Klaudiusz Ptolemeusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klaudiusz Ptolemeusz
Κλαύδιος Πτολεμαῖος

Aleksandryjczyk
Klaudiusz Ptolemeusz według XVI-wiecznego wyobrażenia
Klaudiusz Ptolemeusz według XVI-wiecznego wyobrażenia
Data i miejsce urodzenia ok. 100 n.e.
Tebaida (niepewna)
Data śmierci ok. 168 n.e.
Zawód astronom, matematyk i geograf
Miejsce zamieszkania Aleksandria, Prowincja Egipt, Imperium rzymskie
Narodowość grecka
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Mapa wszechświata Ptolemeusza według Andreasa Cellariusa
Podstawowe elementy teorii Ptolemeusza
A – epicykl
B – ekwant
C – deferent
niebieski punkt – Ziemia
czerwony punkt – planeta krążąca wokół Ziemi

Klaudiusz Ptolemeusz, Ptolemeusz Klaudiusz lub po prostu Ptolemeusz (łac. Claudius Ptolemaeus, stgr. Κλαύδιος Πτολεμαῖος Klaudios Ptolemaios; ur. ok. 100, zm. ok. 168) – astronom, matematyk i geograf greckiego pochodzenia. Urodzony w Tebaidzie, kształcił się i działał w Aleksandrii należącej wówczas do Imperium rzymskiego około II wieku n.e[1].

Autor m.in. napisanej po grecku Mathematike Syntaxis znanej bardziej jako Almagest[2], traktatu w trzynastu księgach, zawierającego kompendium wiedzy astronomicznej tego okresu oraz matematyczny wykład teorii geocentrycznej[3]. Jego poglądy na kolejnych kilkanaście stuleci ugruntowały wizję budowy wszechświata, którą porzucił dopiero Mikołaj Kopernik[4]. Z wewnętrznej analizy jego późniejszych dzieł jasno wynika, że Almagest jest najwcześniejszą z jego najważniejszych prac, ponieważ późniejsze, w tym Tetrabiblos (Czworoksiąg) traktujący o astrologii i Geografia w księdze VIII zawierają do niego odniesienia[5].

Życie i nauka[edytuj | edytuj kod]

O jego życiu nie wiadomo nic pewnego[6]. Według Theodora Meliteniotesa, żyjącego tysiąc lat później bizantyjskiego astronoma, Ptolemeusz miał się urodzić w Ptolemais Hermiou w Tebaidzie w Górnym Egipcie, jednak brak na to jakichkolwiek dowodów[5]. Z obserwacji układu planet zawartych w Almageście wywnioskować można przybliżony czas aktywności autora. Najwcześniejsza data wynikająca z opisanej konstelacji to 26 marca 127 n.e., a najpóźniejsza to 2 lutego 141 n.e[7]. co oznacza, że powstanie traktatu przypada na lata rządów cesarzy z dynastii Antoninów Hadriana i Antoninusa Piusa, a życie samego Ptolemeusza datować można na pierwsze trzy ćwierci II wieku n.e[8].

Jego imię Klaudiusz (gr. Κλαύδιоς) świadczy o tym, że posiadał obywatelstwo rzymskie zapewne odziedziczone po przodkach[7] żyjących w czasach cezarów Klaudiusza lub Nerona. Przydomek Ptolemeusz natomiast informuje nas, że był z pochodzenia Grekiem[1][9], albo też jego przodkowie byli zhellenizowanymi mieszkańcami którejś ze wschodnich monarchii powstałych po śmierci Aleksandra Wielkiego[5].

W Almageście kilkukrotnie odnosi się do Teona ze Smyrny, który miał mu przedstawiać własne obserwacje nieba pomiędzy 127 a 132 i mógł być jego nauczycielem[5]. Z jego prac dowiadujemy się, że w dziedzinie filozofii uznawał Arystotelesa, był zaznajomiony z pracami matematyka Menelaosa z Aleksandrii, astronomów Hipparchosa z Nikei i Posejdoniosa z Rodos oraz geografa Marinosa z Tyru[8].

Prace[edytuj | edytuj kod]

Astronomia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Teoria geocentryczna.

Ptolemeusz słusznie uważał, że ruchy ciał niebieskich mogą być opisane z wykorzystaniem wzorów matematycznych, dlatego swojemu największemu dziełu z zakresu astronomii nadał tytuł Mathematike Syntaxis[1] (stgr. μαθηματική σύνταξις – struktury matematyczne). Używana współcześnie nazwa Almagest, powstała od greckiego słowa megiste[10] (największy), którym Grecy szybko zaczęli ją określać. Arabscy uczeni w IX wieku dodali do tego przedimek al. Arabskie Al-majisti (المجسطي) w średniowieczu przetłumaczone bezpośrednio na łacinę dało dzisiejszą formę[11]. Traktat jest podsumowaniem osiągnięć greckiej astronomii od czasów Eudoksosa z Knidos (IV wiek p.n.e.) i jego modelu sfer niebieskich[10], poprzez Hipparchosa z Nikkei (II wiek p.n.e. – ich oryginalne prace nie zachowały się[1]), aż do samego Ptolemeusza. Teoria geocentryczna Hipparchosa oparta o deferent, epicykl i ekscentryk została w Almageście zawarta i skorygowana[7] o punkt wyrównawczy zwany ekwantem[12].

W modelu geocentrycznym Ziemia stanowiła środek dla ośmiu koncentrycznych sfer z umieszczonymi na nich planetami, Słońcem, Księżycem i gwiazdami. Planety dodatkowo poruszały się po małych okręgach zwanych epicyklami[13]. Podstawową zaletą tej koncepcji było to, że pozornie chaotyczne do tej pory ruchy ciał niebieskich mogły być obliczone, a ich położenie z dość dużą dokładnością przewidziane[1]. Ptolemeusz zdawał sobie jednak sprawę z jego wadliwości. Księżyc w jego modelu poruszał się takim ruchem, że widziany z Ziemi musiałby być dwa razy większy[3]. Pozostaje zagadką czy jego autor wierzył w przedstawioną przez siebie wizję Wszechświata, czy też zaproponowane przez niego rozwiązanie miało mieć bardziej praktyczne przeznaczenie, tzn. umożliwienie dokładnych pomiarów przewidywanych pozycji dla ciał niebieskich[4].

Co ciekawe wielki Grek interesował się również astrologią. Poświęcił jej swoje kolejne dzieło Apotelesmatiká (stgr. Αποτελεσματικά) w wolnym tłumaczeniu "astrologiczny wpływ", znaną również pod nazwą Tetrabiblos[14] (stgr. Τετράβιβλος – czteroksiąg). Dla Ptolemeusza traktat ten był naturalną kontynuacją Almageste[15]. Broni w nim astrologii przed oskarżeniami i próbuje udowodnić, że jakkolwiek według niego oddziaływanie ciał niebieskich jest czysto fizyczne, ma jednak znaczący wpływ na nasze poczynania. Co prawda bez matematycznej dokładności ale możliwe jest przewidywanie przyszłości na podstawie obserwacji nieboskłonu[10].

W Procheiroi Kanones[16] (stgr. Πρόχειροι Κανόνες – tablice podręczne) przedstawiony został uporządkowany zestaw tablic astronomicznych, ze wstępem wyjaśniającym zasady ich użycia. Dotrwały do naszych czasów w nieznacznie zmodyfikowanej wersji Teona z Aleksandrii[10].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Ptolemeusz traktował geografię jako naukę przedstawiania Ziemi za pomocą rysunku[17]. Dzięki swojemu astronomicznemu przygotowaniu nadał jej jednak matematyczny wymiar[18]. Znana mu była kulistość Ziemi i do swoich map stosował projekcję powierzchni kuli na płaszczyznę[19]. Przyjął jednak za Posejdoniosem z Rodos błędne wyliczenie długości stopnia geograficznego, przez co nie ustrzegł się w swojej pracy sporych nieścisłości[18]. Ptolemejska definicja szerokości geograficznej (równik 0°, bieguny ±90°) obowiązuje do dziś[18].

Geografia[20] (stgr. Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις, Geographike Hyphegesis – wstęp do kreślenia map[19]) znana także jako Nauka geograficzna, była próbą stworzenia możliwie dokładnej mapy znanego mu świata. Składa się z ośmiu ksiąg. Pierwsza to teoretyczne wprowadzenie, mające na celu, w razie konieczności, umożliwić czytelnikowi samodzielnie odtworzenie planów[10]. Księgi od II do VII zwierają nazwy miejscowości oraz charakterystycznych punktów geograficznych (około 8000[19] toponimów) ze współrzędnymi[18]. Co ciekawe w Księdze II opisującej m.in. ziemie od Dunaju aż po Morze Bałtyckie autor wymienił m.in. Budorgis utożsamiane później z Brzegiem[21], Kalisię (Καλισία) identyfikowaną z Kaliszem[22], Karrodunon (Καρρόδουνον) łączony dawniej, np. przez J. Lelewela z Krakowem[23] czy Askaukalis (ἀσκαυκαλίς) utożsamiany z Bydgoszczą[24][25]. W Księdze VIII znajduje się wykaz najważniejszych miast z dokładniejszymi współrzędnymi[18]. Do ksiąg dołączone było 26 map[26].

Cosmographia Nicolausa Germanusa na podstawie Geografii Ptolemeusza (1482)

W Instytucie Geodezji i Geoinformacji na Uniwersytecie Technicznym w Berlinie grupa naukowców składająca się z filologów klasycznych, matematyków i kartografów podjęła próbę skorygowania błędów i wypracowała tzw. "geodetic deformation analysis"[27] (analiza deformacji geodezyjnych). Na jej podstawie powstał wykaz miast (poleis) z "Magna Germania" (Księga II) z ich lokalizacjami na terenie dzisiejszych Niemiec i Polski[25]. Według berlińskich naukowców lokalizacje te korespondują również ze stanowiskami archeologicznymi współczesnej Ptolemeuszowi kultury wielbarskiej[28], w których wcześniej odkryto gockie osady i miejsca pochówków[29]. W wyniku badań przyjęto założenie, że dla stworzenia Magna Germania Ptolemeusz, który sam nie dokonywał wszystkich pomiarów, korzystał nie tylko z wiedzy kupców przemierzających te tereny ale także z map profesjonalnch wojskowych kartografów[30].

Optyka[edytuj | edytuj kod]

Optyka[31] (Oπτική) traktat w pięciu księgach nie dotrwała do naszych czasów w oryginale. Arabskie tłumaczenie bez księgi pierwszej i końcówki piątej, które również się nie zachowało, zostało skopiowane w XII wieku przez Eugeniusza z Sycylii[10]. Z niego dowiadujemy się, że brakująca Księga I dotyczyła ogólnej teorii optyki, Księga II roli światła i koloru. III i IV teorii odbicia, a V zjawiska refrakcji[31]. Trudno jest ocenić osobisty wkład Ptolemeusza we współczesną mu wiedzę w tej dziedzinie, ponieważ niewiele pozostało z prac jego poprzedników[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 A. R. Jones: Ptolemy w: Encyclopaedia Britannica – online. www.britannica.com. [dostęp 30 grudnia 2012].
  2. Claudius Ptolemaeus: Almagestum (1515). www.univie.ac.at (strona Uniwersytetu Wiedeńskiego). [dostęp 30 grudnia 2012].
  3. 3,0 3,1 Richard Fitzpatrick: A Modern Almagest. An Updated Version of Ptolemy’s Model of the Solar System. farside.ph.utexas.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  4. 4,0 4,1 Ptolemy the Man. arnett.us.com. [dostęp 30 grudnia 2012].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Ptolemy (or Claudius Ptolemaeus) w: Complete Dictionary of Scientific Biography. www.encyclopedia.com. [dostęp 30 grudnia 2012].
  6. Ptolemy – biography. www.hps.cam.ac.uk (strona Electronic History of Astronomy, Whipple Museum of the History of Science Uniwersytetu w Cambridge). [dostęp 30 grudnia 2012].
  7. 7,0 7,1 7,2 Claudius Ptolemy. www-history.mcs.st-andrews.ac.uk (The MacTutor History of Mathematics archive, School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews. [dostęp 30 grudnia 2012].
  8. 8,0 8,1 Ptolemy, Tetrabiblos – Introduction (wstęp). penelope.uchicago.edu. [dostęp 30 grudnia 2012].
  9. B. Sprague: Claudius Ptolemaeus (Ptolemy): Representation, Understanding, and Mathematical Labeling of the Spherical Earth. www.csiss.org. [dostęp 30 grudnia 2012].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 G. J. Toomer: Ptolemy (Claudius Ptolemaeus) w: Dictionary of Scientific Biography, Wyd. Scribner & American Council of Learned Societies, vol. 11, Nowy Jork , ss. 186–206, 1970, ISBN 978-0-684-10114-9. [dostęp 30 grudnia 2012].
  11. F. J. Carmody: Arabic astronomical and astrological sciences in latin translation. A critical bibliography. Wyd. University of California Press, Berkeley i Los Angeles 1956, ss. 15-21. [dostęp 30 grudnia 2012].
  12. Ptolemy's geocentric universe. www.astronomynotes.com. [dostęp 31 grudnia 2012].
  13. S.Hawking, L. Mlodinow. Jeszcze krótsza historia czasu, Warszawa, Wyd. Zysk i S-ka, 2007, s. 14, ISBN 978-83-7506-020-1. . 
  14. Claudius Ptolemy: Tetrabiblos (przekład na język angielski). penelope.uchicago.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  15. Claudius Ptolemy: Tetrabiblos Book I, 1. Introduction (przekład na język angielski). penelope.uchicago.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  16. R. Mercier. Ptolemaiou Procheiroi Kanones. Ptolemy's Handy Tables Volume 1b: Tables A1-A2. Transcription and Commentary, Wyd. Publications de l’Institut Orientaliste de Louvain, 2011, ISBN 978-90-429-2436-9. . 
  17. Cosmographia Claudii Ptolomaei Alexandrini. Cyfrowa Biblioteka Narodowa. [dostęp 31 grudnia 2012].
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 T. Derda: Klaudiusz Ptolemeusz. bn.org.pl (strona Biblioteki Narodowej). [dostęp 31 grudnia 2012].
  19. 19,0 19,1 19,2 J. L. Berggren, A. Jones: Ptolemy's Geography: An Annotated Translation of the Theoretical Chapters, Wyd. Princeton University Press, 2000. press.princeton.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  20. Claudius Ptolemy: The Geography (przekład na język angielski). penelope.uchicago.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  21. Budorgis. Pierer's Universal-Lexikon (1857). [dostęp 31 grudnia 2012].
  22. Kalisz. www.britannica.com. [dostęp 31 grudnia 2012].
  23. Épilogue de la Géographie du Moyen Age, Bruxelles 1857, str. 204 Link do książki w zasobach Google Books
  24. Ptolemy's map of Germania. „Der Spiegel”, 2010-01-10. [dostęp 2012-12-28]. 
  25. 25,0 25,1 Adam Fularz: Antyczne Scurgum to nie Koszalin, lecz... Szczecinek. www.koszalin7.pl, 2010-12-10. [dostęp 31 grudnia 2012].
  26. Geographia Klaudiusza Ptolemeusza. mapy.muzeum-polskie.org (strona Muzeum Polskiego w Rapperswilu). [dostęp 31 grudnia 2012].
  27. Deformationsanalyse und regionale Anpassung eines historischen Geodatenbestandes, Technische Universität Berlin, Institut für Geodäsie und Geoinformationstechnik, Berlin 2007 – Matematyczny model Christiana Marks'a i Franka Neitzel'a do skorygowania błędów zawartych w Geographike Hyphegesis Klaudiusza Ptolemeusza (Uniwersytet Techniczny w Berlinie). www.geodesy.tu-berlin.de. [dostęp 31 grudnia 2012].
  28. Janusz Ostoja-Zagórski. Najstarsze dzieje ziem polskich. , Bydgoszcz, Wyd. WSP, ss. 179-180, 1996, ISBN 83-7096-142-8. 
  29. Matthias Schulz. Berlin Researchers Crack the Ptolemy Code. „Der Spiegel”, 2010-01-10. [dostęp 31 grudnia 2012]. 
  30. A. Kleineberg, Ch. Marx, E. Knobloch, D. Lelgemann, . Germania und die Insel Thule: Die Entschlüsselung von Ptolemaios «Atlas der Oikumene», wyd. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 2010, ISBN 978-3-534-23757-9. . 
  31. 31,0 31,1 A. M. Smith: Ptolemy's Theory of Visual Perception. An English translation of the Optics. With Introduction and Commentary.. Filadelfia, Wyd. The American Philosophical Society, 1996, ISBN 0-87169-862-5. [dostęp 31 grudnia 2012].

Teksty[edytuj | edytuj kod]

  1. Claudius Ptolemaeus: Almagestum (1515). www.univie.ac.at (strona Uniwersytetu Wiedeńskiego). [dostęp 30 grudnia 2012].
  2. Claudius Ptolemaeus: Tetrabiblos (przekład na język angielski). penelope.uchicago.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  3. Claudius Ptolemaeus: The Geography (przekład na język angielski). penelope.uchicago.edu. [dostęp 31 grudnia 2012].
  4. Cosmographia Claudii Ptolomaei Alexandrini. Cyfrowa Biblioteka Narodowa. [dostęp 31 grudnia 2012].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. G. J. Toomer: Ptolemy (Claudius Ptolemaeus) w: Dictionary of Scientific Biography, wyd. Scribner & American Council of Learned Societies, vol. 11, Nowy Jork , ss. 186–206, 1970, ISBN 978-0-684-10114-9.
  2. F. J. Carmody: Arabic astronomical and astrological sciences in latin translation. A critical bibliography. University of California Press, Berkeley i Los Angeles 1956, ss. 15-21.
  3. S.Hawking, L. Mlodinow. Jeszcze krótsza historia czasu, Warszawa, Wyd. Zysk i S-ka, 2007, ISBN 978-83-7506-020-1. . 
  4. Richard Fitzpatrick: A Modern Almagest. An Updated Version of Ptolemy’s Model of the Solar System. farside.ph.utexas.edu, (University of Texas, Austin.
  5. R. Mercier. Ptolemaiou Procheiroi Kanones. Ptolemy's Handy Tables Volume 1b: Tables A1-A2. Transcription and Commentary, Wyd. Publications de l’Institut Orientaliste de Louvain, 2011, ISBN 978-90-429-2436-9. . 
  6. J. L. Berggren, A. Jones: Ptolemy's Geography: An Annotated Translation of the Theoretical Chapters, Wyd. Princeton University Press, 2000.
  7. Janusz Ostoja-Zagórski, Najstarsze dziejie ziem polskich, Bydgoszcz, Wyd. WSP, ss. 179-180, 1996, ISBN 83-7096-142-8.
  8. Deformationsanalyse und regionale Anpassung eines historischen Geodatenbestandes, Technische Universität Berlin, Institut für Geodäsie und Geoinformationstechnik, Berlin 2007 – Model matematyczny Christiana Marks'a i Franka Neitzel'a do skorygowania błędów zawartych w Geographike Hyphegesis Klaudiusza Ptolemeusza (Uniwersytet Techniczny w Berlinie). www.geodesy.tu-berlin.de. [dostęp 28 grudnia 2012].
  9. Andreas Kleineberg, Christian Marx, Eberhard Knobloch, Dieter Lelgemann (eds.), Germania und die Insel Thule: Die Entschlüsselung von Ptolemaios «Atlas der Oikumene», wyd. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 2010, ISBN 978-3-534-23757-9.
  10. A. M. Smith: Ptolemy's Theory of Visual Perception. An English translation of the Optics. With Introduction and Commentary.. Filadelfia, Wyd. The American Philosophical Society, 1996, ISBN 0-87169-862-5. [dostęp 31 grudnia 2012].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]