Kobuz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ptaka. Zobacz też: miejscowości o nazwie Kobuz.
Kobuz
Falco subbuteo[1]
Linneaus, 1758
Kobuz
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd sokołowe
Rodzina sokołowate
Podrodzina sokoły
Rodzaj Falco
Gatunek kobuz
Podgatunki
  • F. s. subbuteo Linnaeus, 1758
  • F. s. streichi Hartert & Neumann, 1907
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Kobuz, sokół kobuz, sokół leśny, sokolik drzewiec[3] (Falco subbuteo) – gatunek średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono dwa podgatunki F. subbuteo[4][5]:

  • F. subbuteo subbuteo – Europa do Japonii i północnych Indii oraz środkowych Chin.
  • F. subbuteo streichiBirma do południowych Chin i północnych Indochin.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje całą Europę oprócz Szkocji i północnej Skandynawii oraz Azję aż do Japonii i Kamczatki i na południe od Izraela i Iranu. Jedna z form geograficznych (F. s. jugurtha Hart.) zamieszkuje zachodnią część Afryki Północnej. To ptak wędrowny, odbywający dalekie podróże. Przyloty następują od połowy kwietnia i maju(bez wyraźnego szczytu), a odloty od połowy sierpnia do października. Zimuje w tropikalnej Afryce, na południe od strefy równikowej lasów deszczowych.

W Polsce nieliczny lub bardzo nieliczny ptak lęgowy, umiarkowanie rozpowszechniony, częściej spotykany na lesistych obszarach nizinnych niż górskich[6]. Jego liczebność szacuje się na 2500-3500 par. Widywany w całym kraju, ale jest ptakiem rzadkim i nieregularnie rozmieszczonym. Nigdy nie spotyka się go w większych liczbach. Nawet w dogodnych siedliskach jego zagęszczenie jest niewielkie - na 100 km2 przypada tam 1-2 par lęgowych. Zaledwie kilka par znaleziono w puszczy Kampinoskiej i Niepołomickiej. Podobny stan występuje w Wielkopolskim Parku Narodowym. Kobuzy nieregularnie zimują w Polsce, ale przeważnie w jej zachodniej części. W ostatnich dekadach odnotowano kilkadziesiąt takich obserwacji[7].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Kobuz jest uważany za jednego z najbardziej sprawnych ptaków szponiastych. Z upierzenia bardzo podobny do sokoła wędrownego, lecz o wiele mniejszy i z podłużnie kreskowanym jasnym spodem ciała. Obie płci ubarwione podobnie, ale samica znacznie większa od samca (o od 1/3 do 1/4). Stare osobniki mają cynamonowo-czerwone "nogawice" (pióra na podudziu). Również rdzawo-czerwone są pokrywy podogonowe. Policzki i gardło białe, pod okiem odznaczający się "wąs" jak u sokoła wędrownego. Dziób, woskówka i nogi osobników dorosłych żółte, młodych – zielonkawe. Koniec dzioba jest szaro-niebieski. Grzbiet łupkowoszary, prawie czarny, pierś biała z podłużnymi, czarnymi plamami. Skrzydła dłuższe, wąskie i bardziej ostro zakończone niż u sokoła wędrownego. Młode odróżnia się po mniej wyraźnym ubarwieniu, są brązowe i mają nakrapianą pierś. W locie ślizgowym lub aktywnym przypomina smukłą sylwetką dużego jerzyka lub oknówkę - ma sierpowate, spiczaste skrzydła i zwężający się ku końcowi krótki ogon, widać też bardzo ciemny wierzch głowy (czarną plamę - "czapeczkę"), który kontrastuje z jasnym policzkiem na którym wyraźnie zaznacza się czarny wąs oraz z białą szyją. Jego znakomity szybki lot można podziwiać nie tylko w trakcie polowań, ale też w czasie wędrówek. Gdy podleci w miarę blisko, słychać furkot jego skrzydeł. Jest rzadko obserwowany w środowisku naturalnym. Wyróżnia się 2 podgatunki.
Zarówno rysunek, jak i ubarwienie kobuza jest podobne do młodych sokoła wędrownego, ale ten pierwszy osiąga najwyżej 35 cm długości. Wielkością dorównuje pustułce, choć dużo rzadziej można go spotkać. Od krogulca różni się ostro zakończonymi i dłuższymi skrzydłami oraz miejscem polowania.

Kobuz w czasie odpoczynku, Mazury

Wymiary średnie[8][edytuj | edytuj kod]

długość ciała z dziobem i ogonem 
ok. 30–36 cm
rozpiętość skrzydeł 
70 - 85 cm
długość ogona 
12,5 - 14,5 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

samica 
ok. 230–340 g
samiec 
ok. 150–200 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Wydaje melodyjne i dźwięczne odgłosy, które brzmią jak przeciągłe "kije kije kije".

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Późnym latem, a szczególnie wieczorami, kobuzy na obszarach bogatych w skupiska ptaków wróblowych chętnie koncentrują się w kilku lub kilkunasto liczne grupy. Zlatują zwłaszcza nad zbiorniki wodne z szerokimi trzcinowiskami, gdzie ofiary mają swe noclegowiska (preferują je np. jaskółki)[9].
Migruje przeważnie pojedynczo nie tworząc stad.

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Ptak terenów otwartych z alejami drzew. Zasiedla obrzeża starych lasów, głównie sosnowych, i świetlistych drzewostanów w pobliżu pól (też polany w ich obrębie) i łąk z kępami zadrzewień, wrzosowisk i terenów bagiennych. Gniazduje też w parkach, zadrzewieniach śródpolnych w pobliżu wód, na brzegach rozległych polan. Występuje również w strefie lasów i lasostepów północnej Azji.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Zwinność i szybkość lotu pozwala kobuzom łowić jaskółki i jerzyki

Toki[edytuj | edytuj kod]

Zachowania godowe są charakterystyczne. Przed połączeniem się w pary w czasie krążenia w powietrzu co pewien czas nagle i gwałtownie wzlatują lub pikują w dół. Tworzone pary mają charakter monogamiczny. W okresie lęgowym kobuzy żyją w rozproszeniu.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak inne sokoły, wykorzystuje opuszczone gniazda innych ptaków drapieżnych i krukowatych, np. wrony siwej, gawrona lub czarnowrona, ale i myszołowa, czapli siwej czy nawet wiewiórki. Lęgnie się w wierzchołkach koron wysokich drzew, zwłaszcza tych, które znajdują się na skraju kompleksów leśnych. Zapewnia to rodzicom dobrą widoczność na okolicę. Kobuzy same gniazd nie budują, a te zajmowane wyściełają gałązkami i trawami.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie czerwca (czasem już w maju) składa w jednodniowych odstępach 3–4 żółtawe jaja. Są one równobiegunowe, owalne, o tępych biegunach, prawie kuliste o tle bladoróżowym z licznymi rudawordzawymi plamami.

Wysiadywanie i wychowywanie młodych[edytuj | edytuj kod]

Od zniesienia pierwszego jaja trwa ok. 28 dni. Wysiadują oboje rodzice (głównie jednak samica). Matka sama karmi potomstwo pokarmem, który wymaga porcjowania, natomiast owadami karmią pisklęta razem. Samiec przynosi pokarm, ale nie ogrzewa piskląt, tak jak robi to samica. Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 23–25 dniach. W wieku 4-5 tygodni są zdolne do lotu. Pierwsze lęgi wyprowadzają, gdy mają 2 lata.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Kobuz w locie

Duże owady, np. ważki, które łapie w locie zwykle wysoko nad ziemią. Poluje również na drobne ptaki śpiewające, jak jaskółki i szybkie jerzyki, których nie potrafi złapać żaden inny europejski ptak drapieżny. Wymienione ptaki (zwykle w pobliżu zabudowań) po dostrzeżeniu drapieżnika reagują trwożną ucieczką. Inne ptaki drapieżne stara się odpędzać, nie wykluczając ataku.

To szybki i zwinny drapieżnik. Poluje w trakcie oblatywania swojego dość rozległego terytorium na terenach otwartych (krogulce polują w zadrzewieniach), ale w okresie lęgowym omija obszary blisko gniazd. Zatrzymuje się na żer na pustkowiach i terenach podmokłych. Swoje ofiary chwyta w powietrzu w trakcie atakującego lotu nurkowego z dość dużej odległości. W jego trakcie wykonuje gwałtowne zwroty, a atakując składa skrzydła i uderza zdobycz swymi ostrymi szponami. Rzadziej łowi zwierzynę z gałęzi drzewa lub z ziemi. Ze względu na mało zwrotny lot nie wyłapuje ssaków. Zdarzało się, że kobuzy zabierały pustułkom upolowaną mysz. Ich długie łowy o zmierzchu kończą się często schwytaniem, wylatujących wtedy na posiłek, nietoperzy.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnej[10].
Populacje zagrożone są przez utratę naturalnych siedlisk w wyniku tworzenia monokultur leśnych i usuwania zadrzewień oraz poprzez zmniejszenie liczebności zwierzyny, którą łowi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Falco subbuteo w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Falco subbuteo. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Krzysztof Kluk: Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych historyi naturalney początki i gospodarstwo. T. 2. O ptastwie. 1779.
  4. Frank Gill, Minturn Wright, David Donsker: Family Falconidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 2012-10-07].
  5. Eurasian Hobby (Falco subbuteo) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-10-07].
  6. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 258. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego bardzo nieliczny oznacza zagęszczenie 0,1–1 par na 100 km2, a nieliczny – 1–10 par na 100 km2.
  7. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  8. Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  9. Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  10. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]