiadywane przez oboje rodziców 14-15 dni (głównie jednak przez samicę). Ptaki często wysiadują jajo kukułki. Pisklęta opuszczają gniazdo po 14-16 dniach. Gatunek poznaje się po pomarańczowej, żółto obrzeżonej paszczy i 2 ciemnoszarych, podłużnych plamach, z rozmytymi brzegami, widocznych na językach. Młode mają ciemnoszare nogi i tym różnią się od dzierzby gąsiorka - tu są jasne aż do czasu wypierzenia. Potem pisklęta wraz z rodzicami koczują po okolicy.
Zwłaszcza w okresie wychowywania młodych jarzębatki wykazują agresywne zachowanie wobec innych ptaków, które wtargną na jej terytorium. W opiece nad pisklętami pomaga partnerce samiec - oboje karmią młode owadami i jagodami. W sierpniu odlatują do wschodniej Afryki.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Jesienią w diecie jarzębatek częściej pojawiają się owoce

Owady, ich larwy i poczwarki, pająki oraz inne drobne bezkręgowce zbierane na gałązkach dolnej części koron drzew i krzewów, jesienią, w trakcie przelotu na zimowiska, również jagody oraz inne owoce. Czasem może łapać drobne kręgowce, np. małe jaszczurki. Poluje też na wyższych zaroślach roślin zielnych, źdźbłach i liściach, a nierzadko i na ziemi (częściej to robi niż pozostałe pokrzewki). Nie ściga owadów w trakcie lotu.
W czasie żerowania może opuścić preferowaną strefę krzewów i szukać pożywienia wśród roślinności zielnej, na polu lub w trawie.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[7]. Z uwagi na nieliczne występowanie wymaga ochrony biotopów lęgowych. Wspomina o nim Dyrektywa ptasia. Jarzębatce grozi niszczenie zarośli i zadrzewień rosnących wzdłuż dolin rzecznych i dróg. Ocenia się jednak, że również zmiany klimatu mogą mieć odbicie w liczebności tego ptaka - źle znosi zimne, wilgotne lata.

Przypisy

  1. Sylvia nisoria w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Barred Warbler (Sylvia nisoria) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-10-22].
  3. Sylvia nisoria. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker: Family Sylviidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-10-22].
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 642. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2.
  6. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]