Ałtaj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy systemu górskiego. Zobacz też: pozostałe znaczenia tego słowa.
Ałtaj
Biełucha – najwyższy szczyt Ałtaju
Biełucha – najwyższy szczyt Ałtaju
Najwyższy szczyt Biełucha
(4506 m n.p.m.)
Długość ok. 2000 km
Kontynent Azja
Państwo  Rosja
 Kazachstan
 Mongolia
 Chiny
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Ałtaj w Kazachstanie

Ałtaj (ros.: Алтай; kaz.: Алтай таулары, Ałtaj taułary; mong.: Алтайн нуруу, Altajn nuruu; chiń. upr.: 阿尔泰山脉; pinyin: Ā’ěrtài Shānmài) – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

  • Ałtaj właściwy (wysoki) – część północno-zachodnia rozczłonkowana na nieregularne pasma o układzie palczastym (Ałtaj Południowy, Góry Kałbińskie, Góry Katuńskie, Ülby, Sajlugem, Góry Czujskie, Góry Kurajskie, Iołgo i inne) poprzedzielane wyżynami (m.in. Step Czujski) i dolinami rzek. Wznosi się średnio na wysokość 3,5–4 tys. m n.p.m., a najwyższe pasma mają rzeźbę alpejską. Najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga wysokość 4506 m n.p.m.
  • Ałtaj Mongolski – część środkowa, złożona z równoległych pasm obniżających się ku południowemu wschodowi i przechodzących w słabo rozczłonkowany i na ogół niski Ałtaj Gobijski. Wznosi się średnio na wysokość 2–4 tys. m n.p.m. Najwyższy szczyt, Chujten, osiąga wysokość 4374 m n.p.m.
  • Ałtaj Gobijski – część wschodnia. Najwyższe partie posiadają rzeźbę alpejską, w niższym przeważają niewysokie, płaskie grzbiety o stromych stokach, pociętych wąwozami. Najwyższy szczyt, Ich Bogd uul, osiąga wysokość 3957 m n.p.m.

Ałtaj powstał w wyniku ruchów górotwórczych kaledońskich (część zachodnia – Ałtaj właściwy) i hercyńskich (część wschodnia – Ałtaj Mongolski i Gobijski). W następnych okresach dzięki procesom denudacyjnym powierzchnia została silnie zrównana. Odmłodzenie rzeźby nastąpiło dzięki wypiętrzeniu blokowemu w orogenezie alpejskiej oraz zlodowaceniu plejstoceńskiemu i silnej erozji. Góry zbudowane są z silnie sfałdowanych i zmetamorfizowanych skał krystalicznych (gnejsy, granitognejsy, łupki krystaliczne) i osadowych (skały węglanowe) oraz skał magmowych (wulkanity – lawy, tufy, brekcje wulkaniczne), tworzących się od proterozoiku po karbon, poprzecinanych intruzjami skał krystalicznych. W zapadliskach śródgórskich występują górnopaleozoiczne i dolnomezozoiczne utwory węglonośne oraz trzeciorzędowe skały osadowe.

Ałtaj leży w chłodnej, kontynentalnej odmianie klimatu umiarkowanego, który jest dość surowy i cechuje się dużymi kontrastami termicznymi i opadowymi; występują mroźne zimy i krótkie, chłodne lata. Część wysokogórska (powyżej 1700–2400 m n.p.m.) pokryta jest łąkami i górską tundrą, niżej występują bogate lasy (około 70% powierzchni Ałtaju), które przechodzą w stepy, a na wschodzie w półpustynie. Granica wiecznego śniegu znajduje się na wysokości 2200–2300 m n.p.m. na zachodzie do 3000–3500 m n.p.m. na wschodzie. W najwyższych partiach pojawiają się liczne lodowce o łącznej powierzchni ok. 900 km². W górach występuje ponad 3000 jezior (głównie pochodzenia glacjalnego), a także liczne rzeki (obszar źródłowy Obu i Irtysza) o znacznych zasobach energii wodnej (ok. 13 mln kW).

W Ałtaju, zwłaszcza w Ałtaju Kruszcowym, występują liczne bogactwa mineralne: rudy cynku, ołowiu, rtęci, żelaza, miedzi, złota, metali rzadkich a także węgla kamiennego.

W Republice Ałtaju utworzono w 1932 roku Rezerwat Ałtajski (pow. 881 238 ha). W 1998 roku góry Ałtaj zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Przyrody UNESCO, a w 2009 roku na listę rezerwatów biosfery.

Nazwa gór pochodzi z języka mongolskiego od słowa "altan" (złoto) i formantu zaimkowego (–taj) – Altantaj, Alttaj, Altaj: "złotodajny", "tam gdzie jest złoto"; nazwa mongolska została zapożyczona do języka chińskiego (阿尔泰山脉, Ā'ěrtài Shānmài). Rozpowszechniona jest również opinia o pochodzeniu nazwy z języków tureckich ("alatau" – "pstre góry"), gdyż szczyty gór stanowią kompozycję białych lodowców, czarnych osypisk, zielonych łąk oraz szarych skał granitowych. Dawniej panowała opinia o pochodzeniu nazwy z tureckiego ("al" – "wysoka" i "taj" – "góra"), ale współczesne badania odrzucają tę wersję[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Поспелов Евгений Михайлович: Географические названия мира. Топонимический словарь. Mocква: АСТ, 2002. ISBN 5-17-001389-2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. * Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 45–49.
  2. * Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 112. ISBN 978-83-01-14218-6.
  3. * Алтай (ros.). Большая Советская Энциклопедия. [dostęp 2011-11-24].