Klaudiusz Ptolemeusz

Klaudiusz Ptolemeusz według XVI-wiecznego wyobrażenia

Mapa wszechświata Ptolemeusza według Andreasa Cellariusa

Klaudiusz Ptolemeusz, Ptolemeusz Klaudiusz lub po prostu Ptolemeusz (łac. Claudius Ptolemaeus, stgr. Κλαύδιος Πτολεμαῖος Klaudios Ptolemaios; ur. ok. 100, zm. ok. 168) – grecki uczony pochodzący z Tebaidy, który kształcił się i działał w Aleksandrii. Napisał wiele dzieł z dziedziny matematyki, astronomii, geografii i muzyki.

Jego poglądy na budowę świata na wiele stuleci ugruntowały pogląd geocentryczny, który porzucił dopiero Mikołaj Kopernik. Ptolemeusz był też twórcą modelu ruchu ciał niebieskich, kombinującego dwa zasadnicze modele ruchu planet podane przez Hipparcha - ekscentryk oraz deferent z epicyklem. Innowacją Ptolemeusza było poszerzenie tego modelu o pojęcie ekwantu.

W dziele Geografia (stgr. Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις, Geographike Hyphegesis, łac. Explicatio geographica), znanym także jako Nauka geograficzna lub Wstęp do geografii, traktował geografię jako naukę przedstawiania Ziemi za pomocą rysunku. Znana mu była kulistość Ziemi i do swoich map stosował projekcję powierzchni kuli na płaszczyznę. Jako odniesienie dla długości geograficznej przyjął południk Ferro, używany aż do XIX wieku; jego definicja szerokości geograficznej (równik 0°, bieguny ±90°) obowiązuje do dziś. Zajmował się także obliczeniami obwodu Ziemi Eratostenesa i Posejdoniosa. Przejął błędne rezultaty tego drugiego, w następstwie czego w późniejszej literaturze przyjmowano, że obwód Ziemi wynosi ok. 17.000 mil morskich (ok. 31.500 km). Przedstawił hipotezę o istnieniu nieznanego wówczas kontynentu południowego Terra Australis.

By ułatwić sporządzenie map zestawił tabele współrzędnych ok. 8100 najbardziej znanych miejscowości, gór i rzek. W sposób dokładniejszy niż jego poprzednicy opisał m.in. Brytanię i kraje pomiędzy Dunajem a Bałtykiem. Na tym terenie wymienił m.in. Budorigum utożsamiane z Wrocławiem lub Brzegiem, Kalisię (Καλισία), identyfikowaną przez niektórych z Kaliszem, Karrodunon (Καρρόδουνον) łączony dawniej, np. przez J. Lelewela z Krakowem, Skurgon (Σκοῦργον), Askaukalis (ἀσκαυκαλίς) utożsamiany ze Żninem. Podał także nazwy i siedziby takich plemion, jak Wenedowie, Gythonowie, Galindowie, Souobenoi i Sudinowie (Sudinoi) - ci ostatni są uważani za Jaćwingów (Sudawia to jedna z nazw Jaćwieży). Oprócz wiarygodnych i rzetelnych źródeł wykorzystywał też materiały z drugiej ręki i legendy, przez co obraz uzyskany z jego danych, szczególnie w odniesieniu do nazw plemion, jest często niedokładny lub wręcz mylny.

Prace Ptolemeusza z zakresu astronomii zebrane zostały w dziele He mathematike syntaxis, znanym również później jako Ho megas astronomos. Używana współcześnie nazwa Almagest, powstała od greckiego słowa megiste (największy), któremu arabscy uczeni dodali w IX wieku przedimek al. Almagest jest podsumowaniem osiągnięć greckiej astronomii, m.in. jest głównym źródłem wiedzy o odkryciach Hipparcha.

Zobacz też

• Terra Australis

Linki zewnętrzne

• Tekst oraz tłumaczenie dzieła Geografia
• Cyfrowa wersja dzieła Geographia universalis vetus et nova complectens...z 1540 r. w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej