Syriusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Współrzędne: Astronomia 6h45m08,9173s; −16°42'58,017"

Syriusz A
α CMa (A)
Położenie Syriusza w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa
Położenie Syriusza w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Wielki Pies
Rektascensja 06h 45m 08,9173s
Deklinacja -16° 42' 58,017"
Odległość 8,6 ± 0,04 ly
2,64 ± 0,01 pc
Wielkość obserwowana −1,47m
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy A1V
Masa 2,02 M
Promień 1,711 R
Wielkość absolutna 1,47m
Okres obrotu 16,8 h
Wiek 2-3 × 108
Temperatura 9940 K
Alternatywne oznaczenia
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Syriusz B
α CMa B
Zdjęcie Syriusza A oraz Syriusza B (u dołu, z lewej) wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a
Zdjęcie Syriusza A oraz Syriusza B (u dołu, z lewej) wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Wielki Pies
Rektascensja 06h 45m 08,9173s
Deklinacja -16° 42' 58,017"
Odległość 8,6 ± 0,04 ly
2,64 ± 0,01 pc
Wielkość obserwowana 8,44m
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy biały karzeł
Typ widmowy DA2
Masa 0,978 M
Promień 0,0084[1] R
Wielkość absolutna 11,35m
Temperatura 25 200 K
Alternatywne oznaczenia
Wizja artysty przedstawiająca Syriusza A oraz Syriusza B (po prawej)

Syriusz (znany także jako Kanikuła, Psia Gwiazda oraz α CMa) – najjaśniejsza i jedna z najbliższych gwiazd nocnego nieba, położona w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa. Jej jasność obserwowana wynosi -1,47 magnitudo, a odległość od Układu Słonecznego wynosi około 8,6 lat świetlnych. Nazwa pochodzi ze starogreckiego Σείριος Seírios (‘gorący’, ‘prażący’, ‘skwarny’, ‘ognisty’).

Syriusza gołym okiem widać niemal z całej kuli ziemskiej (poza szerokościami geograficznymi położonymi na północ od równoleżnika 73,284°N) i na półkuli północnej stanowi on jeden z wierzchołków trójkąta zimowego. W sprzyjających warunkach można go zaobserwować gołym okiem nawet w ciągu dnia[2].

Syriusz, który gołym okiem wygląda jak pojedyncza gwiazda, jest w rzeczywistości gwiazdą podwójną, składającą się z jasnej, białej gwiazdy ciągu głównego o typie widmowym A1V określanej jako Syriusz A oraz towarzyszącego jej białego karła o typie widmowym DA2, znanego jako Syriusz B.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wiele kultur nadaje Syriuszowi szczególne znaczenie. W starożytnym Egipcie Syriusz (transkrypcja spdt, gr. Sotis) był czczony jako bóstwo. Egipcjanie opierali swój kalendarz astronomiczny na heliakalnym wschodzie Syriusza, gdy zbiegał się z wylewem Nilu (początek roku kalendarzowego), co zdarza się raz na 1460 lat. Na tej podstawie egiptolodzy opracowali w XX wieku datowanie sotisowe, które pozwoliło na odtworzenie przybliżonej chronologii starożytnego Egiptu. Wiele egipskich świątyń było zorientowanych tak, aby światło gwiazdy było widoczne z ołtarza. Symbolizował Izydę, boginię magii i rodziny, żonę władcy zaświatów, Ozyrysa. W mitologii greckiej Syriusz był psem Oriona.

W oparciu o obserwacje ruchu własnego Syriusza, przeprowadzone w latach 1833-1844, niemiecki astronom Friedrich Wilhelm Bessel w 1844 roku doszedł do wniosku, że Syriusz posiada gwiazdę towarzyszącą. Niemal dwie dekady później, w roku 1862 amerykański astronom Alvan Graham Clark odkrył Syriusza B, testując nowy teleskop w obserwatorium Dearborn na Uniwersytecie Northwestern w Evanston. W 1915 roku astronomowie ustalili, że Syriusz B jest białym karłem, drugą gwiazdą tego typu jaka została odkryta[3].

Sonda kosmiczna Voyager 2, wystrzelona 20 sierpnia 1977 roku z Ziemi z międzyplanetarną misją badania Układu Słonecznego, za około 296 tysięcy lat minie Syriusza w odległości około 4,3 lat świetlnych[4].

System[edytuj | edytuj kod]

Leżąc w odległości 8,6 lat świetlnych (2,6 parseków) od Ziemi, Syriusz jest jedną z najbliższych gwiazd. Najbliższym sąsiadem Syriusza jest gwiazda Procjon, która jest od niego odległa o około 5,2 lat świetlnych (1,6 parseków).

Syriusz A[edytuj | edytuj kod]

Syriusz A jest gwiazdą ciągu głównego o masie ponad 2 mas Słońca i średnicy około 1,7 razy większej od Słońca. W porównaniu ze Słońcem, temperatura Syriusza jest dużo wyższa i jest on około 21 razy jaśniejszy. Wiek Syriusza A szacuje się na 225 do 250 milionów lat.

Syriusz B[edytuj | edytuj kod]

Syriusz B jest białym karłem o średnicy nieco mniejszej od średnicy Ziemi, który porusza się wokół Syriusza A po eliptycznej orbicie o okresie nieco ponad 50 lat. Odległość między Syriuszem A i Syriuszem B wynosi od 8,1 jednostek astronomicznych w perycentrum, do 31,5 w apocentrum. Przeciętna gęstość materii gwiazdy jest 91 tysięcy razy większa niż gęstość Słońca, co oznacza, że 1 cm³ tej materii na powierzchni Ziemi ważyłby prawie tonę.

Ewolucja systemu[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości prawdopodobnie Syriusz B był większy niż Syriusz A. Rozmiary i masa Syriusza B sugerują, że powstał on z gwiazdy ciągu głównego. Zgodnie z teorią ewolucji gwiazd, około 100-125 milionów lat temu Syriusz B był czerwonym olbrzymem o masie pięciokrotnie większej niż Słońce, co oznacza, że był jaśniejszy od Regulusa. Gdy zasoby wodoru Syriusza B wyczerpały się, odrzucił on zewnętrzne warstwy, przekształcając się w białego karła i tracąc podczas tego procesu część swojej materii na rzecz Syriusza A. Teorię tę potwierdza ponadprzeciętna zawartość pierwiastków chemicznych cięższych niż wodór w składzie Syriusza A, jak również odkrycie wokół gwiazd znacznych ilości pyłu kosmicznego, będącego prawdopodobnie pozostałością po wybuchu nowej[5].

Za około 1 miliard lat, gdy Syriusz A wyczerpie swoje zasoby wodoru stanie się on prawdopodobnie również najpierw czerwonym olbrzymem, a następnie w wyniku wybuchu nowej białym karłem, podobnie jak jego towarzysz. Ponieważ białe karły pozbawione są źródeł energii, ostatecznie w przyszłości obie gwiazdy staną się czarnymi karłami.

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Z Syriuszem wiąże się kilka kontrowersji i nierozwiązanych tajemnic.

Kolor[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy starożytni astronomowie opisują kolor Syriusza jako czerwony, choć obecnie jest on białą gwiazdą. Istnieje wiele różnych wytłumaczeń tego faktu. Wielu starożytnych astronomów uważało kolor Syriusza za biały lub biało-błękitny, co zgadza się ze współczesnymi obserwacjami[6]. Innym możliwym wytłumaczeniem jest fakt, że czerwony kolor Syriusza był powodowany wpływem atmosfery Ziemi na obserwacje dokonywane nisko nad horyzontem[7].

Gwiazda potrójna[edytuj | edytuj kod]

Obserwacje układu prowadzone od 1894 roku wykazują zaburzenia orbit Syriusza, co niektórzy astronomowie tłumaczą istnieniem trzeciej gwiazdy układu[8]. Niedawne poszukiwanie trzeciej gwiazdy w układzie przy pomocy teleskopu Hubble'a zakończyło się niepowodzeniem, chociaż potwierdziło różnice pomiędzy przewidywanymi i zaobserwowanymi orbitami Syriusza A i B[9].

Wierzenia Dogonów[edytuj | edytuj kod]

W latach trzydziestych XX wieku francuscy etnolodzy Marcel Griaule i Germaine Dieterlen opisali wierzenia żyjącego w zachodniej Afryce (Mali) plemienia Dogonów, w tym dokładne informacje na temat Syriusza i niewidocznego gołym okiem Syriusza B (zwanego przez Dogonów "Digitarią") możliwe do uzyskania wyłącznie dzięki użyciu współczesnych instrumentów[10]. Zdaniem sceptyków informacje te, podchwycone później przez zwolenników tez paleoastronautycznych[11], są jednak obecnie niesprawdzalne[12][13][14] i wynikły z wymieszania wyobrażeń mitologicznych nieżyjącego już szamana Ogotemmeli z wiedzą astronomiczną, jaką dysponowali francuscy etnolodzy[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Syriusz w Wikisłowniku

Przypisy

  1. J. B. Holberg et al.. Sirius B: A New, More Accurate View. „The Astrophysical Journal”. 497 (2). s. 935-942. doi:10.1086/305489 (ang.). 
  2. C. Henshaw "On the Visibility of Sirius in Daylight" Journal of the British Astronomical Association (1984) 94:5, 221-222. (ang.)
  3. Holberg, J. B. "How Degenerate Stars Came to be Known as White Dwarfs", Bulletin of the American Astronomical Society, (2005) 37:2, 1503 (ang.)
  4. Voyager Interstellar Mission NASA (ang.)
  5. Backman, D. E.; Gillett, F. C.; Low, F. J., "IRAS observations of nearby main sequence stars and modeling of excess infrared emission" (1986) Advances in Space Research (ISSN 0273-1177), 6:7, 43-46. (ang.)
  6. Gent van, R. H., 1984. "Red Sirius". Nature 312: 302 (ang.)
  7. Ceragioli, R. C. "Solving the puzzle of "red" Sirius". J. History of Astronomy, 27, 93-128 (1996) (ang.).
  8. Benest, D., & Duvent, J. L. (1995, July). Is Sirius a triple star? Astronomy and Astrophysics, 299, 621-628. (ang.)
  9. Schroeder, Daniel J., at al. "A Search for Faint Companions to Nearby Stars Using the Wide Field Planetary Camera 2", The Astronomical Journal 119:2, 906-922. (ang.)
  10. A. Diop, s.314.
  11. Andrzej Szyjewski: Kultury Sudanu Zachodniego (pol.). opoka.org.pl. [dostęp 2013-08-29].
  12. Bernard R. Ortiz de Montellano: The Dogon Revisited (ang.). ramtops.co.uk. [dostęp 2013-08-29].
  13. Mariusz Agnosiewicz, Krzysztof Dziubała: Religie afrykańskie (pol.). racjonalista.pl. [dostęp 2013-08-29].
  14. Philip Coppens: Dogon shame (ang.). philipcoppens.com. [dostęp 2013-08-29].
  15. Ian Ridpath: Investigating the Sirius "Mystery" (ang.). W: Skeptical Inquirer 3(1) [on-line]. 1978. [dostęp 2014-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-11)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Cheikh Anta Diop: Civilization or Barbarism: An Authentic Anthropology. Brooklyn, N.Y.: Lawrence Hill Books, 1991. ISBN 1-55652-048-4.
  • J. Liebert, P. A. Young, D. Arnett, J. B. Holberg, K. A. Williams, "The Age and Progenitor Mass of Sirius B", The Astrophysical Journal (2005), 630:1, L69-L72. (ang.)
  • H. W. F. Saggs: Civilization before Greece and Rome. New Haven / London: Yale University Press, 1989. ISBN 0-300-04440-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]