Kukułka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kukułka zwyczajna
Cuculus canorus[1]
Linnaeus, 1758
Kukułka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd kukułkowe
Rodzina kukułkowate
Rodzaj Cuculus
Gatunek kukułka zwyczajna
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie siedliska lęgowe

     obszary zimowisk

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło kukułka w Wikisłowniku

Kukułka zwyczajna, kukułka pospolita[3], kukułka (nazwy ludowe: gżegżółka, zazula) (Cuculus canorus) — gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny kukułkowatych (Cuculidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje strefę umiarkowaną i zalesioną część Eurazji i Afrykę- od zachodniej Europy i północnej Afryki aż po Kamczatkę i Japonię. W Azji spotykana na południe od krawędzi strefy tropikalnej. W Europie omija tylko Islandię. Przelatuje w kwietniu - maju i sierpniu - wrześniu. Zimuje od środkowej i południowej Afryki aż po Azję Południową. Wyróżnia się 4 podgatunki.

W Polsce średnio liczny, miejscami nieliczny, ptak lęgowy. Spotkać i usłyszeć można go na całym niżowym obszarze Polski i w różnych typach krajobrazów - w lasach, zadrzewieniach, na mozaikowo porośniętych drzewami i krzewami terenach rolniczych, ale i w pobliżu trzcinowisk wokół zbiorników wodnych.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Upierzenie kukułki sprawia, że myli się ją niekiedy z krogulcem
Samiec w locie

Ptak o smukłej sylwetce z długim klinowatym ogonem. Samiec - wierzch ciała, głowa, szyja i pierś jasnoszare, ogon ciemnołupkowo-szary z białymi, okrągłymi plamami oraz białą pręgą końcową. Spodnia powierzchnia ciała pokryta biało-szarym prążkowaniem poprzecznym. Samice ubarwione podobnie jak szary samiec, lecz z rdzawym nalotem na szyi, sam rysunek na piórach nie zmienia się. Niektóre samice są rdzawe z ciemnym poprzecznym prążkowaniem na całym ciele. Tęczówki są żółte, mały dziób jest czarny, a u nasady żółtawy. Ma żółte, krótkie nogi. Młode mają szarobrązowe prążkowanie poprzeczne na całym ciele z białą plamą na potylicy.
Gatunki należące do rzędu kukułkowych mają specyficznie ukształtowane nogi, tzw. zygodactyles. Dwa pierwsze palce są skierowane do przodu, a dwa kolejne do tyłu, choć zewnętrzny czwarty palec jest na tyle zręczny, że może się obracać od przodu do tyłu w razie potrzeby. Jest to charakterystyczne, bo zdecydowana większość ptaków ma 3 palce skierowane do przodu, a tylko jeden do tyłu.
U samic występują 2 odmiany barwne, jedna, szara, podobna bardziej do upierzenia samców, druga, ubarwiona rdzawo na wierzchu ciała, z szerokimi i czarnymi prążkami.

Rozpoznawanie[edytuj | edytuj kod]

Ptak przypomina wielkością turkawkę, pustułkę lub gołębia; ubarwienie zbliżone jest do upierzenia krogulca (szary wierzch ciała, pierś oraz prążkowany brzuch), choć ma smuklejszą głowę i prosty dziób. Do tego drapieżnika podobna jest też w locie, ale ma bardziej spiczaste skrzydła. Niektórzy mylą ją z małym sokołem, przez długie, ostro zakończone skrzydła i ogon. Niełatwo ją dostrzec, gdyż prowadzi skryty tryb życia i jest płochliwa. Poza tym może kryć się w koronach drzew i w wyższych krzewach. Lot nie jest charakterystyczny.

Głos[edytuj | edytuj kod]

Samiec po przylocie na tereny lęgowe rozpoczyna w maju najczęściej , bardzo charakterystyczne i powszechnie znane, 2- lub 3-sylabowe kukanie "kukuku", które jest pieśnią godową. Od tego odgłosu w wielu krajach wzięła się nazwa gatunkowa ptaka. Gdy jest zdenerwowany okrzyk przechodzi w "hahhahhah". Ten odgłos podobny do śmiechu jest głównym głosem samicy, która nie kuka.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała 
ok. 30 cm
Rozpiętość skrzydeł 
60 cm
Masa ciała 
ok. 120 g

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Wszelkie środowiska z drzewami poza zwartymi kompleksami leśnymi na terenach otwartych i półotwartych - brzegi lasów, niezbyt duże drzewostany liściaste, mieszane i iglaste, kępy zadrzewień śródpolnych, ogrody, parki, tereny wydmowe oraz bagienne i tereny zasiedlone przez człowieka.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Toki[edytuj | edytuj kod]

W okresie godowym samica kopuluje z paroma samcami, zjawisko poliandrii jest rzadkie u innych ptaków. Te wabią ją kukaniem z dobrze wyeksponowanego miejsca - słupa, płotu, przewodu linii energetycznej czy z bezlistnej gałęzi. Również nie zachowują monogamii. Kukułki nie tworzą zatem par, tym bardziej, że samców jest zwykle więcej niż samic. Nigdy nie zakładają gniazd, ani nie wychowują piskląt.

Trzcinniczek zwyczajny w roli rodzica zastępczego, karmiący młodą kukułkę

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Pasożyt lęgowy (jedyny w Europie Środkowej) podrzucający jaja do cudzych gniazd, znanych jest około 200 gospodarzy, głównie wróblowatych, w Polsce: pliszka siwa, świergotek drzewny, piegża zwyczajna, jarzębatka, świergotek, pliszka, gąsiorek, pleszka zwyczajna, kopciuszek zwyczajny i trzcinniczek zwyczajny. Jednak nie każda niechciana adopcja kończy się udanym wychowaniem kukułczego pisklęcia. Wynika to ze zbyt dużych różnic w zapotrzebowaniu pokarmowym obu gatunków ptaków. Czasem nie wystarczy nawet umieszczenie jaja we właściwym gnieździe. Inną obroną przed oszustwem kukułki jest bowiem rozpoznanie przez drobne wróblowe różnic pomiędzy jajami. W takim przypadku albo wyrzucają niechciane jajo albo opuszczają gniazdo.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Od maja do początków lipca składa na ziemi około 10-20 małych jaj w przynajmniej dwudniowych odstępach. Zwykle przenosi je w dziobie i wkłada do gniazda gospodarza, po jednym. Bardzo rzadko udaje jej się znieść jajo wprost do gniazda przybranych rodziców jej młodych. Składanie jaja trwa kilka sekund, a przy okazji samica kukułki zjada lub zabiera jedno jajo gospodarza i je wyrzuca. Ważne jest by jej jaja były podobne kolorem i kształtem do jaj gatunków, które mają je wysiadywać.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Okres wysiadywania to około 11 do 13 dni (krótszy niż gospodarzy). Pisklęta, gniazdowniki, po wykluciu (po 8-36 godzinach), jeszcze ślepe, wyrzucają jaja lub już wyklute potomstwo gospodarza (ginie ono na ziemi) - rozpychanie się to naturalny instynkt wobec wszystkich obiektów w gnieździe. Ma to skupić wszystkie wysiłki dorosłych ptaków na wyżywieniu i wychowywaniu. Młode kukułki między 4 a 7 dniem po wykluciu zaczynają wydawać żebrzący o pokarm głos, odpowiadający natężeniem całemu lęgowi gospodarzy. Otwierają przy tym dzioby, pokazując ich pomarańczowo-czerwone ubarwienie zmuszając w ten sposób rodziców do ciągłego karmienia. W wieku około 16 dni, wołając o pokarm, potrafią naśladować dźwięk o natężeniu wydawanym przez 3 a nawet 4 lęgi. Tak właśnie, sukcesywnie powodują, że opiekunowie poświęcają nawet 17 godzin na dobę ich karmieniu. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 21 dniach, zwykle jest to spowodowane faktem, iż w tym wieku młoda kukułka jest tak duża, że nie mieści się już w gnieździe. Po jego opuszczeniu może być jeszcze dokarmiana przez 2 lub 3 tygodnie. Później staje się całkowicie samodzielna. Tak długi okres opieki nad podrzutkiem, dla wychowujących go wróblowatych, oznacza zwykle stratę całego sezonu rozrodczego. Bardzo często kukułka usamodzielnia się w momencie, w którym dla jej opiekunów jest już za późno na wyprowadzenie nowego lęgu. Młoda samica kukułki rok później podłoży z dużym prawdopodobieństwem jajo gatunkowi, który sam ją piastował.
Najdłużej żyjąca kukułka, której wiek oznaczył człowiek, miała 15 lat[4].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Owady, szczególnie owłosione gąsienice motyli, które są często unikane przez inne ptaki. Nie konkurują więc o pokarm z zastępczymi rodzicami, bo mają oni inne preferencje pokarmowe. Chwytają też chrząszcze.

Kukułki żerują na drzewach siedząc na gałęzi i wypatrując zdobyczy. Gdy ją dostrzegą, podlatują do owada i zbierają go dziobem. Rzadziej polują chodząc powoli po ziemi i tam poszukując pokarmu.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Cuculus canorus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Cuculus canorus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 134. ISBN 83-09-01320-5.
  4. Piotr Adamiok: Prawda o krukach. [dostęp 2010-09-12].
  5. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]